# Eindexamen Economie VWO 2002 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/economie/2002/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
Economie 1 (nieuwe stijl)
20 02
Tijdvak 1
Woensdag 29 mei
13.30 – 16.30 uur

[FIGUUR: Horizontale lijn met pijl aan de rechterkant, met het woord "Begin"]

Als bij een vraag een verklaring, uitleg of
berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze
verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.

Voor dit examen zijn maximaal 62 punten te
behalen; het examen bestaat uit 31 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.

200018 30 Begin

### Pagina 2

Opave 1

Huizenprijs in Nederland torenhoog
Tussen 1997 en 2000 zijn prijzen van
koopwoningen en de inflatie gestegen
(figuur 1). Twee belangrijke oorzaken van de
gestegen huizenprijzen zijn de daling van de
rente en het groeiend aantal tweeverdieners.
Zo is in 2000 de rente gedaald van 5,25% tot
4,5%.
Een econoom die de woningmarkt heeft
onderzocht komt tot de volgende conclusies:
conclusie 1
De kruiselingse elasticiteit van de vraag naar
koopwoningen ten opzichte van de rente is
-0,80.
conclusie 2
Onder invloed van het groeiend aantal
tweeverdieners is de collectieve vraaglijn van
koopwoningen verschoven (figuur 2).

[FIGUUR: Bovenste grafiek toont de gemiddelde prijs van koopwoningen (in duizenden euro) en de inflatie ten opzichte van vorig jaar (in %) tussen 1997 en 2000. Prijzen zijn weergegeven als grijze balken en stijgen van 145 naar 190. Inflatie is weergegeven als een zwarte lijn met vierkante punten en schommelt rond de 2,0% tot 3,0%.]

[FIGUUR: Onderste grafiek toont een vraag- en aanbodmodel voor koopwoningen. De vraaglijn loopt dalend en het aanbodlijn loopt stijgend.]

3p 1 $\Box$ Bereken de procentuele stijging van de reële prijs van een koopwoning in 2000 ten opzichte van
1998.

2p 2 $\Box$ Bereken met hoeveel procent de vraag naar koopwoningen in 2000 is toegenomen als
gevolg van de rentedaling.

2p 3 $\Box$ Verklaar het in conclusie 2 gegeven verband.

200018 30 2 Lees verder

### Pagina 3

Opgave 2

Euro glijdt weg
De Europese Centrale Bank (ECB) moet zorgen voor prijsstabiliteit binnen het eurogebied.
Volgens de ECB is daarvan sprake als de inflatie in het eurogebied beperkt blijft tot 2% op
jaarbasis. Het instrument waarmee de ECB dat doel probeert te bereiken is rentepolitiek.
Wisselkoersstabilisatie is geen officiële doelstelling van de ECB. Toch kan de ECB
besluiten - met name als van de koersontwikkeling van de euro serieuze inflatiedreiging
uitgaat - de eurokoers te beïnvloeden. De ECB gaat ervan uit dat elk procent koersdaling
van de euro ten opzichte van de dollar leidt tot 0,2 procentpunt inflatie in het eurogebied.
Ter beïnvloeding van de eurokoers kan de ECB eveneens rentepolitiek gebruiken.

[FIGUUR: Grafiek met de wisselkoers van de euro in dollars van januari tot december 1999. De y-as toont de koers in dollars (van 1,02 tot 1,20) en de x-as toont de maanden.]

2p 4 Leg uit hoe in het eurogebied inflatie kan ontstaan door een dalende koers van de euro.

2p 5 Zou de ECB in 1999 de rente hebben moeten verhogen of verlagen om de koersdaling van
de euro te beperken? Verklaar het antwoord.

2p 6 Bracht de koersdaling van de euro in 1999 het realiseren van de inflatiedoelstelling in
gevaar? Verklaar het antwoord met behulp van een berekening.

De ECB heeft in 1999 geen rentemaatregel genomen ter ondersteuning van de koers van de
euro. Volgens sommige economen hield dat verband met de verwachte toename van de
werkloosheid in het eurogebied.

2p 7 Geef voor de opvatting van deze economen een verklaring.

200018 30 Lees verder


### Pagina 4

Opgave 3
Armoedeval
Als een laaggeschoolde uitkeringsgerechtigde werk aanvaardt, stijgt diens bruto-inkomen. Maar
omdat daardoor het recht op inkomensondersteunende tegemoetkomingen voor een deel verloren
gaat, is de stijging van het beschikbaar inkomen uiteindelijk zeer beperkt. Dat noemt men de
armoedeval.

figuur 4 Waar gaat de stijging van het bruto-inkomen
naartoe als een laaggeschoolde
uitkeringsgerechtigde werk aanvaardt?

[FIGUUR: Cirkeldiagram met de volgende sectoren: belastingen en premies (25%), weggvallen gemeentelijke regelingen (25%), weggvallen huursubsidie (29%), kinderopvang (9%), weggvallen uitkering (12%)]

figuur 5 De toename van de participatie van laaggeschoolde
uitkeringsgerechtigden als gevolg van de toename van
het beschikbaar inkomen.
toeename participatie
uitkeringsgerechtigden
(x1.000 personen)
45
40
35
30
25
20
15
10
5
0
20 40 60 80 100 120 140 160
→ toename beschikbaar inkomen bij
werkaanvaarding (euro's per maand)

Een laaggeschoolde uitkeringsgerechtigde heeft gemiddeld een bruto-uitkering van 77,5%
van het bruto wettelijk minimumloon (WML). Dat WML bedraagt € 1.110,80 per maand.
Stel dat werkaanvaarding geschiedt tegen een brutoloon dat gemiddeld 30% boven het
WML ligt. De regering wil dat 35.000 laaggeschoolde uitkeringsgerechtigden betaald werk
aanvaarden. Om dat te bereiken moeten de armoedeval kleiner worden. Daarom worden twee
maatregelen overwogen:
- een verhoging van de arbeidskorting (= een belastingkorting voor mensen met inkomen uit
arbeid);
- een verlaging van de huursubsidie voor alle mensen die voor huursubsidie in aanmerking
komen.

2p 8  Bereken met welk bedrag het beschikbaar inkomen van een laaggeschoolde
uitkeringsgerechtigde gemiddeld per maand toeneemt bij het aanvaarden van werk.

2p 9  Bereken met welk bedrag de arbeidskorting op jaarbasis verhoogd zou moeten worden om
het streefgetal van 35.000 te bereiken.

2p 10 Leg uit hoe de verlaging van de huursubsidie de armoedeval kan verkleinen.

200018 30 4 Lees verder

### Pagina 5

Opgave 4

Grenzeloze arbeidsmarkt
In 1995 hadden in land A 6 miljoen mensen een baan en waren 460.000 mensen werkloos.
In 2000 was de werkloosheid afgenomen tot 290.000. In 1995 was 4% van de
beroepsbevolking in land B werkloos. Land A en land B zijn buurlanden met een onderlinge
vaste wisselkoers. Beide landen hebben onderling vrij verkeer van goederen en kapitaal. De
regeringen van beide landen overwegen om ook vrij verkeer van arbeid toe te staan.
Sommige politici stellen dat er in dat geval een omvangrijke migratie van arbeid$^{1)}$ zal
ontstaan van land A naar land B. Als argument daarvoor wijzen ze op het feit dat in land
B de reële lonen sneller zijn gestegen dan in land A.

$^{1)}$ Migratie van arbeid is in dit verband wonen in het ene land en werken in het andere land
(grensarbeid).

[FIGUUR: Tabel met kerngegevens 2000 ten opzichte van 1995 (index: 1995 = 100) voor Land A en Land B.]

tabel1
kerngegevens 2000 ten opzichte van 1995 (index: 1995 = 100)
werkgelegenheid (arbeidsjaren)
werkgelegenheid (personen)
arbeidsaanbod (personen)
productievolume (nationaal product)
loonsom per werknemer
inflatie
Land A
100,0
102,0
.....
104,2
119,0
115,0
Land B
102,4
103,3
103,4
103,6
112,0
105,0

$^{2)}$ Dit gegeven is niet ingevuld.

2p 11 $\Box$ In welk van beide landen is de arbeidsproductiviteit per arbeidsjaar in 2000 vergeleken met
1995 het meest gestegen? Licht het antwoord toe.

2p 12 $\Box$ Is in land B de gemiddelde arbeidstijd per persoon in 2000 vergeleken met 1995
toegenomen, afgenomen of gelijk gebleven? Licht het antwoord toe.

2p 13 $\Box$ Bereken het ontbrekende indexcijfer in tabel 1 (in ten minste één decimaal).

2p 14 $\Box$ Leg uit waarom het argument van de politici geen onderbouwing van hun stelling is.

200018 30

### Pagina 6

Opgave 5
ICT-bedrijven in het rood
BitCom, een ICT-bedrijf, levert software aan het midden- en kleinbedrijf. In 2000 nam
BitCom van de totale afzet op deze markt 16% voor haar rekening. Begin 2001 verlangde
BitCom de prijs van haar producten met 15%. Terwijl de totale marktafzet in de branche in
2001 met 15% groeide, nam het marktaandeel van BitCom toe tot 20%. In 2001 waren de
totale kosten van BitCom 17,5% hoger dan in 2000. Zowel in 2000 als in 2001 maakte
BitCom verlies. Bij de presentatie van het jaarverslag kwam de directie van BitCom daarom
met de volgende plannen voor 2002:
• om de klantenbinding te vergroten worden naast software ook servicecontracten aangeboden;
• naast software gaat het bedrijf zich toeleggen op bedrijfsadvisering en scholing.

2p 15
Bereken met hoeveel procent de afzet van BitCom in 2001 gestegen is vergeleken met 2000.

2p 16
Toon met een berekening aan of het verlies van BitCom in 2001 groter of kleiner is dan in 2000.

2p 17
Wordt de afzet van BitCom door een grotere klantenbinding meer of juist minder prijselastisch?
Verklaar het antwoord.

2p 18
Is er bij de voorgenomen bedrijfsadvisering en scholing sprake van integratie, differentiatie,
parallellisatie of specialisatie? Licht het antwoord toe.

Opgave 6
Ruilvoet grondstoffen en industrieproducten
In 1999 zijn de dollarprijzen van grondstoffen op de wereldmarkt sterk gedaald. Dat is
vooral veroorzaakt door de oplopende rente die het in voorraad hebben van grondstoffen
duurder maakte. In 2000 hebben de grondstofprijzen een opgaande lijn ingezet hetgeen in
2000 en 2001 een bijdrage leverde aan een stijging van de ruilvoet van de niet-
industrielanden. Diensten van niet-industrielanden exporteren grondstoffen terwijl hun
industrieیproducten bestaan uit volume-ontwikkeling op de lopende rekening van de betalingsbalans van de niet-
industrielanden.

tabel 2
indexcijfers (1998 = 100)
1999
2000
2001
dollar prijzen industrieproducten op de wereldmarkt
96,7
93,5
95,4
dollar prijzen grondstoffen op de wereldmarkt
91,3
96,5
101,6
uitvoer volume lopende rekening niet-industrielanden
107,8
114,0
124,8
invoer volume lopende rekening niet-industrielanden
104,0
119,6
132,0

2p 19
Leg uit hoe het duurder worden van het in voorraad hebben van grondstoffen kan leiden tot
een daling van grondstofprijzen.

2p 20
Bereken met hoeveel procent de ruilvoet van de niet-industrielanden in 2001 is gestegen ten
opzichte van 2000.

2p 21
Leg uit dat de stijging van de ruilvoet van een land een positief effect kan hebben op de
welvaart van dat land.

2p 22
Ondersteunt tabel 2 de stelling van de econoom voor het jaar 2001? Licht het antwoord toe.

20001

### Pagina 7

Opgave 7

uit een krant:
Zorgen over loonstijging
In 2001 stijgen de CAO-lonen met 3,5%. Dat is meer dan de 3% waar het kabinet vanuit was
gegaan. In 2001 is het netto-inkomen van een modale werknemer 5% hoger dan in 2000 hetgeen bij
een inflatie van 2,5% een stijging van de koopkracht betekent. Behalve door de verlaging van de
CAO-lonen komt dit ook door de verlaging van de inkomstenbelasting. Voor het modaal inkomen¹
komt de gemiddelde belastingquote² in 2001 lager uit dan de 40% van 2000. Voor de minister van
financiën levert de loonontwikkeling een strop op van $0,5$ miljard. De werkgevers waarschuwen
dat door de loonontwikkeling de exportpositie in gevaar komt.

'In 2000 bedroeg het modaal inkomen bruto € $30.000$.
Belasting bestaat hier uit inkomstenbelasting plus sociale premies.

1p 23 [] Hoeveel procent bedraagt in 2001 de initiële loonstijging?
2p 24 [] Leg uit dat de meer dan verwachte stijging van de CAO-lonen de minister van financiën
zowel voordeel als nadeel zou kunnen opleveren.
2p 25 [] Geef een verklaring voor de waarschuwing van de werkgevers met betrekking tot de
exportpositie.
3p 26 [] Bereken de gemiddelde belastingquote in 2001 voor het modaal inkomen.

Let op: de laatste vragen staan op de volgende pagina.

200018 30 7 Lees verder

### Pagina 8

Opgave 8

Profijt van de overheid
De overheid in een land verstrekt haar burgers diverse voorzieningen zoals uitkeringen bij
arbeidsongeschiktheid, onderwijs en gezondheidszorg. Tegenover dit profijt staat dat de
burgers afdrachten aan de overheid moeten betalen. Figuur 6 brengt het netto-profijt
(= saldo van voorzieningen en afdrachten) in beeld. Omdat de overheid verwacht dat er in
de toekomst een groter beroep op de voorzieningen wordt gedaan, wil zij het draagvlak
vergroten door het terugdringen van de arbeidsongeschiktheid. Bovendien wil de overheid
de financiering van de voorzieningen herzien. Een werkgroep brengt hieromtrent een
­gedeeld advies uit. Een deel van de werkgroep ­adviseert de overheid de ­afdrachten van de
burgers ­meer inkomensafhankelijk te maken. Een ander deel ­adviseert de afdrachten meer
leeftijdsafhankelijk te maken.

[FIGUUR: Een staafdiagram met de titel "netto-profijt van burgers naar leeftijdsgroepen (gemiddeld per persoon per jaar)". De y-as is getiteld "bedrag (x1.000 euro)" en loopt van -15 tot 35. De x-as toont leeftijdsgroepen: 0-10, 10-20, 20-30, 30-40, 40-50, 50-60, 60-70, 70-80, 80-90 en 90 en ouder. De staven voor 0-10 en 10-20 liggen boven de x-as. De staven voor 20-30, 30-40 en 40-50 liggen onder de x-as. De staaf voor 50-60 ligt net boven de x-as. De staven voor 60-70, 70-80 en 80-90 liggen boven de x-as, met de hoogste staaf voor 80-90. Er is een pijl rechts met de tekst "leeftijdsgroep".]

1p 27 Hoe groot is gemiddeld per persoon het verschil in netto-profijt in de ­leef­tijdsgroep 40-50 vergeleken met de ­leef­tijdsgroep 10-20?

2p 28 Hoe blijkt uit figuur 6 dat de overheid in dit land niet uitsluitend het ­profijt­beginsel hanteert? Licht het antwoord toe.

2p 29 Waardoor kan uit ­figuur 6 niet worden afgeleid dat de overheid in dit land in totaal meer geld aan voorzieningen voor de burgers uitgeeft dan zij van de burgers aan afdrachten ontvangt?

2p 30 Op welke manier zal de in de tekst bedoelde ­vergroting van het draagvlak in figuur 6 tot uitdrukking komen?

2p 31 Welk advies van de werkgroep zal de overheid overnemen als zij het draagkracht­beginsel als ­uitgangspunt neemt? Verklaar het antwoord.

Einde

200018 30 8