# Eindexamen Economie VWO 2000 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/economie/2000/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
Economische wetenschappen I en recht
20 00
Tijdvak 2
Woensdag 21 juni
13.30 - 16.30 uur
Dit examen bestaat uit 34 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Voor de beantwoording van de vragen 9, 10 en
12 is een bijlage toegevoegd.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of
berekening gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze
verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer dan twee antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redeneren worden
gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
000013 19
Begin

### Pagina 2

Opgave 1

Uit een krant:

Japan beleeft crisis

De Japanse economie krimpt in 1998 met 5 procent. Het hart van het probleem is het financiële systeem. De Japanse banken hebben in het verleden te veel onverantwoorde kredieten verstrekt en zitten nu in hun maag met enorme bedragen aan oninbare vorderingen en torenhoge verliezen.

In de loop van 1998 besluit de Japanse regering de particuliere banken te hulp te komen door ze grote bedragen beschikbaar te stellen waarmee ze hun verliezen kunnen dekken. De Japanse regering vreest dat zonder hulp veel banken failliet gaan en dat veel industriële bedrijven daardoor worden meegesleurd.

2p 1 Behoren de particuliere banken tot de primaire, de secundaire, de tertiaire of de quartaire sector? Licht het antwoord toe.
2p 2 Leg uit op welke wijze industriële bedrijven kunnen worden meegesleurd in een faillissement van banken.
2p 3 Leg uit dat het beschreven beleid van de Japanse regering een voorbeeld van structuurbeleid is.

In Europa wordt teleurgesteld gereageerd op het Japanse beleid. Men had gehoopt dat Japan fiscale en monetaire maatregelen zou nemen gericht op het verhogen van de bezettingsgraad van het Japanse productieapparaat en het verkleinen van het Japanse handelsoverschot met Europa.

Een voorbeeld van een fiscale maatregel is het verlagen van de inkomstenbelasting in Japan. Een voorbeeld van een monetaire maatregel is een devaluatie van de Japanse yen. Door welke van de genoemde maatregelen zal het Japanse handelsoverschot met Europa kleiner worden? Licht het antwoord toe door van beide maatregelen het effect op het handelsoverschot te berekenen.

4p 4

De Japanse regering heeft ook overwogen om de geldhoeveelheid te vergroten om zodoende de bestedingen te stimuleren. Zij heeft toch besloten daarvan af te zien omdat de rentestand in Japan zich reeds op een historisch laagtepunt bevond: geld lenen in Japan was al bijna gratis.

3p 5 Verklaar het besluit van de Japanse regering vanuit het voorzorgsmotief van de keynesiaanse liquiditeitsvoorkeurtheorie.

De rente in Japan is in 1998 ongeveer 1,5%, de rente in Europa ongeveer 4,5%.
Dit renteverschil wijst erop dat het internationale kapitaalverkeer met Japan niet vrij is.
Zou het renteverschil tussen Japan en Europa kleiner of groter zijn als het internationale kapitaalverkeer met Japan wel vrij zou zijn? Verklaar het antwoord en betrek daarin zowel de kapitaalmarkt in Europa als die in Japan.

3p 6

000013 19 2 Lees verder


### Pagina 3

Opgave 2

In een land is de nationale voetbalbond de enige aanbieder van de televisierechten van alle wedstrijden uit de topcompetitie. Het bedrijf Voetnet wil deze televisierechten van de voetbalbond kopen. Die vrij heeft daarvoor een bedrag van 150 miljoen euro per jaar. Voetnet denkt deze kosten terug te verdienen door de verkoop van abonnementen aan televisiekijkers (abonnee-tv). In eerste instantie zijn er verder voor Voetnet geen kosten en opbrengsten. Figuur 1 heeft betrekking op Voetnet.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as kosten en opbrengsten in euro's, oplopend van 0 tot 650. Op de x-as staat Q (x100.000), oplopend van 0 tot 10. Twee lijnen: de MO-lijn die begint bij 400 op de y-as en daalt naar 0 op de x-as bij 5. De GO-lijn die begint bij 500 op de y-as en daalt naar 150 op de x-as bij 10. De MK-lijn is een horizontale lijn op y=150 van x=0 tot x=10.]

MO = de marginale opbrengsten uit abonnementen
MK = de marginale kosten van televisierechten (MK valt samen met de horizontale as)
GO = de gemiddelde opbrengst uit abonnementen waarvoor geldt: P = -50Q + 500
Q = het aantal jaarabonnementen

7 (2p) Uit het dalende verloop van de prijsafzetlijn (GO-lijn) kan worden afgeleid dat Voetnet opereert op een markt met onvolkomen concurrentie. Stel dat Voetnet een monopolist is. Waarmee valt in dat geval de prijsafzetlijn samen?

8 (2p) Bij Voetnet valt, zoals vermeld, de lijn van de marginale kosten samen met de horizontale as, as in figuur 1. Heeft Voetnet blijkbaar te maken met variabele kosten, met constante kosten of met beide? Licht het antwoord toe.

9 (3p) De prijs die Voetnet voor de televisierechten aan de voetbalbond moet betalen, is zo hoog dat Voetnet zich afvraagt of bij de gegeven opbrengsten wel winst kan worden gemaakt.
· Leid de vergelijking voor de gemiddelde totale kosten (GTK) af en
· teken de GTK-lijn op de bijlage bij deze opgave.
10 (2p) Kan Voetnet in de gegeven situatie winst maken? Verklaar het antwoord met behulp van de grafiek op de bijlage.

Vervolgens wordt ook rekening gehouden met de productiekosten die Voetnet moet maken voor de televisie-uitzendingen. Deze kosten bedragen op jaarbasis 25 miljoen euro en zijn onafhankelijk van het aantal abonnementen. De productiekosten wil Voetnet terugverdienen door het verkopen van reclamez Lijdt aan bedrijven.

11 (2p) Voor de totale opbrengst in euro's uit de verkoop van reclamez Lijdt (TO,) geldt op jaarbasis: TO, = 100Q.
Geef een verklaring voor het positieve verband tussen het aantal abonnementen van Voetnet en de totale reclame-opbrengsten.

000013 19


### Pagina 4

Voetnet heeft geen andere opbrengsten dan die uit abonnementen en reclamezendtijd,
zodat voor de totale gemiddelde opbrengst van Voetnet (GO) nu geldt:
$$ GO = GO_a + GO_r $$
waarbij:
$ GO_a $ = de gemiddelde opbrengst uit de verkoop van abonnementen
$ GO_r $ = de gemiddelde opbrengst uit de verkoop van reclamezendtijd
3p 12 $ \square $ Leid de vergelijking voor de totale marginale opbrengst voor Voetnet (MO) af en
• teken de MO-lijn op de bijlage bij deze opgave.
Voetnet heeft geen andere kosten dan die van voetbalrechten en televisie-uitzendingen.
Voetnet streeft naar maximale totale winst.
3p 13 $ \square $ Bereken de winst die Voetnet maakt.
De prijs die Voetnet per abonnement wil laten betalen vindt de voetbalbond te hoog.
De bond besluit daarom de uitzendrechten aan meerdere bedrijven te verkopen.
Hierdoor verandert de marktvorm. De voetbalbond blijft in totaal 150 miljoen euro voor
de uitzendrechten ontvangen.
3p 14 $ \square $ Leg uit dat de verdeling van de uitzendrechten over meerdere bedrijven
• tot een lagere prijs voor een abonnement kan leiden maar ook
• tot een hogere prijs voor een abonnement kan leiden.
000013 19
4
Lees verder

### Pagina 5

Opgave 3

De hoogte van de kapitaalmarktrente heeft invloed op het bestedingsgedrag van gezinnen,
bedrijven en overheid en dus op de economische ontwikkeling van een land. Tabel 1
brengt de ontwikkeling van de gemiddelde kapitaalmarktrente in Nederland in beeld.

[FIGUUR: Tabel 1 met de jaren 1988-1998 en de bijbehorende kapitaalmarktrentes.]

tabel 1
jaar
kapitaalmarktrente (%)
1988
8,0
1989
8,0
1990
8,9
1991
8,7
1992
8,1
1993
6,9
1994
6,9
1995
8,1
1996
6,2
1997
5,6
1998
4,8

2p 15
Sinds 1995 is de kapitaalmarktrente gedaald. Sommige economen brengen deze rent daling
in verband met afnemende inflatieverwachtingen.
Leg uit dat afnemende inflatieverwachtingen kunnen leiden tot een daling van de
kapitaalmarktrente.

De daling van de kapitaalmarktrente heeft gunstige gevolgen voor de rijksfinanciën.
Aan de jarenlange stijging van de rentelasten van de rijksoverheid is een eind gekomen.
Tabel 2 geeft een overzicht van de Nederlandse rijksbegroting. De bedragen hebben
betrekking op 1998.

[FIGUUR: Tabel 2 met de totale ontvangsten rijksoverheid, totale uitgaven rijksoverheid, aflossingen op de staatsschuld en rentelasten over de staatsschuld.]

tabel 2
totale ontvangsten rijksoverheid
totale uitgaven rijksoverheid
aflossingen op de staatsschuld
rentelasten over de staatsschuld
f 200,5 miljard
f 256,8 miljard
f 37,4 miljard
f 30,4 miljard

3p 16
In 1998 neemt de staatsschuld toe.
Bereken met welk bedrag de staatsschuld in 1998 toeneemt.

Terwijl de staatsschuld in 1998 toenam, nemen de totale rentelasten voor het rijk in 1999
af. Dat komt doordat bestaande staatsschuld vervangen wordt door nieuwe staatsschuld.

Stel dat de staatsleningen aan het eind van ieder jaar worden afgesloten tegen de
gemiddelde kapitaalmarktrente van het desbetreffende jaar. Alle staatsleningen worden
na precies 10 jaar in hun geheel afgelost. De staatsschuld wordt via de kapitaalmarkt
gefinancierd.

3p 17
Bereken met welk bedrag de totale rentelasten voor het rijk in 1999 dalen.

3p 18
Het gunstige effect van de daling van de kapitaalmarktrente voor de rijksfinanciën, kan
op zijn beurt leiden tot een verdergaande daling van de kapitaalmarktrente.
Geef hiervoor een verklaring.

3p 19
De forse daling van de kapitaalmarktrente sinds 1995 heeft de aanzet gegeven tot een
ongekende stijging van aandelenkoersen op de Amsterdamse effectenbeurs. Een mogelijke
verklaring voor deze samenhang is dat men bij een dalende rente meer krediet opneemt
en dat die kredieten worden gebruikt om aandelen te kopen.
Geef een andere verklaring voor de samenhang tussen de dalende kapitaalmarktrente
en de stijgende aandelenkoersen.

3p 20
Sommige economen

### Pagina 6

Opgave 4

Doelstellingen van economische politiek van de overheid kunnen soms niet tegelijkertijd
worden gerealiseerd. Dat is bijvoorbeeld het geval bij het tegelijkertijd streven naar
evenwicht op de geldmarkt – verder 'intern evenwicht' genoemd – en het streven naar
evenwicht op de betalingsbalans – verder 'extern evenwicht' genoemd –.
Noem twee andere doelstellingen van economische politiek die in Nederland algemeen
aanvaard zijn.

21 (2p) Met behulp van het onderstaande model van een land kan het conflict tussen extern
en intern evenwicht worden gedemonstreerd. Alle bedragen luiden in miljarden euro's.
De rentevoet (R) is uitgedrukt in een perunage (bijvoorbeeld: R = 0,06 als de rente 6% is).

(1) $S = \frac{1}{3} (Y - B) - 75$ S = particuliere besparingen
(2) $I = -400R + 45$ I = particuliere investeringen
(3) $B = \frac{1}{4}Y$ B = belastingontvangsten
(4) $O = 90$ O = overheidsbestedingen
(5) $E = 210$ E = uitvoer lopende rekening
(6) $X = \frac{1}{2}Y$ X = invoer lopende rekening
(7) $S + B + X = I + O + E$ Y = nationaal inkomen
R = rentevoet

(8) $L = \frac{1}{5}Y - 240R + 27$ L = geldvraag
(9) M = 95 M = geldaanbod
(10) $L = M$

$K_e$ = kapitaaluitvoer
(11) $K_e = -400R + 40$
$K_x$ = kapitaalinvoer
(12) $K_x = 600R - 10$

$A_a$ = aanbod van arbeid in miljoenen personen
(13) $A_a = 7,6$
$A_v$ = vraag naar arbeid in miljoenen personen
(14) $A_v = \frac{Y}{50}$

Uit de vergelijkingen (1) tot en met (7) volgt: $Y = -400R + 420$.
Uit de vergelijkingen (8) tot en met (10) volgt: $Y = 1200R + 340$.
Voor het saldo van de betalingsbalans (SBB) geldt: SBB = $E + K_x - X - K_e$.
Bij inkomensevenwicht is er een overschot op de lopende rekening en evenwicht op de
kapitaalrekening van de betalingsbalans.

Volgens vergelijking (11) bestaat er een negatief verband tussen de rentevoet en de
kapitaaluitvoer.

22 (2p) Geef voor dit negatieve verband een verklaring.

Bij inkomensevenwicht bedraagt het nationaal inkomen 400.
23 (2p) Toon met een berekening aan dat er bij inkomensevenwicht sprake is van een
overspannen arbeidsmarkt.

000013 19

Lees verder

### Pagina 7

De overheid zou graag tegelijkertijd intern evenwicht en extern evenwicht willen
realiseren.
De overheid overweegt daartoe een algehele arbeidstijdverlenging voor alle mensen met
betaald werk in te voeren.
24 (2p) [FIGUUR: een leeg vakje naast 24] Bereken met hoeveel procent de gemiddelde arbeidstijd moet worden verlengd om intern
evenwicht te realiseren.
25 (2p) [FIGUUR: een leeg vakje naast 25] Leg zonder het maken van een berekening uit dat deze verlenging van de arbeidstijd in
dit model op het extern evenwicht geen invloed heeft.

In plaats van een algehele arbeidstijdverlenging besluit de overheid echter tot een
zodanige verlaging van de overheidsbestedingen dat er intern evenwicht ontstaat.
26 (3p) [FIGUUR: een leeg vakje naast 26] Leg aan de hand van het model, zonder het maken van een berekening, uit dat deze
maatregel zal leiden tot een groter overschot op de lopende rekening van de betalingsbalans.
27 (4p) [FIGUUR: een leeg vakje naast 27] Laat met een berekening zien dat deze maatregel zal leiden tot een overschot op de
betalingsbalans (SBB).

De overheid kan binnen dit model intern en extern evenwicht alleen gelijktijdig realiseren
als de verlaging van haar bestedingen wordt ondersteund door monetair beleid van de
centrale bank.
28 (3p) [FIGUUR: een leeg vakje naast 28] Dient de centrale bank – ter ondersteuning van het bestedingsbeleid – een verruimend of
een verkrappend geldhoeveelheidsbeleid te voeren? Verklaar het antwoord.

000013 19 7 Lees verder

### Pagina 8

Opgave 5

Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) onderzoekt regelmatig het vertrouwen van
de consumenten in de economie. Dit consumentenvertrouwen wordt gemeten door aan
een representatieve groep consumenten een aantal ja/nee-vragen over hun koopgedrag te
stellen. Het saldo van het totale positieve (= ja) en negatieve (= nee) antwoorden,
wordt gezien als een maatstaf voor het consumentenvertrouwen.

Stel dat het CBS in het kader van een enquête naar het consumentenvertrouwen aan
2.000 mensen elk 25 ja/nee-vragen stelt. Bij deze enquête is het saldo van het aantal
positieve en negatieve antwoorden +15% van het totaal aantal antwoorden.
Bereken het totale aantal positieve antwoorden dat is gegeven.

30 (3p) 29 [ ]
In figuur 2 is op basis van de rechteras de ontwikkeling van het consumentenvertrouwen
af te lezen. Op basis van de linkeras is de groei van de particuliere consumptie af te lezen.

[FIGUUR: Grafiek met twee y-assen. De linker y-as toont 'procentuele verandering ten opzichte van overeenkomstig kwartaal vorig jaar' van 1,0 tot 2,4. De rechter y-as toont 'saldo positieve en negatieve antwoorden in procenten van totaal aantal antwoorden' van -15 tot 15. De x-as toont kwartalen van 1995 tot 1997 (I, II, III, IV, I, II, III, IV, I, II). Een gestippelde lijn met vierkante markeringen toont de consumptiegroei. Een doorgetrokken lijn met vierkante markeringen toont het consumentenvertrouwen. Labels op de gestippelde lijn: 1,8 (1995 I), 1,9 (1995 II), 2,0 (1995 III), 1,9 (1995 IV), 1,8 (1996 I), 2,1 (1996 II), 2,0 (1996 III), 2,3 (1996 IV). Labels op de doorgetrokken lijn: 1,8 (1995 I), 1,8 (1995 II), 1,7 (1995 III), 1,4 (1995 IV), 1,1 (1996 I), 1,7 (1996 II), 1,8 (1996 III), 1,9 (1996 IV).]

Legenda:
------- consumentengroei
(linkeras)
------- consumentenvertrouwen
(rechteras)

30 (2p) Om welke reden wordt bij de consumptiegroei het tweede kwartaal van 1997 vergeleken
met het tweede kwartaal van 1996 en niet met het eerste kwartaal van 1997? Licht het
antwoord toe.
31 (3p) Bereken met behulp van figuur 3 hoeveel procent de consumptie in het eerste kwartaal
van 1996 hoger is dan in het eerste kwartaal van 1994 (in ten minste twee decimalen).
32 (2p) Het CBS gebruikt het consumentenvertrouwen als een conjunctuurindicator.
Is het consumentenvertrouwen een voorbode of een gevolg van de ontwikkeling van de
conjunctuur? Verklaar het antwoord met behulp van figuur 2.

000013 19 8 Lees verder

### Pagina 9

Het CBS verzamelt ook gegevens over de inkomensverdeling. In tabel 3 staat de
verdeling van het beschikbare inkomen over personen en huishoudens in 1995.

tabel 3
groep
personen (x 1.000)
huishoudens (x 1.000)
% van het inkomen
1
2.144
1.592
10,3
2
3.383
1.592
18,1
3
4.498
1.592
26,5
4
5.015
1.592
45,1

3p 33
Bereken hoeveel procent het gemiddelde inkomen per persoon in de hoogste
inkomensgroep hoger is dan het gemiddelde inkomen per persoon in de laagste
inkomensgroep.

De groei van de particuliere consumptie in de jaren 1995 - 1997 weerspiegelt de groei van
het inkomen in die periode. Niet alle huishoudens profiteerden echter in gelijke mate van
die inkomensgroei; de inkomensverschillen tussen de huishoudens namen toe. Figuur 3
laat dat zien.

[FIGUUR: Een cumulatieve Lorenzcurve die het percentage inkomen uitzet tegen het percentage huishoudens. Twee curves worden getoond, één voor de verdeling in 1995 en één voor de verdeling in 1997. De x-as is gelabeld met "% huishoudens (cumulatief)" en loopt van 0 tot 100. De y-as is gelabeld met "% inkomen (cumulatief)" en loopt van 0 tot 100. De curve voor 1995 begint bij (0,0) en eindigt bij (100,100). Op de y-as staan de waarden 0, 10.3, 23.1, 28.4, 50, 54.9, 75, 100. De curve voor 1997 begint bij (0,0) en eindigt bij (100,100). De curve voor 1997 ligt iets hoger dan die van 1995, wat duidt op een toename van de inkomensverschillen.]

figuur 3
Van één van de vier inkomensgroepen is het inkomensaandeel tussen 1995-1997
toegenomen.
34
Welke van de vier inkomensgroepen is dat? Licht het antwoord toe met behulp van figuur 3.

Einde
000013 19