# Eindexamen Biologie VWO 2025 tijdvak 2 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-2 ## Vraag 1 – Opgave 1 (samenvattend) (2 punten) Mensen die een maagverkleining hebben ondergaan, verliezen daarna snel gewicht. Hiervoor zijn verschillende oorzaken, die zijn af te leiden uit de gegevens in het informatiekader. Geef twee van deze oorzaken. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de fysiologische gevolgen van een maagverkleining. Je moet oorzaken voor gewichtsverlies benoemen, gebaseerd op de gegeven informatie. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de spijsvertering kennen, inclusief de functies van de maag en dunne darm, en de rol van enzymen en maagzuur bij vertering en opname van voedingsstoffen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst en een schematische afbeelding kunnen combineren en hieruit logische causale verbanden kunnen afleiden die leiden tot gewichtsverlies na een maagverkleining. Waar op letten: Je moet twee verschillende oorzaken noemen voor het gewichtsverlies. Elke correcte, afleidbare oorzaak levert één scorepunt op. Je moet de oorzaken baseren op de informatie in de vraagtekst en afbeelding 1. Zorg dat je onderscheid maakt tussen verminderde vertering en verminderde opname, indien van toepassing. Gebruik correcte biologische termen. Kernbegrippen: spijsvertering, maag, dunne darm, enzymen, opname voedingsstoffen, maagverkleining Veelgemaakte fouten: - Verwarren van vertering en opname. - Niet alle informatie uit de tekst en afbeelding combineren. - Slechts één oorzaak geven in plaats van de gevraagde twee. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/1 ## Vraag 2 – Opgave 1 (samenvattend) (1 punt) 1p 2 Verklaar dat na de operatie het emulgeren van vetten nog steeds kan plaatsvinden. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom een bepaald fysiologisch proces (vetemulgering) nog steeds kan plaatsvinden na een chirurgische ingreep, gebaseerd op de gegeven afbeelding. Wat moet je kennen: Je moet de functie van gal kennen en weten waar gal wordt geproduceerd en waar het zijn werking uitoefent in het spijsverteringsstelsel. Je moet ook de algemene route van voedsel en spijsverteringssappen door het spijsverteringskanaal kennen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit afbeelding 1 kunnen interpreteren, met name de routes van voedsel en spijsverteringssappen 'na de operatie'. Je moet deze informatie kunnen combineren met je kennis over de spijsvertering om een logische verklaring te geven. Waar op letten: Je moet specifiek benoemen dat gal de twaalfvingerige darm kan bereiken. Je moet de functie van gal (emulgeren) correct plaatsen in het spijsverteringsproces. Je moet duidelijk maken dat de spijsverteringssappen (inclusief gal) en de voedselbrij uiteindelijk samenkomen, ondanks de omleiding. Je moet de informatie uit afbeelding 1 correct gebruiken om je antwoord te onderbouwen. Kernbegrippen: spijsvertering, emulgeren, gal, twaalfvingerige darm, maagverkleining Veelgemaakte fouten: - Veronderstellen dat de omleiding van voedsel ook de stroom van spijsverteringssappen blokkeert. - Verwarren van de functie van gal (emulgeren) met die van enzymen (verteren). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/2 ## Vraag 3 – Opgave 1 (samenvattend) (2 punten) 2p 3 In de mini-maag van Kevin is de pH hoger dan bij mensen zonder maagverkleiningsoperatie. Leg dit uit aan de hand van afbeelding 2. Wat kun je verwachten: Je moet een fysiologisch proces uitleggen aan de hand van een schema. Je legt uit hoe een maagverkleining de pH in de maag beïnvloedt door de hormonale regulatie van maagzuurproductie te beschrijven. Wat moet je kennen: Je moet de rol van gastrine, pariëtale cellen en H+ (maagzuur) kennen in de regulatie van de maag-pH. Je moet ook weten hoe gedeeltelijk verteerde peptiden de gastrineproductie beïnvloeden. Wat moet je kunnen: Je kunt een oorzaak-gevolgrelatie opstellen aan de hand van een gegeven schema. Je kunt de impact van een medische ingreep (maagverkleining) op een fysiologisch proces verklaren. Je kunt relevante biologische termen correct gebruiken in je uitleg. Waar op letten: Je moet de afwezigheid van gedeeltelijk verteerde peptiden als startpunt van je redenering nemen, gekoppeld aan de maagverkleining. Je moet de verminderde afgifte van gastrine benoemen als gevolg van minder peptiden. Je moet de verminderde afgifte van H+ (maagzuur) door pariëtale cellen benoemen als gevolg van minder gastrine. Je moet concluderen dat de pH hierdoor stijgt (hoger wordt). Elke correcte causale stap in de keten is een scorepunt waard. Kernbegrippen: hormonale regulatie, negatieve terugkoppeling, spijsvertering, pH-regulatie, maagzuurproductie Veelgemaakte fouten: - Niet koppelen van de anatomische verandering (bypass van de maaguitgang/duodenum) aan de locatie van de gastrinecellen. - De feedbackloop verkeerd interpreteren, bijvoorbeeld door te stellen dat de hoge pH de oorzaak is van de lage gastrineproductie, terwijl de primaire oorzaak het gebrek aan stimulatie door peptiden is. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/3 ## Vraag 4 – Opgave 1 (samenvattend) (1 punt) Door een behandeling met een breed-spectrum-antibioticum is er een kans dat andere schadelijke bacteriën de darm koloniseren. Verklaar dit. Wat kun je verwachten: Je moet een biologisch proces verklaren door een oorzaak-gevolgrelatie te beschrijven. Hierbij is het belangrijk dat je de rol van verschillende bacteriesoorten in de darm begrijpt. Wat moet je kennen: Je moet de functie van een breed-spectrum-antibioticum kennen en weten wat de rol is van het normale microbioom in de darm. Je moet ook het concept van concurrentie tussen micro-organismen begrijpen. Wat moet je kunnen: Je kunt een verklaring geven voor het effect van een antibioticum op de darmflora en de daaruit voortvloeiende gevolgen voor de kolonisatie door andere bacteriën. Je gebruikt hierbij de juiste biologische termen. Waar op letten: Je benoemt expliciet dat het antibioticum ook de 'gunstige' of 'normale' bacteriën doodt. Je legt uit dat het wegvallen van deze bacteriën ruimte of een 'lege niche' creëert. Je verbindt dit direct aan de mogelijkheid voor andere, schadelijke bacteriën om te koloniseren. Je gebruikt de term 'concurrentie' of een vergelijkbaar concept om de interactie tussen bacteriën te beschrijven. Kernbegrippen: microbioom, antibiotica, concurrentie, symbiose Veelgemaakte fouten: - Vergeten te noemen dat *gunstige* bacteriën worden gedood, wat de kern van de verklaring is. - Alleen focussen op het effect op schadelijke bacteriën, zonder het mechanisme van verminderde concurrentie uit te leggen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/4 ## Vraag 5 – Opgave 1 (samenvattend) (1 punt) Vaak verandert na een maagverkleining de soortensamenstelling van het microbioom (alle micro-organismen) in de darm. Bij Kevin leidde dit tot het ontstaan van DFS. DFS is een zeer zeldzame aandoening waarbij bepaalde schimmels en bacteriën in de darm glucose omzetten in alcohol. In het ziekenhuis werd bij Kevin in de ontlasting de bacterie Klebsiella pneumoniae aangetoond, die onder bepaalde omstandigheden alcohol produceert. Hiermee kon de diagnose DFS worden gesteld. Na deze diagnose kreeg Kevin een streng koolhydraat-arm dieet en een breed-spectrum-antibioticumkuur. Een breed-spectrum-antibioticum bestrijdt veel verschillende bacteriesoorten. 5 Verklaar dat Kevin na de diagnose DFS een koolhydraat-arm dieet kreeg voorgeschreven. Wat kun je verwachten: Je moet een verklaring geven voor een medische behandeling op basis van de gegeven informatie over een aandoening en de onderliggende biologische processen. Je moet de oorzaak-gevolgrelatie kunnen benoemen. Wat moet je kennen: Je moet weten dat koolhydraten in het spijsverteringsstelsel worden afgebroken tot glucose. Je moet ook begrijpen dat micro-organismen, zoals bacteriën en schimmels, organische stoffen zoals glucose kunnen omzetten in andere producten, zoals alcohol, via fermentatie. Wat moet je kunnen: Je moet de informatie uit de vraagtekst kunnen combineren met je biologische kennis over spijsvertering en stofwisseling van micro-organismen om een logische verklaring te formuleren. Je moet specifiek de rol van glucose als substraat voor alcoholproductie kunnen benoemen. Waar op letten: Je moet specifiek benoemen dat glucose de grondstof is voor de alcoholproductie door de micro-organismen. Je moet de link leggen tussen een koolhydraat-arm dieet en de verminderde beschikbaarheid van glucose. Je moet de rol van de micro-organismen (schimmels en bacteriën) in de alcoholproductie duidelijk maken. Zorg ervoor dat je antwoord niet te algemeen is, maar direct ingaat op de oorzaak van DFS en de werking van het dieet. Kernbegrippen: spijsvertering, microbioom, stofwisseling, fermentatie, koolhydraten, glucose, dieet Veelgemaakte fouten: - Niet specifiek benoemen dat glucose de grondstof is voor de alcoholproductie. - Vergeten te vermelden dat de micro-organismen (bacteriën/schimmels) de alcohol produceren. - Een te algemeen antwoord geven, zoals 'koolhydraten zijn slecht voor hem'. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/5 ## Vraag 6 – Opgave 1 (samenvattend) (1 punt) 1p 6 Is jakobskruiskruid een climaxsoort of een pioniersoort? Licht je antwoord toe. Wat kun je verwachten: Je moet een ecologisch begrip toepassen op een gegeven situatie en je antwoord toelichten met relevante argumenten. Wat moet je kennen: Je moet de definities en kenmerken van pioniersoorten en climaxsoorten kennen, inclusief hun rol in ecologische successie. Je moet ook weten welke levensstrategieën (r- of K-strategie) hierbij horen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit de vraagtekst kunnen filteren die relevant is voor het beantwoorden van de vraag. Je moet ook ecologische concepten kunnen toepassen en je antwoord logisch en beargumenteerd kunnen toelichten. Waar op letten: Je benoemt correct of jakobskruiskruid een pioniersoort of een climaxsoort is. Je toelichting is gebaseerd op de kenmerken van jakobskruiskruid die in de tekst worden genoemd of die je algemeen kent van pioniersoorten. Je legt een duidelijk verband tussen de kenmerken van de plant en de definitie van een pioniersoort (of climaxsoort). Je gebruikt de juiste ecologische vaktermen. Kernbegrippen: successie, pioniersoort, climaxsoort, r-strategie, k-strategie, levenscyclus Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen kenmerken van pioniersoorten (r-strategen) en climaxsoorten (K-strategen). - Het geven van de juiste classificatie zonder een onderbouwing uit de tekst. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/6 ## Vraag 7 – Opgave 7 (samenvattend) (1 punt) Om putrescine te produceren moet een plant ten minste drie verschillende anorganische verbindingen opnemen. Noteer de namen van drie anorganische verbindingen die de plant ten minste moet hebben opgenomen als bouwstoffen voor putrescine. Wat kun je verwachten: Je moet de chemische bouwstenen van een organische stof kunnen herleiden tot de anorganische verbindingen die een plant daarvoor opneemt. Je moet dus de elementen in putrescine identificeren en weten in welke anorganische vorm een plant deze elementen opneemt. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van fotosynthese en stikstofassimilatie kennen. Je moet weten welke anorganische stoffen planten opnemen uit hun omgeving (lucht en bodem) om organische stoffen te synthetiseren. Specifiek moet je weten dat planten koolstof opnemen als CO₂, waterstof als H₂O, en stikstof als NO₃⁻ of NH₄⁺. Wat moet je kunnen: Je kunt de elementen in een gegeven organische structuurformule (putrescine) identificeren. Je kunt vervolgens de anorganische verbindingen benoemen waaruit een plant deze elementen opneemt. Waar op letten: Je moet de namen van de *verbindingen* noemen, niet de elementen (dus CO₂ in plaats van C). Je moet drie *anorganische* verbindingen noemen. Je moet de juiste stikstofbron noemen (nitraat of ammonium, niet stikstofgas). Je moet alle drie de correcte verbindingen noemen voor het scorepunt. Kernbegrippen: assimilatie, anorganische stoffen, organische stoffen, fotosynthese, stikstofassimilatie Veelgemaakte fouten: - Elementen (C, H, N) noemen in plaats van verbindingen (CO2, H2O, NO3-) - Vergeten dat CO2 en H2O anorganische bouwstoffen zijn - Onjuiste stikstofbron noemen (bijv. N2 uit de lucht) Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/7 ## Vraag 8 – Opgave 8 (samenvattend) (2 punten) 2p 8 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak **juist** of **onjuist** is. Wat kun je verwachten: Je krijgt drie uitspraken over de vorming en het transport van stoffen in planten. Je moet voor elke uitspraak bepalen of deze juist of onjuist is, gebaseerd op de verstrekte informatie en je kennis van plantenfysiologie. Wat moet je kennen: Je moet de definitie van stikstofassimilatie kennen, het verschil tussen organische en anorganische sapstroom, en de mechanismen die verantwoordelijk zijn voor transport in de bastvaten (floëem) en houtvaten (xyleem). Specifiek moet je weten wat worteldruk is en waarvoor het dient. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen analyseren en deze koppelen aan je biologische kennis. Je moet in staat zijn om de juistheid van beweringen kritisch te beoordelen en je antwoord beknopt te formuleren. Waar op letten: Je moet de definities van 'stikstofassimilatie', 'organische sapstroom' en 'worteldruk' nauwkeurig toepassen. Je moet elk van de drie uitspraken afzonderlijk beoordelen op basis van de gegeven tekst en je biologische kennis. Je moet specifiek aangeven of elke uitspraak 'juist' of 'onjuist' is. Let goed op de context van de processen: waar vinden ze plaats en welke stoffen zijn erbij betrokken? Verwar de transportmechanismen in xyleem en floëem niet met elkaar. Kernbegrippen: stikstofassimilatie, voortgezette assimilatie, transport in planten, bastvaten (floëem), houtvaten (xyleem), worteldruk, organische sapstroom Veelgemaakte fouten: - Stikstofassimilatie (vorming van organische N-verbindingen uit anorganische N) verwarren met voortgezette assimilatie (omzetting van de ene organische verbinding in de andere). - Transportstromen in planten verwarren: de organische sapstroom in de bastvaten en de anorganische sapstroom in de houtvaten. - De drijvende krachten voor transport verwarren: worteldruk is een mechanisme in de houtvaten, terwijl transport in de bastvaten wordt gedreven door mass flow (drukverschil). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/8 ## Vraag 9 – Opgave 9 (samenvattend) (2 punten) Jakobskruiskruid in gedroogde vorm is gevaarlijk voor vee. De plant verliest door drogen zijn bitterheid maar niet zijn giftigheid. Runderen en paarden kunnen de plant, als die gemengd is in hooi, niet onderscheiden. Ze eten de plant met de rest van het hooi. De PA's uit de plant worden dan opgenomen in het bloed en kunnen worden uitgescheiden door de nieren. De giftigheid ontstaat als levercellen de PA's omzetten in pyrrolen. Deze stoffen tasten de levercellen aan. Dieren met vergiftiging door pyrrolen krijgen last van portale hypertensie: een hoge bloeddruk in het poortadersysteem met als gevolg dat vocht vanuit de bloedvaten van de darmen in de buikholte terechtkomt. Noteer de naam van het proces waarbij bloedplasma de bloedvaten verlaat en weefselvloeistof wordt. Verklaar hoe de hoge bloeddruk in de poortader de afvoer van de weefselvloeistof uit de buikholte remt. Wat kun je verwachten: Je moet een biologisch proces benoemen en vervolgens een fysiologisch mechanisme verklaren aan de hand van de gegeven informatie over bloeddruk en vochtuitwisseling. Wat moet je kennen: Je moet de termen 'filtratie' en 'resorptie' kennen en begrijpen hoe bloeddruk en colloïd-osmotische druk de uitwisseling van vloeistoffen tussen bloedvaten en weefsels beïnvloeden. Je moet ook de functie van de poortader en de algemene principes van de bloedsomloop kennen. Wat moet je kunnen: Je moet een proces correct benoemen. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen uitleggen, waarbij je de invloed van een verhoogde bloeddruk op de vochtuitwisseling in de weefsels van de buikholte duidelijk maakt. Je moet hierbij de juiste vakterminologie gebruiken. Waar op letten: Voor het eerste deel van de vraag: benoem het proces correct met de juiste vakterm. Voor het tweede deel van de vraag: leg de causale keten uit. Begin bij de hoge bloeddruk in de poortader en eindig bij de verminderde afvoer van weefselvloeistof. Gebruik de term 'resorptie' in je verklaring en leg uit hoe deze geremd wordt. Zorg dat je uitleg specifiek is en niet te algemeen. Verbind de hoge bloeddruk direct met het mechanisme van vochtuitwisseling. Elk correct causaal stapje in de verklaring kan een scorepunt opleveren. Kernbegrippen: bloedsomloop, bloeddruk, filtratie, resorptie, weefselvloeistof, poortader, homeostase Veelgemaakte fouten: - Verwarren van filtratie (uittreden van vocht) met resorptie (terugkeer van vocht). - Niet correct redeneren dat hoge druk de afvoer (via resorptie) remt, in plaats van alleen de uittreding (filtratie) te verhogen. - De term 'filtratie' niet kennen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/9 ## Vraag 10 – Biochemie planten toxicologie (2 punten) Het maaisel uit grasland waar jakobskruiskruid groeit, kan niet meer als voer worden gebruikt. Veehouders eisen daarom dat de overheid het jakobskruiskruid bestrijdt dat in de buurt van hun graslanden groeit. Een gehalte van 2,5 mg PA per kilogram lichaamsgewicht is dodelijk voor koeien. De gemiddelde PA-concentratie in jakobskruiskruid is 0,2% van het drooggewicht van de plant. Veronderstel dat een koe hooi te eten krijgt dat 3% jakobskruiskruid bevat. Laat aan de hand van een berekening zien hoeveel kilogram van dit hooi dodelijk is voor een koe van 600 kilogram. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag waarbij je verschillende gegevens moet combineren om een uiteindelijke hoeveelheid te berekenen. Het gaat hierbij om concentraties en percentages van een giftige stof in een voedingsmiddel. Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je percentages omrekent naar decimale getallen voor berekeningen. Je moet ook de relatie tussen verschillende eenheden van massa (mg, g, kg) kennen en hoe je deze omrekent. Wat moet je kunnen: Je moet een meerstapsberekening kunnen uitvoeren, waarbij je nauwkeurig omgaat met gegeven waarden en eenheden. Je moet de dodelijke dosis voor de koe kunnen bepalen, vervolgens de benodigde hoeveelheid jakobskruiskruid, en tot slot de hoeveelheid hooi die deze hoeveelheid jakobskruiskruid bevat. Waar op letten: Je moet alle stappen van de berekening duidelijk weergeven. Je moet correct omgaan met de verschillende eenheden (mg, g, kg) en percentages (0,2% en 3%). Je moet de dodelijke dosis per kilogram lichaamsgewicht correct vermenigvuldigen met het gewicht van de koe. Je moet de concentratie PA in de plant en het percentage jakobskruiskruid in het hooi correct toepassen. Je eindantwoord moet in kilogrammen hooi zijn. Kernbegrippen: Dosis-effectrelatie, Concentratieberekening, Procentenrekenen, Eenheden omrekenen Veelgemaakte fouten: - Incorrect omrekenen van eenheden (mg naar g naar kg) - Fouten met percentages (0,2% = 0,002; 3% = 0,03) - Verwarring tussen drooggewicht van de plant en het gewicht van het hooi Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/10 ## Vraag 13 – Opgave 1 (1 punt) De larven van de jakobskruid-aardvlo zijn heel effectief in het bestrijden van jakobskruiskruid. De aardvlo verspreidt zich echter zeer traag. Sommige veehouders planten daarom jakobskruiskruid dat is geïnfecteerd met de jakobskruid-aardvlo op hun weilanden. 1p 13 Beargumenteer of de jakobskruid-aardvlo op die weilanden een exoot is. Wat kun je verwachten: Je krijgt een situatie voorgelegd over de verspreiding van een organisme en moet beargumenteren of het in die specifieke context als een exoot beschouwd moet worden. Wat moet je kennen: Je moet de definitie van een 'exoot' kennen. Je moet ook weten wat 'inheems' betekent in de context van ecologie en verspreiding van soorten. Wat moet je kunnen: Je moet een ecologisch begrip (exoot) correct kunnen toepassen op een nieuwe situatie. Je moet je antwoord beargumenteren met relevante ecologische kennis. Waar op letten: Je moet de definitie van een exoot kennen en toepassen. Je moet je argumentatie baseren op de natuurlijke verspreiding van de soort. Je moet expliciet aangeven of de jakobskruid-aardvlo wel of geen exoot is op die weilanden. Let op de nuance: een exoot is een soort die door menselijk handelen terechtkomt in een gebied buiten zijn natuurlijke verspreidingsgebied. Dit kan op landelijk of op lokaal niveau worden geïnterpreteerd. Kernbegrippen: exoot, biologische bestrijding, verspreiding, inheemse soorten Veelgemaakte fouten: - Verwarring over de definitie van een exoot: gaat het om het land (Nederland) of de specifieke locatie (weiland)? - Niet de context gebruiken dat de soort al in Nederland voorkomt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/13 ## Vraag 14 – Biochemie planten toxicologie (1 punt) 1p 14 Noteer de nummers van de stadia in afbeelding 1 die haploïd zijn. Behalve trisomie kunnen er ook andere chromosomale afwijkingen ontstaan. Er zijn een aantal factoren bekend die kunnen bijdragen aan het ontstaan van chromosomale afwijkingen in eicellen. Zo wordt bij oudere vrouwen crossing-over minder goed uitgevoerd. Wat kun je verwachten: Je krijgt een afbeelding te zien van de oögenese (eicelvorming) met verschillende genummerde stadia. Je moet bepalen welke van deze stadia haploïd zijn. Wat moet je kennen: Je moet de stadia van de oögenese kennen en begrijpen wanneer een cel haploïd (n) of diploïd (2n) is. Dit omvat kennis van meiose I en meiose II en de vorming van poollichaampjes. Wat moet je kunnen: Je moet een schematische weergave van een biologisch proces (oögenese) kunnen interpreteren en de ploïdiegraad van de verschillende celtypen kunnen benoemen. Je moet de juiste nummers uit de afbeelding kunnen selecteren die overeenkomen met de haploïde stadia. Waar op letten: Je moet de begrippen 'haploïd' en 'diploïd' correct toepassen op de verschillende stadia van de oögenese. Je moet de genummerde stadia in de afbeelding correct identificeren en hun ploïdiegraad bepalen. Je moet specifiek letten op de poollichaampjes, die vaak over het hoofd worden gezien als haploïde structuren. Je moet de stadia vóór en na de meiose I en meiose II goed onderscheiden qua ploïdiegraad. Je moet alleen de nummers van de haploïde stadia noteren, zonder verdere uitleg. Kernbegrippen: oögenese, meiose, ploïdie, haploïd, diploïd, poollichaampje Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen haploïd (n) en diploïd (2n). - Onvoldoende kennis van de stadia van oögenese en de bijbehorende ploïdiegraad. - Het niet herkennen van de poollichaampjes (5 en 7) als haploïde cellen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/14 ## Vraag 15 – Biochemie planten toxicologie (2 punten) Behalve trisomie kunnen er ook andere chromosomale afwijkingen ontstaan. Er zijn een aantal factoren bekend die kunnen bijdragen aan het ontstaan van chromosomale afwijkingen in eicellen. Zo wordt bij oudere vrouwen crossing-over minder goed uitgevoerd. 2p 15 Gedurende welke vorm van deling kan crossing-over leiden tot recombinatie van erfelijk materiaal? En hoe ontstaan chromosomale afwijkingen door crossing-over? | deling | afwijkingen ontstaan doordat | | :--- | :--- | | A meiose | homologe delen worden uitgewisseld | | B meiose | niet-homologe delen worden uitgewisseld | | C mitose | homologe delen worden uitgewisseld | | D mitose | niet-homologe delen worden uitgewisseld | Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over chromosomale afwijkingen, specifiek gerelateerd aan crossing-over en celdeling. Je moet de juiste vorm van celdeling en het mechanisme van afwijkingen door crossing-over identificeren. Wat moet je kennen: Je moet de processen van meiose en mitose kennen, inclusief wanneer crossing-over plaatsvindt. Je moet het verschil weten tussen normale crossing-over (tussen homologe chromosomen, leidend tot recombinatie) en abnormale crossing-over (tussen niet-homologe chromosomen, leidend tot chromosomale afwijkingen zoals translocatie). Wat moet je kunnen: Je moet de juiste celdeling koppelen aan crossing-over en vervolgens de specifieke oorzaak van chromosomale afwijkingen door crossing-over correct benoemen. Je redeneert welke van de gegeven opties de twee correcte elementen combineert. Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen meiose en mitose; crossing-over vindt plaats tijdens de meiose. Bedenk dat 'recombinatie van erfelijk materiaal' een normaal gevolg is van crossing-over tussen homologe chromosomen. De vraag vraagt specifiek naar 'hoe ontstaan chromosomale afwijkingen door crossing-over'. Dit impliceert een afwijkend proces. Een chromosomale afwijking door crossing-over ontstaat wanneer er uitwisseling plaatsvindt tussen niet-homologe chromosomen, wat leidt tot een translocatie. Elk correct benoemd element (deling én mechanisme van afwijking) is een scorepunt waard. Kernbegrippen: meiose, crossing-over, recombinatie, chromosomale afwijkingen, homologe chromosomen, translocatie Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van het normale proces van crossing-over (uitwisseling tussen homologe chromosomen) met een fout die leidt tot afwijkingen (uitwisseling tussen niet-homologe chromosomen, oftewel translocatie). - Het verwarren van meiose met mitose; crossing-over vindt plaats tijdens de profase I van de meiose. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/15 ## Vraag 16 – Biochemie planten toxicologie (1 punt) 1p 16 In rustende eicellen kunnen chromosomale afwijkingen worden veroorzaakt door reactieve zuurstofverbindingen. Deze verbindingen ontstaan als gevolg van de weefselschade die optreedt tijdens de ovulatie. Licht toe hoe bij ovulatie weefselschade ontstaat. De wetenschappers stelden de volgende hypothese op: de ovulatie- frequentie bepaalt het aantal chromosomale afwijkingen in eicellen. Zij toetsten dit bij drie groepen vrouwtjesmuizen: 1 muizen die voortdurend zwanger waren, doordat er mannetjes aanwezig waren 2 muizen waarbij de ovulaties onderdrukt werden met een hormoon- implantaat 3 muizen waarbij de puberteit geblokkeerd werd met behulp van een crispr-cas-behandeling De muizen in groep 2 kregen een implantaat met een hormoon dat ovulaties onderdrukt. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe weefselschade ontstaat tijdens de ovulatie. Dit is een vraag over de fysiologie van de voortplanting. Wat moet je kennen: Je moet de definitie en het proces van ovulatie kennen, inclusief de structuren die daarbij betrokken zijn, zoals de follikel en de eierstok. Wat moet je kunnen: Je moet een biologisch proces kunnen beschrijven en de directe oorzaak van een verschijnsel (weefselschade) kunnen benoemen in de context van ovulatie. Waar op letten: Je moet specifiek de fysieke gebeurtenis benoemen die leidt tot weefselschade. Je moet de term 'follikel' of 'eierstok' correct gebruiken. Je moet de actie van het 'openbarsten' of 'scheuren' benoemen. Je moet je beperken tot de oorzaak van weefselschade, niet de hormonale regulatie van ovulatie. Kernbegrippen: ovulatie, follikel, eierstok, weefselschade, voortplanting Veelgemaakte fouten: - Verwarring van ovulatie met andere processen in de menstruatiecyclus, zoals menstruatie. - Het geven van een hormonale verklaring voor de ovulatie in plaats van de gevraagde fysieke verklaring voor weefselschade. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/16 ## Vraag 19 – Biochemie planten toxicologie (2 punten) Hoeveel nakomelingen (F2) werden naar verwachting geboren totdat er in totaal 30 muizen waren die volledig Gpr54-knock-out waren? A 30 B 40 C 60 D 90 E 120 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over erfelijkheid en genetica, waarbij je de uitkomst van een kruising moet voorspellen en een berekening moet uitvoeren op basis van kansen. Wat moet je kennen: Je moet de wetten van Mendel kennen, in het bijzonder hoe je de genotypische en fenotypische ratio's van een monohybride kruising tussen twee heterozygoten bepaalt. Je moet ook weten wat een 'knock-out' genotype betekent en hoe je kansen toepast in genetische vraagstukken. Wat moet je kunnen: Je kunt een kruisingsschema opstellen of visualiseren voor een monohybride kruising. Je kunt de kans op een specifiek genotype berekenen uit de genotypische ratio. Je kunt vervolgens deze kans gebruiken om het totale aantal benodigde nakomelingen te berekenen om een bepaald aantal individuen met dat genotype te verkrijgen. Waar op letten: Identificeer eerst de genotypen van de ouderdieren (P-generatie) en de F1-generatie. Stel het kruisingsschema op voor de F1 x F1 kruising om de genotypische ratio van de F2-generatie te bepalen. Bepaal de kans op het specifieke 'Gpr54-knock-out' genotype (Gpr54⁻Gpr54⁻) in de F2-generatie. Gebruik deze kans om het totale aantal F2-nakomelingen te berekenen dat nodig is om 30 muizen met dit genotype te verkrijgen. Let goed op de formulering van de vraag: 'hoeveel nakomelingen werden naar verwachting geboren totdat er in totaal 30 muizen waren die volledig Gpr54-knock-out waren?' Kernbegrippen: monohybride kruising, genotypische ratio, kansrekening, erfelijkheid, mendeliaanse genetica Veelgemaakte fouten: - Verkeerde genotypische ratio gebruiken (bijv. 1:1 of 3:1 in plaats van 1:2:1) - De kans op het verkeerde genotype berekenen (bijv. heterozygoot of homozygoot dominant) - De vraag verkeerd lezen en denken dat het antwoord 30 is, of de kans (1/4) in plaats van het totale aantal. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/19 ## Vraag 20 – Biochemie planten toxicologie (1 punt) Bij de crispr-behandeling (stap 2) ontstonden ook enkele bevruchte eicellen met het genotype Gpr54⁻Gpr54⁻. Licht toe waarom deze niet gebruikt konden worden voor stap 3 en 4. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een CRISPR-behandeling en de gevolgen van een specifiek genotype voor het verdere experimentele proces. Je moet de functie van een gen koppelen aan de levensvatbaarheid en voortplantingscapaciteit van een organisme. Wat moet je kennen: Je moet de functie van het Gpr54-gen kennen, zoals eerder in de context beschreven (blokkeert puberteit bij knock-out). Je moet ook de basisprincipes van genetica en voortplanting begrijpen, evenals de stappen van een experimenteel ontwerp met CRISPR-Cas. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen leggen tussen het genotype (Gpr54⁻Gpr54⁻) en het fenotype (onvruchtbaarheid). Je moet deze kennis kunnen toepassen op de context van het experiment (stap 3 en 4) en uitleggen waarom deze specifieke embryo's niet bruikbaar zijn voor de vervolgstappen. Waar op letten: Je moet expliciet de link leggen tussen het genotype Gpr54⁻Gpr54⁻ en het fenotype (geen puberteit/onvruchtbaarheid). Je moet de consequentie van dit fenotype voor de stappen 3 en 4 van het experiment benoemen (geen nageslacht mogelijk). Je moet de informatie over de functie van het Gpr54-gen uit de eerdere context correct toepassen. Let op dat je niet concludeert dat de embryo's niet levensvatbaar zijn, maar dat de volwassen muizen onvruchtbaar zijn. Je moet begrijpen dat stap 4 het onderling kruisen van de F1-generatie betreft, waarvoor vruchtbare muizen nodig zijn. Kernbegrippen: genotype-fenotype relatie, knock-out organisme, voortplanting, experimenteel ontwerp, CRISPR-Cas Veelgemaakte fouten: - De informatie over de functie van het Gpr54-gen (blokkeren van puberteit) uit een eerdere context niet toepassen. - Denken dat de Gpr54⁻Gpr54⁻ embryo's niet levensvatbaar zijn, in plaats van dat de resulterende volwassen muizen onvruchtbaar zijn. - Het doel van de experimentele stappen (het verkrijgen van een F2-generatie via een F1-kruising) niet begrijpen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/20 ## Vraag 21 – Opgave 1 (2 punten) 2p 21 In elke groep was een controle aanwezig (afbeelding 3). Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter wat het verschil was van de bijbehorende controle ten opzichte van de behandeling. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over experimenteel onderzoek en het belang van controlegroepen. Je moet de functie van een controlegroep in een experiment kunnen uitleggen en toepassen op een gegeven situatie. Wat moet je kennen: Je moet de definitie en het doel van een controlegroep kennen. Je moet weten dat een controlegroep dient om aan te tonen dat een waargenomen effect wordt veroorzaakt door de onafhankelijke variabele en niet door andere factoren. Je moet ook het concept van een placebo kennen. Wat moet je kunnen: Je kunt de onafhankelijke variabele in een experiment identificeren. Je kunt voor verschillende experimentele opzetten de juiste controlegroep bepalen en uitleggen waarom deze zo is opgezet. Je kunt informatie uit een schema (afbeelding 3) interpreteren en combineren met de vraagtekst. Waar op letten: Je moet voor elke groep het principe van een controlegroep correct toepassen. Je moet de informatie uit de vraagtekst en afbeelding 3 combineren. Je moet specifiek benoemen waarin de controlegroep verschilt van de behandelingsgroep. Je moet voor groep 2 het belang van een placebo-implantaat begrijpen. Je moet voor groep 3 de genetische aard van de controle begrijpen. Kernbegrippen: experimenteel onderzoek, controlegroep, onafhankelijke variabele, placebo Veelgemaakte fouten: - Het principe van een controlegroep verkeerd toepassen. Een controlegroep mag slechts op één factor (de onafhankelijke variabele) verschillen van de experimentele groep. - Voor groep 2 niet realiseren dat een placebo-implantaat (zonder hormoon) nodig is om het effect van de operatie zelf uit te sluiten. - Voor groep 3 niet realiseren dat de controle een genetische controle is, dus muizen zonder de specifieke knock-out. - De informatie uit de inleidende tekst over de drie groepen niet combineren met de informatie uit afbeelding 3. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/21 ## Vraag 22 – Opgave 1 (2 punten) Welke vrouw zal de meeste ovulaties gehad hebben? En welke vrouw de minste? Wat kun je verwachten: Je krijgt een scenario voorgelegd over verschillende vrouwen en hun reproductieve geschiedenis. Je moet bepalen welke vrouw de meeste en welke de minste ovulaties heeft gehad, gebaseerd op de gegeven informatie. Wat moet je kennen: Je moet de hormonale regulatie van de menstruatiecyclus kennen, inclusief de rol van ovulatie. Je moet ook weten hoe anticonceptiepillen en zwangerschap de ovulatie beïnvloeden. Wat moet je kunnen: Je moet de informatie over de verschillende vrouwen analyseren en de impact van anticonceptie en zwangerschap op het aantal ovulaties correct interpreteren. Je moet een oorzaak-gevolg redenering kunnen opzetten om tot de juiste conclusie te komen. Waar op letten: Elk correct benoemd uiterste (meeste/minste) is een scorepunt waard. Let goed op de duur en frequentie van pilgebruik en zwangerschappen. Verwar een verstopping van de eileiders niet met het onderdrukken van de ovulatie; dit zijn twee verschillende processen. Bedenk dat de anticonceptiepil de ovulatie continu onderdrukt zolang deze wordt gebruikt. Bedenk dat zwangerschap de ovulatie alleen onderdrukt gedurende de zwangerschap zelf. Kernbegrippen: hormonale regulatie, voortplanting, menstruatiecyclus, ovulatie, anticonceptie Veelgemaakte fouten: - Verwarren van verstopte eileiders met het stoppen van ovulatie. - Niet correct inschatten van de impact van de anticonceptiepil versus zwangerschappen op het totaal aantal ovulaties. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/22 ## Vraag 23 – Biochemie planten toxicologie (2 punten) 2p 23 Bij iemand met een verhoogde T4-afgifte is de ademhalingsfrequentie verhoogd, doordat het ademcentrum sterker wordt gestimuleerd. Leg uit hoe een verhoogde T4-afgifte leidt tot een sterkere stimulering van het ademcentrum. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de regulatie van fysiologische processen in het menselijk lichaam. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie uitleggen die meerdere stappen omvat. Wat moet je kennen: Je moet de functie van het hormoon T4 (thyroxine) kennen en de invloed ervan op de stofwisseling. Daarnaast moet je weten hoe de ademhaling wordt gereguleerd en welke factoren het ademcentrum beïnvloeden, met name de rol van koolstofdioxide (CO2) of zuurstof (O2) in het bloed. Wat moet je kunnen: Je moet een logische keten van fysiologische gebeurtenissen kunnen opstellen en uitleggen. Je moet de relatie tussen hormonale regulatie, cellulaire stofwisseling en de regulatie van de ademhaling kunnen leggen. Je gebruikt hierbij de juiste biologische vakterminologie. Waar op letten: Elke correcte causale stap in je redenering levert een scorepunt op. Je moet de link leggen tussen T4 en de stofwisseling/dissimilatie. Je moet vervolgens de link leggen tussen de verhoogde stofwisseling/dissimilatie en de verandering in de bloedgaswaarden (pCO2 of O2-concentratie). Gebruik de juiste vaktermen zoals 'dissimilatie', 'stofwisseling', 'pCO2' of 'koolstofdioxideconcentratie'. Zorg ervoor dat je de richting van de verandering (toename/afname) correct benoemt. Kernbegrippen: hormonale regulatie, schildklier, T4 (thyroxine), stofwisseling, dissimilatie, ademhalingsregulatie, ademcentrum, koolstofdioxideconcentratie (pCO2) Veelgemaakte fouten: - De link tussen T4 en de stofwisseling/dissimilatie vergeten te leggen. - De link tussen verhoogde dissimilatie en de verandering in bloedgaswaarden (hogere CO2 of lagere O2) niet noemen. - Alleen stellen dat T4 het ademcentrum stimuleert zonder de tussenliggende fysiologische stappen uit te leggen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/23 ## Vraag 24 – Biochemie planten toxicologie (1 punt) 1p 24 TSH en TRH zijn hormonen die de T4-concentratie in een gezonde persoon op peil houden. Zal de TSH-concentratie in het bloed van Ellen voorafgaand aan de behandeling met methimazol **hoger** of **lager** zijn geweest dan die bij een gezonde persoon? Licht je antwoord toe. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de regulatie van hormonen in het menselijk lichaam, specifiek over de schildklierhormonen TSH en T4. Je moet de principes van hormonale regulatie en negatieve terugkoppeling toepassen op een specifieke ziektecontext (Ziekte van Graves). Wat moet je kennen: Je moet de hypothalamus-hypofyse-schildklier-as kennen en begrijpen hoe TSH en T4 elkaar beïnvloeden via negatieve terugkoppeling. Je moet ook weten dat bij de Ziekte van Graves de schildklier overactief is en veel T4 produceert, onafhankelijk van TSH. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen opstellen om uit te leggen hoe een afwijkende T4-concentratie de TSH-concentratie beïnvloedt. Je moet je kennis over hormonale regulatie en terugkoppeling kunnen toepassen in een klinische situatie. Waar op letten: Je moet de juiste richting van de TSH-concentratie (hoger/lager) benoemen. Je moet de oorzaak van deze verandering correct toelichten, waarbij je de rol van T4 en negatieve terugkoppeling benoemt. Je moet de relatie tussen T4-concentratie en TSH-afgifte duidelijk maken. Je moet de term 'negatieve terugkoppeling' of een correcte omschrijving daarvan gebruiken. Je moet de causale keten (hoge T4 -> remming TSH) correct weergeven. Kernbegrippen: hormonale regulatie, negatieve terugkoppeling, hypofyse, schildklier, TSH, T4, auto-immuunziekte, ziekte van Graves Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen positieve en negatieve terugkoppeling. - Niet realiseren dat de IgG-antistof de TSH-functie overneemt, waardoor de normale regulatie via TSH wordt onderdrukt. - Denken dat het lichaam de TSH-productie verhoogt om de ziekte te 'bestrijden', in plaats van te reageren op de hoge T4-spiegel. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/24 ## Vraag 28 – Biochemie planten toxicologie (2 punten) De huisarts vertelt Ellen dat ze tijdens haar zwangerschap vaker haar T4-concentratie zal controleren. Door de veranderingen in haar lichaam als gevolg van de zwangerschap zal Ellen steeds minder medicijnen hoeven slikken. De hoeveelheid ‘verstorende’ IgG in het bloed van Ellen zal afnemen doordat de vouwing van de nieuw gevormde IgG-eiwitten verandert als gevolg van de zwangerschap. Zodra Ellen bevallen is, zullen de symptomen van de ziekte van Graves terugkomen en zal Ellen wel weer de hogere dosis medicijnen moeten gebruiken. Door de veranderde structuur van het IgG verminderen de symptomen van de ziekte van Graves. – Beschrijf op molecuulniveau wat het directe effect is van de veranderde structuur van het IgG. – Beschrijf wat het gevolg is van de veranderde structuur van het IgG voor de werking van de schildklier. Wat kun je verwachten: Je moet de oorzaak-gevolgrelatie beschrijven van een veranderde eiwitstructuur op zowel moleculair niveau als op het niveau van een orgaan (de schildklier). Wat moet je kennen: Je moet de functie van antistoffen (IgG) en receptoren kennen, specifiek de TSH-receptor en de rol ervan bij de schildklierhormoonproductie (T4). Je moet ook weten hoe een verandering in eiwitstructuur de functie kan beïnvloeden. Wat moet je kunnen: Je kunt een causale keten van gebeurtenissen beschrijven, beginnend bij een moleculaire verandering en eindigend met een fysiologisch gevolg. Je kunt ook specifieke biologische termen correct gebruiken. Waar op letten: Je benoemt expliciet het directe effect op moleculair niveau (binding aan de TSH-receptor). Je beschrijft het gevolg voor de schildklierwerking (productie van T4). Elk causaal stapje is een scorepunt waard. Je gebruikt de juiste vakterminologie, zoals 'TSH-receptor' en 'T4'. Kernbegrippen: eiwitstructuur, antistoffen, receptoren, hormoonstelsel, schildklier, auto-immuunziekte Veelgemaakte fouten: - Niet specifiek benoemen dat het IgG niet meer aan de TSH-receptor bindt. - De twee gevraagde niveaus (moleculair en orgaan) door elkaar halen of niet apart benoemen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/28 ## Vraag 29 – Biochemie planten toxicologie (1 punt) Na twintig weken krijgt Ellen een echo-onderzoek. De echografist kijkt hierbij ook of de schildklier van de foetus is vergroot. Een vergrote schildklier is een indicatie dat de T4-concentratie bij de foetus te hoog is. Verklaar waardoor een vergrote schildklier bij de foetus zou zijn ontstaan. Wat kun je verwachten: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen uitleggen die leidt tot de vergrote schildklier bij de foetus. Wat moet je kennen: Je moet de functie van de placenta kennen, de eigenschappen van antistoffen (met name IgG) en de basisprincipes van het hormoonstelsel en auto-immuunziekten. Wat moet je kunnen: Je moet de overdracht van stoffen via de placenta kunnen verklaren en de invloed daarvan op de foetale ontwikkeling kunnen beredeneren. Waar op letten: Je moet specifiek benoemen welke stof de placenta passeert. Je moet de link leggen tussen de overdracht van deze stof en de stimulatie van de schildklier van de foetus. Je moet de juiste vakterm voor de antistof gebruiken (IgG). Kernbegrippen: placenta, passieve immuniteit, antistoffen, IgG, ziekte van Graves, auto-immuunziekte, schildklier, hormoonstelsel, foetale ontwikkeling Veelgemaakte fouten: - Vergeten dat IgG-antistoffen de placenta kunnen passeren. - Niet de link leggen tussen de auto-immuunziekte van de moeder en de symptomen bij de foetus. - Een ander mechanisme voorstellen, zoals de overdracht van het T4-hormoon zelf, wat de vergroting van de schildklier niet direct verklaart. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/29 ## Vraag 35 – Spijsvertering maagzuur regulatie (1 punt) Bij de mens heeft eiwitcomplex II (SQR) ook een functie in de citroenzuurcyclus, waar het barnsteenzuur omzet. Noteer de namen van de twee stoffen die bij deze omzetting ontstaan. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een specifieke stap in de citroenzuurcyclus, waarbij je de producten van een enzymatische omzetting moet benoemen. Wat moet je kennen: Je moet de kernreacties en de bijbehorende producten van de citroenzuurcyclus kennen, in het bijzonder de omzetting van barnsteenzuur door succinaatdehydrogenase (eiwitcomplex II/SQR). Je moet weten welke elektronenacceptor hierbij betrokken is en wat de gereduceerde vorm daarvan is. Wat moet je kunnen: Je moet de informatie uit de vraag en je kennis van de citroenzuurcyclus combineren om de juiste producten van de reactie te identificeren. Je moet onderscheid kunnen maken tussen reactanten en producten en tussen verschillende organismen als deze in de context worden genoemd. Waar op letten: Je moet de twee correcte stoffen noemen die ontstaan bij de omzetting van barnsteenzuur door eiwitcomplex II (SQR) in de citroenzuurcyclus. Let goed op de richting van de reactie: barnsteenzuur wordt omgezet, dus je zoekt de producten. Verwar de reactie bij de mens niet met de reactie bij de lintworm, die in de afbeelding ook wordt getoond. Zorg dat je de juiste gereduceerde vorm van de elektronenacceptor noemt. Kernbegrippen: citroenzuurcyclus, succinaatdehydrogenase, FAD, FADH2, oxidatie-reductiereactie Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de reactie in de mens (oxidatie van barnsteenzuur) en de reactie in de lintworm (reductie van fumaarzuur). - Verwarring tussen reactanten (barnsteenzuur, FAD) en producten (fumaarzuur, FADH₂). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/35 ## Vraag 36 – Opgave 1 (2 punten) De tekst hieronder beschrijft het effect van albendazol op de elektronentransportketen in een varkenslintworm. Op vier plaatsen ontbreekt een woord. Albendazol remt FRD, waardoor de omzetting van fumaarzuur verhinderd wordt. Fumaarzuur dient als ...(1)..., en heeft dezelfde functie als ...(2)... bij de oxidatieve fosforylering in de mens. Door remming van FRD wordt voorkomen dat NADH elektronen kan afstaan en ontstaat er geen gradiënt van ...(3).... Hierdoor wordt uiteindelijk de productie van ...(4)... geremd. Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar. Noteer het woord dat op de bijbehorende plaats moet staan erachter. Kies uit: – bij 1: elektronenacceptor / elektronendonor – bij 2: CO2 / H+ / H2O / O2 – bij 3: CO2 / H+ / H2O / O2 – bij 4: ADP / ATP Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met vier open plekken over de elektronentransportketen in een lintworm en de werking van een medicijn. Je moet de juiste termen kiezen om de zinnen compleet te maken. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de elektronentransportketen en oxidatieve fosforylering kennen, zowel aeroob (mens) als anaeroob (lintworm, zoals weergegeven in de afbeelding). Je moet de functie van elektronenacceptoren, protonengradiënten en ATP-synthese begrijpen. Ook moet je weten welke moleculen hierbij betrokken zijn (NADH, FADH2, O2, H+, ATP, ADP, fumaarzuur, barnsteenzuur). Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit de tekst en de bijgevoegde schema's (afbeelding 4) kunnen combineren en interpreteren. Je moet de functie van de verschillende complexen en moleculen in de elektronentransportketen kunnen benoemen en de causale verbanden tussen de remming van een enzym en de gevolgen voor de energieproductie kunnen leggen. Waar op letten: Lees de vraag en de tekst zorgvuldig door en analyseer de context van elk ontbrekend woord. Bestudeer afbeelding 4 goed om de verschillen en overeenkomsten tussen de elektronentransportketen van de mens en de lintworm te zien. Let op de richting van de elektronenstroom en de rol van fumaarzuur in de lintwormketen om de juiste elektronenacceptor te bepalen. Vergelijk de functie van fumaarzuur in de lintworm met de overeenkomstige functie in de menselijke keten om het juiste molecuul te kiezen. Denk na over de directe gevolgen van het remmen van de elektronentransportketen voor de opbouw van de gradiënt en de uiteindelijke energieproductie. Kernbegrippen: celademhaling, elektronentransportketen, oxidatieve fosforylering, anaerobe dissimilatie, enzymremming, ATP-synthese, protonengradiënt Veelgemaakte fouten: - Verwarren van de aerobe ademhaling bij de mens met de anaerobe ademhaling bij de lintworm. - Verwarren van de rol van elektronenacceptor en elektronendonor. - Niet correct identificeren van de protonengradiënt (H+) als de drijvende kracht voor ATP-synthese. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/36 ## Vraag 37 – Opgave 1 (1 punt) 1p 37 Verklaar waardoor de epileptische aanvallen nog steeds aanwezig zijn. Wat kun je verwachten: Je moet een verklaring geven voor het aanhouden van epileptische aanvallen, zelfs nadat de oorzaak (lintwormlarven) is behandeld. Je moet de relatie leggen tussen de fysieke aanwezigheid van de larven/resten en de verstoring van de hersenfunctie. Wat moet je kennen: Je moet weten dat fysieke schade aan weefsels, met name in de hersenen, blijvende gevolgen kan hebben, zelfs nadat de oorspronkelijke oorzaak is weggenomen. Je moet ook begrijpen dat de hersenen een complex orgaan zijn waar verstoringen in de structuur de functie kunnen beïnvloeden. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolg relatie kunnen formuleren die verder gaat dan alleen het doden van een pathogeen. Je moet de blijvende impact van weefselschade kunnen benoemen als verklaring voor aanhoudende symptomen. Waar op letten: Je moet benoemen dat de fysieke resten van de larven (of de schade die ze hebben veroorzaakt) de oorzaak zijn van de aanhoudende aanvallen. Je moet niet alleen zeggen dat de larven dood zijn, maar uitleggen waarom de aanvallen dan nog steeds optreden. Je moet de link leggen tussen de aanwezige resten/schade en de verstoring van de hersenfunctie. Je moet een verklaring geven die verder gaat dan alleen het effect van het medicijn op de larven. Je moet een specifieke term gebruiken zoals 'weefselresten', 'holtes', 'beschadigingen' of 'littekenweefsel'. Kernbegrippen: pathologie, weefselschade, zenuwstelsel Veelgemaakte fouten: - Veronderstellen dat het doden van een pathogeen direct alle symptomen en schade ongedaan maakt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/37 ## Vraag 39 – Opgave 1 (1 punt) De verreuzing of verdwerging van zoogdieren op eilanden wordt veroorzaakt door natuurlijke selectie. Uiteindelijk kan de populatie op het eiland een aparte soort worden. Is er dan sprake van allopatrische soortvorming of van sympatrische soortvorming? Licht je antwoord toe. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over soortvorming en moet bepalen welk type soortvorming van toepassing is op de situatie van eilandpopulaties. Je moet je antwoord toelichten. Wat moet je kennen: Je moet de definities van allopatrische en sympatrische soortvorming kennen en het verschil daartussen begrijpen. Je moet ook weten wat geografische isolatie inhoudt in de context van evolutie. Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven situatie analyseren en de juiste term voor soortvorming kiezen. Je moet je keuze kunnen onderbouwen met een correcte toelichting die de kern van het proces beschrijft. Waar op letten: Je moet de juiste term voor soortvorming noemen (allopatrisch of sympatrisch). Je moet je keuze toelichten met een correcte uitleg over de oorzaak van de soortvorming. Let goed op het concept van 'eiland' en wat dit betekent voor de isolatie van populaties. Zorg ervoor dat je toelichting expliciet de rol van geografische isolatie benoemt als dit van toepassing is. Kernbegrippen: soortvorming, allopatrische soortvorming, sympatrische soortvorming, geografische isolatie, evolutie Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen allopatrische en sympatrische soortvorming. Sympatrische soortvorming vindt plaats binnen hetzelfde geografische gebied, wat hier niet het geval is. - De toelichting vergeten of een onjuiste toelichting geven, waardoor het punt niet wordt toegekend. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/39 ## Vraag 41 – Opgave 1 (2 punten) 2p 41 - Noteer de naam van de techniek waarmee DNA vermenigvuldigd kan worden. - Noteer de naam van de techniek waarmee de basenvolgorde bepaald kan worden. Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina. Wat kun je verwachten: Je krijgt twee korte vragen over specifieke technieken die in de moleculaire biologie worden gebruikt. Je moet de namen van deze technieken correct noteren. Wat moet je kennen: Je moet de namen en de hoofdfunctie van de belangrijkste moleculair biologische technieken kennen, in het bijzonder PCR voor DNA-vermenigvuldiging en sequencing voor het bepalen van de basenvolgorde. Wat moet je kunnen: Je moet de juiste vaktermen kunnen reproduceren die horen bij de beschreven processen (DNA vermenigvuldigen en basenvolgorde bepalen). Waar op letten: Je moet de correcte naam van de techniek voor DNA-vermenigvuldiging noemen. Je moet de correcte naam van de techniek voor het bepalen van de basenvolgorde noemen. Let op de spelling van de vaktermen. Je moet de twee technieken niet door elkaar halen. Kernbegrippen: PCR, DNA-sequencing, moleculaire biologie, biotechnologie Veelgemaakte fouten: - De namen van de technieken voor DNA-vermenigvuldiging en basevolgorde-bepaling door elkaar halen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/41 ## Vraag 42 – Jakobskruiskruid ecologie levenscyclus (1 punt) 1p 42 Wat is deze laagst mogelijke snelheid van verdwerging? A 0,0049 mm per generatie B 0,0093 mm per generatie C 0,15 mm per generatie D 0,29 mm per generatie Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag waarbij je de laagst mogelijke snelheid van verdwerging moet berekenen op basis van de gegeven informatie over olifanten en hun evolutie. Je moet de juiste gegevens uit de figuren halen en een berekening uitvoeren. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van evolutie kennen, in het bijzonder het concept van verdwerging op eilanden. Je moet ook weten hoe je gegevens uit figuren en tijdlijnen interpreteert en hoe je eenheden correct omrekent (bijvoorbeeld meters naar millimeters, jaren naar generaties). Wat moet je kunnen: Je kunt relevante informatie uit de figuren selecteren, zoals de hoogtes van de olifanten en de tijdsperioden van verdwerging. Je kunt een berekening uitvoeren om een snelheid te bepalen, waarbij je rekening houdt met de generatietijd en de juiste eenheden. Je kunt logisch redeneren om te bepalen welke tijdsperiode je moet gebruiken voor de 'laagst mogelijke snelheid'. Waar op letten: Let goed op de vraag: 'laagst mogelijke snelheid'. Dit betekent dat je de langst mogelijke tijdsperiode voor verdwerging moet gebruiken. Zorg ervoor dat je de juiste hoogtes van de olifanten afleest uit de figuren en de afname in hoogte correct berekent. Vergeet niet de eenheden om te zetten van meters naar millimeters. Neem de generatietijd van 31 jaar mee in je berekening om de snelheid per generatie te bepalen. Controleer je berekening zorgvuldig om rekenfouten te voorkomen. Kernbegrippen: evolutie, rekenen met eenheden, data-interpretatie, eilandbiogeografie Veelgemaakte fouten: - Incorrecte periode kiezen voor berekening (langste vs kortste). Voor de laagste snelheid is de langste periode nodig. - Eenheden vergeten om te rekenen (m naar mm). - Generatietijd (31 jaar) vergeten in de berekening. - De grenzen van de tijdperiodes verkeerd gebruiken om de langste periode te bepalen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-2/vraag/42 ## Vragen in dit examen ### Vraag 11 – Opgave 1 Wat kun je verwachten: Je krijgt een beschrijving van een interactie tussen twee soorten en je moet het juiste biologische begrip kiezen dat deze interactie beschrijft. Wat moet je kennen: Je moet de definities van co-evolutie, convergente evolutie en het bottleneck effect kennen. Je moet ook weten wat specialisatie en adaptatie inhouden in de context van evolutie. Wat moet je kunnen: Je moet de beschreven situatie analyseren en deze koppelen aan de correcte evolutionaire term. Je moet de kern van de interactie herkennen: een wederzijdse aanpassing tussen twee soorten. Waar op letten: Je moet de definities van de verschillende evolutiebegrippen kennen. Je moet de specifieke kenmerken van de relatie tussen de vlinder en de plant herkennen. Je moet onderscheid kunnen maken tussen wederzijdse beïnvloeding (co-evolutie) en onafhankelijke ontwikkeling (convergente evolutie). Je moet weten dat het bottleneck effect gaat over populatiegrootte en genetische variatie, niet over soortinteracties. ### Vraag 12 – Opgave 1 Wat kun je verwachten: Je moet een ecologische redenering opzetten over concurrentie en voedselketens. Je analyseert hoe de introductie van een specialistisch insect de populaties van verschillende plantensoorten beïnvloedt, en hoe dit vervolgens doorwerkt in de voedselbeschikbaarheid voor andere insecten. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'concurrentie', 'specialist', 'generalist' en 'voedselketen' kennen. Je moet ook weten dat planten met een hoge PA-productie (zoals jakobskruiskruid) door specialistische insecten worden gegeten, en dat andere planten (met lage PA-productie) dan een concurrentievoordeel kunnen krijgen. Je moet begrijpen dat een toename van voedselbronnen leidt tot een toename van de consumenten die daarvan afhankelijk zijn. Wat moet je kunnen: Je moet een logische redeneerketen kunnen opstellen. Je moet de directe en indirecte effecten van een ecologische ingreep (inzet van specialistische vraatinsecten) kunnen voorspellen op verschillende trofische niveaus. Je moet de juiste conclusies trekken over de populatiedynamiek van planten en insecten. Waar op letten: Elk causaal stapje in je redenering is een scorepunt waard. Zorg dat je de keten volledig maakt. Benoem expliciet welke planten in het voordeel zijn (hoge of lage PA-productie) en waarom. Leg duidelijk uit hoe de verandering in plantenpopulaties het aantal niet-specialistische vraatinsecten beïnvloedt. Gebruik de juiste vakterminologie, zoals 'concurrentie', 'specialistische vraatinsecten', 'niet-specialistische vraatinsecten' en 'PA-productie'. Vermijd aannames en baseer je antwoord op de gegeven informatie en algemene ecologische principes. ### Vraag 17 – Biochemie planten toxicologie Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de functie van hormonen in de voortplanting, specifiek over het onderdrukken van ovulatie. Wat moet je kennen: Je moet de rollen van FSH, LH en progesteron kennen in de regulatie van de menstruele cyclus en hoe deze hormonen elkaar beïnvloeden via negatieve terugkoppeling. Wat moet je kunnen: Je moet de functie van progesteron kunnen herleiden tot het onderdrukken van ovulaties, gebaseerd op je kennis van de hormonale regulatie van de voortplanting. Waar op letten: Let goed op de specifieke functie van elk hormoon in de menstruele cyclus. Bedenk welk hormoon een remmende werking heeft op de ovulatie. Denk aan het principe van negatieve terugkoppeling en hoe dit de hormoonspiegels beïnvloedt. Verwar de hormonen die de ovulatie stimuleren niet met hormonen die deze onderdrukken. ### Vraag 18 – Biochemie planten toxicologie Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een specifieke genmutatie (deletie) en de gevolgen daarvan voor de eiwitsynthese en eiwitstructuur. Je moet beoordelen of drie uitspraken over deze mutatie juist of onjuist zijn, waarbij je je kennis van moleculaire biologie toepast. Wat moet je kennen: Je moet de volgende begrippen en processen kennen: genexpressie (transcriptie en translatie), de genetische code (codons, leesraam, stopcodons), verschillende typen mutaties (deletie, frameshift), de opbouw van een gen (exons en introns), en de verschillende niveaus van eiwitstructuur (primair, secundair, tertiair). Wat moet je kunnen: Je moet de impact van een deletie van een specifiek aantal baseparen op het leesraam en de aminozuurvolgorde kunnen beredeneren. Je moet kunnen afleiden hoe een verandering in de aminozuurvolgorde de tertiaire structuur en functionaliteit van een eiwit beïnvloedt. Je moet kritisch kunnen nadenken over de precieze formulering van de uitspraken. Waar op letten: Je moet nauwkeurig de definitie van een frameshift-mutatie toepassen: een deletie die geen veelvoud van 3 baseparen is, veroorzaakt een frameshift. Je moet het verschil begrijpen tussen het aantal verwijderde baseparen en het aantal aminozuren dat daardoor direct korter wordt, en rekening houden met de mogelijkheid van een vroegtijdig stopcodon. Je moet de hiërarchie van eiwitstructuren kennen en begrijpen dat een verandering in de primaire structuur (aminozuurvolgorde) onvermijdelijk leidt tot veranderingen in de hogere structuren (secundair, tertiair). Je moet de relatie tussen gen, mRNA en eiwit correct interpreteren. Je moet de impact van een mutatie op de functionaliteit van een eiwit kunnen beredeneren. ### Vraag 25 – Biochemie planten toxicologie Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over genregulatie, specifiek over de rol van histonmodificaties (methylering) bij de expressie van genen die gevoelig zijn voor het hormoon T3. Je moet de informatie uit de bijgevoegde afbeelding 2 interpreteren en je kennis over epigenetische regulatie toepassen. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van genexpressie (transcriptie en translatie) kennen. Je moet weten wat histonen zijn en hoe DNA eromheen is gewikkeld. Essentieel is dat je de begrippen methylering en acetylering van histonen kent en hun specifieke effecten op de chromatine structuur en genexpressie (transcriptie). Je moet ook het verschil tussen replicatie en transcriptie weten. Wat moet je kunnen: Je moet een schema (afbeelding 2) kunnen interpreteren, inclusief de legenda. Je moet de relatie tussen de structuur van chromatine (compact of losser) en de activiteit van genen kunnen afleiden. Je moet de effecten van specifieke moleculaire modificaties (methylering) op biologische processen (genexpressie) kunnen benoemen. Waar op letten: Je moet het verschil tussen methylering en acetylering van histonen kennen. Je moet het effect van methylering op de chromatine structuur en genexpressie begrijpen. Je moet het verschil tussen replicatie en transcriptie duidelijk hebben. Je moet de legenda van afbeelding 2 correct interpreteren om de methylgroepen te identificeren. Je moet de relatie tussen compactheid van DNA en toegankelijkheid voor transcriptie-enzymen kunnen leggen. ### Vraag 26 – Biochemie planten toxicologie Wat kun je verwachten: Je krijgt drie uitspraken over het hormoon T3 en de invloed ervan op genexpressie. Je moet voor elke uitspraak bepalen of deze juist of onjuist is, gebaseerd op je kennis van genregulatie en de informatie in de bijgevoegde afbeelding en tekst. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van genregulatie kennen, inclusief de rol van hormonen, transcriptiefactoren, histonen, acetylering en methylering. Je moet ook weten wat het verschil is tussen coderend en niet-coderend DNA en wat voor type molecuul T3 is. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een schema (afbeelding 2) en de bijbehorende tekst kunnen interpreteren en deze koppelen aan je biologische kennis om de juistheid van de gegeven uitspraken te beoordelen. Waar op letten: Je moet de functie en aard van T3 correct benoemen (hormoon, geen eiwit). Je moet de locatie en functie van het TRE (T3-responsief element) correct plaatsen (niet-coderend DNA, regulatoir). Je moet de invloed van T3 op de chromatine-structuur (histonacetylering) en de gevolgen daarvan voor genexpressie correct interpreteren uit de afbeelding en de tekst. Je moet nauwkeurig de termen 'juist' of 'onjuist' gebruiken achter elk nummer. ### Vraag 27 – Biochemie planten toxicologie Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de functies van specifieke celorganellen bij de synthese en het transport van eiwitten, in dit geval IgG-eiwitten. Je moet de juiste organellen koppelen aan de juiste processen. Wat moet je kennen: Je moet de functies van het endoplasmatisch reticulum (RER en SER) en het Golgi-systeem kennen, met name hun rol bij eiwitsynthese, -vouwing, -modificatie en -transport (exocytose). Je moet ook weten waar de verschillende niveaus van eiwitstructuur (primair, secundair, tertiair, quaternair) tot stand komen. Wat moet je kunnen: Je moet de specifieke functies van organellen kunnen benoemen en onderscheiden. Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de locatie van eiwitvouwing en de regulatie van eiwittransport naar buiten de cel. Waar op letten: Elk correct benoemd organel met de juiste functie levert een scorepunt op. Let goed op de volgorde van de processen: eerst vouwing, dan transport. Verwar de functies van het endoplasmatisch reticulum en het Golgi-systeem niet. Gebruik de correcte vaktermen voor de organellen en processen. Denk aan de specifieke rol van het ruw endoplasmatisch reticulum bij secretie-eiwitten. ### Vraag 30 – Biochemie planten toxicologie Wat kun je verwachten: Je beoordeelt drie uitspraken over fysiologische aanpassingen tijdens de zwangerschap. Je moet de oorzaak-gevolgrelaties in elke uitspraak analyseren en bepalen of ze biologisch correct zijn. Wat moet je kennen: Je moet de fysiologische veranderingen kennen die optreden tijdens de zwangerschap, specifiek met betrekking tot ademhaling, bloedvolume, stofwisseling en warmteregulatie. Je moet ook het concept van de oppervlakte-inhoudsverhouding en de invloed daarvan op warmteafgifte begrijpen. Wat moet je kunnen: Je kunt causale verbanden analyseren en beoordelen op hun juistheid. Je kunt fysiologische processen correct toepassen op een gegeven situatie en de relatie tussen lichaamsgrootte en warmteafgifte uitleggen. Waar op letten: Let goed op de oorzaak-gevolgrelatie in elke uitspraak. Is de genoemde oorzaak daadwerkelijk de oorzaak van het genoemde gevolg? Controleer of de fysiologische processen die beschreven worden correct zijn in de context van zwangerschap. Denk na over de functie van toegenomen bloedvolume en de invloed van de oppervlakte-inhoudsverhouding op warmteafgifte. Zorg ervoor dat je de termen 'vitale capaciteit' en 'ademhalingsfrequentie' correct interpreteert. Elke correct beoordeelde uitspraak draagt bij aan de score, maar de maximale score krijg je alleen bij alle drie correct. ### Vraag 31 – Opgave 1 Wat kun je verwachten: Je krijgt drie uitspraken over een MRI-scan van de hersenen en je moet beoordelen of elke uitspraak juist of onjuist is. Je moet je kennis van de hersenanatomie en -fysiologie toepassen om de uitspraken te evalueren in de context van de getoonde afbeeldingen. Wat moet je kennen: Je moet de basisstructuur van de hersenen kennen, inclusief de grote hersenen (cerebrum), hersenstam, grijze stof en witte stof. Je moet ook de algemene functies van deze hersendelen weten, zoals de betrokkenheid van de grote hersenen bij geheugen en de hersenstam bij reflexen zoals de slikreflex. Daarnaast moet je weten wat een MRI-scan van de hersenen doorgaans toont. Wat moet je kunnen: Je kunt een MRI-scan (afbeelding 1) en een schematische weergave (afbeelding 2) van de hersenen interpreteren. Je kunt de getoonde structuren relateren aan je kennis van de hersenanatomie. Je kunt kritisch nadenken over de reikwijdte van de informatie die een scan biedt en deze vergelijken met algemene fysiologische kennis. Waar op letten: Let goed op welke hersendelen zichtbaar zijn op de MRI-scan (afbeelding 1) en de schematische weergave (afbeelding 2). Is de hersenstam bijvoorbeeld zichtbaar? Bedenk welke structuren de grijze stof en de witte stof vormen en waar deze zich bevinden in de hersenen. Controleer of de genoemde functies (geheugen, slikreflex) daadwerkelijk aan de zichtbare hersendelen of aan de specifieke locatie van het oedeem kunnen worden toegeschreven. Wees precies in je antwoord: noteer 'juist' of 'onjuist' achter elk nummer. ### Vraag 32 – Opgave 1 Wat kun je verwachten: Je krijgt drie uitspraken over de productie, afgifte en werking van acetylcholine bij spiersamentrekkingen. Je moet voor elke uitspraak bepalen of deze juist of onjuist is. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van neurotransmissie kennen, specifiek de rol van acetylcholine bij de neuromusculaire junctie. Je moet weten waar enzymen worden gesynthetiseerd, hoe neurotransmitters worden afgegeven (exocytose) en wat de rol van calciumionen hierbij is. Ook moet je het verschil tussen depolarisatie en hyperpolarisatie begrijpen in de context van postsynaptische membranen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit je informatieboek kunnen gebruiken om de juistheid van biologische uitspraken te controleren. Je moet nauwkeurig de processen van eiwitsynthese, axonaal transport, synaptische overdracht en postsynaptische respons kunnen toepassen. Waar op letten: Controleer zorgvuldig de locatie van enzymsynthese (cellichaam) versus neurotransmittersynthese (eindplaatje). Denk aan de specifieke trigger voor de afgifte van neurotransmitters (calciumionen). Maak geen verwarring tussen depolarisatie (exciterend) en hyperpolarisatie (inhiberend) bij de postsynaptische membraan van een spiercel. Gebruik je informatieboek om de details van de processen te verifiëren. Elke correcte beoordeling van een uitspraak levert een deel van de score op. ### Vraag 33 – Spijsvertering maagzuur regulatie Wat kun je verwachten: Je moet een biologisch principe toepassen om een specifieke aanpassing van een organisme te verklaren. Je moet de vorm van de lintworm koppelen aan de functie van voedingsstoffenopname. Wat moet je kennen: Je moet het concept van de oppervlakte-volume verhouding kennen en begrijpen hoe deze van invloed is op processen zoals diffusie en absorptie. Je moet weten dat parasieten vaak gespecialiseerde aanpassingen hebben voor hun levenswijze. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolg relatie kunnen formuleren tussen de morfologie van een organisme en een fysiologisch proces. Je moet biologische termen correct gebruiken in je uitleg. Waar op letten: Je moet de relatie leggen tussen de specifieke vorm van de worm (plat/lang) en het effect daarvan op de oppervlakte-volume verhouding. Je moet uitleggen hoe een gunstige oppervlakte-volume verhouding de efficiëntie van voedingsstoffenopname verhoogt. Je moet de term 'oppervlakte-volume verhouding' of een vergelijkbare omschrijving gebruiken. Je moet benoemen dat de opname van voedingsstoffen over het gehele lichaamsoppervlak plaatsvindt. ### Vraag 34 – Spijsvertering maagzuur regulatie Wat kun je verwachten: Je krijgt een schema van de levenscyclus van een parasiet en je moet de juiste termen toewijzen aan de ontbrekende plekken in het schema. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'eindgastheer', 'tussengastheer', 'inname eieren' en 'inname larve' kennen en begrijpen hoe deze passen in de levenscyclus van een parasiet zoals de lintworm. Je moet ook weten dat de mens zowel eindgastheer als tussengastheer kan zijn voor Taenia solium, en het verschil tussen deze rollen. Wat moet je kunnen: Je moet een biologisch schema kunnen interpreteren en de juiste termen op de juiste plaatsen kunnen invullen, gebaseerd op je kennis van de levenscyclus van parasieten en de contextinformatie. Waar op letten: Let goed op de richting van de pijlen in het schema; deze geven de overdracht van de parasiet aan. Bedenk welke fase van de parasiet (ei of larve) wordt overgedragen bij 'inname eieren' en 'inname larve'. Maak een duidelijk onderscheid tussen de rol van de mens als 'eindgastheer' (waar de volwassen worm leeft) en 'tussengastheer' (waar de larven zich ontwikkelen). Controleer of je alle vier de letters (P, Q, R, S) hebt beantwoord en de juiste term hebt gekozen uit de gegeven opties. Gebruik de contextinformatie over Taenia solium die bij de vraag gegeven is om je antwoorden te controleren. ### Vraag 38 – Jakobskruiskruid ecologie levenscyclus Wat kun je verwachten: Je krijgt drie uitspraken over de genetische samenstelling van een nieuw-gevestigde eilandpopulatie. Je moet voor elke uitspraak bepalen of deze juist of onjuist is. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'foundereffect', 'gene flow' en 'genenpool' kennen en begrijpen hoe deze van toepassing zijn op eilandpopulaties en evolutie. Je moet weten wat de gevolgen zijn van geografische isolatie voor de genetische uitwisseling tussen populaties. Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven uitspraken kritisch kunnen beoordelen op basis van je kennis over evolutiebiologie en eilandecologie. Je moet correcte conclusies kunnen trekken over de genetische veranderingen die optreden bij de vestiging van een nieuwe populatie. Waar op letten: Let goed op de definitie van het foundereffect en hoe dit verschilt van andere vormen van genetische drift. Begrijp dat geografische isolatie gene flow juist *voorkomt* of vermindert, in plaats van veroorzaakt. Bedenk wat de impact is van een kleine stichtende populatie op de omvang van de genenpool vergeleken met de oorspronkelijke, grotere populatie. Zorg ervoor dat je de nummers en de bijbehorende beoordeling (juist/onjuist) duidelijk en correct noteert. ### Vraag 40 – Opgave 1 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de eilandtheorie van McArthur en Wilson en de factoren die de biodiversiteit op een eiland beïnvloeden. Wat moet je kennen: Je moet de eilandtheorie van McArthur en Wilson kennen. Je moet weten hoe de grootte van een eiland en de afstand tot het vasteland de immigratie- en extinctiesnelheden beïnvloeden. Wat moet je kunnen: Je moet de principes van de eilandtheorie toepassen om te bepalen onder welke omstandigheden het aantal soorten op een eiland het kleinst zal zijn. Waar op letten: Let goed op de relatie tussen eilandgrootte en extinctie: een kleiner eiland heeft een hogere extinctiesnelheid. Let goed op de relatie tussen afstand tot het vasteland en immigratie: een grotere afstand betekent een lagere immigratiesnelheid. Combineer deze twee factoren om het evenwichtspunt te vinden waar het aantal soorten het laagst is. Verwar de invloed van grootte en afstand niet met elkaar. ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VWO 2025 tijdvak 2 dinsdag 24 juni 13.30 - 16.30 uur biologie Gebruik zo nodig het informatieboek Binas of ScienceData. Dit examen bestaat uit 42 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 66 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden. Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening vereist is, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redener worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. VW-1018-a-25-2-0 ### Pagina 2 Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen. Een brouwerij in de darmen Kevin raakte betrokken bij een auto-ongeluk. Hoewel hij geen alcohol had gedronken, was zijn alcoholpromillage gelijk aan dat na het drinken van elf glazen bier. Na onderzoek bleek hij het darmfermentatie-syndroom (DFS) te hebben. Kevin heeft een aantal jaren voor het auto-ongeluk een maagkleiningsoperatie gehad. Bij deze operatie wordt het bovenste gedeelte van de maag verbonden aan een deel van de dunne darm dat na de twaalfvingerige darm komt. Zo ontstaat een mini-maag (afbeelding 1). Het resterende gedeelte van de maag en de twaalfvingerige darm blijven in het lichaam achter, en worden verbonden met de dunne darm. Door de maagkleining is het deel van de dunne darm waar voedingstoffen en alvleesklier-enzymen gelijktijdig aanwezig zijn, anderhalve meter korter. afbeelding 1 [FIGUUR: Diagram van een maag vóór en na een maagkleiningsoperatie. De linker afbeelding toont een normale maag. De rechter afbeelding toont een mini-maag die verbonden is met een deel van de dunne darm. Er is ook een legenda die voedsel en spijsverteringssappen aangeeft.] voor de operatie na de operatie Legenda: voedsel spijsverteringssappen Mensen die een maagkleining hebben ondergaan, verliezen daarna snel gewicht. Hierdoor zijn verschillende oorzaken, die zijn af te leiden uit de gegevens in het informatiekader. 2p 1 Geef twee van deze oorzaken. 1p 2 Verklaar dat na de operatie het emulgeren van vetten nog steeds kan plaatsvinden. VW-1018-a-25-2-o 2 / 20 lees verder ► ► ► ### Pagina 3 Door Kevins maagkleiningsoperatie wordt de gastrine-concentratie in zijn bloed beinvloed, waardoor ook de productie van maagzuur door de pariëtale cellen verandert. Gastrine wordt geproduceerd door gastrine-cellen die zich bevinden in de wand van het onderste gedeelte van de maag en in de wand van de twaalfvingerige darm. In afbeelding 2 is vereenvoudigd weergegeven hoe gastrine de pH van de maag beinvloedt. afbeelding 2 [FIGUUR: Schematische weergave van de regulatie van gastrine en maagzuur. Gedeeltelijk verteerde peptiden + gastrine-cel + gastrine -> pariëtale cel -> H+ -> pH in de maag. Er is ook een feedback loop: remming bij lage pH.] In de mini-maag van Kevin is de pH hoger dan bij mensen zonder maagkleiningsoperatie. 2p 3 Leg dit uit aan de hand van afbeelding 2. Vaak verandert na een maagkleining de samenstelling van het microbioom (alle micro-organismen) in de darm. Bij Kevin leidde dit tot het ontstaan van DFS. DFS is een zeer zeldzame aandoening waarbij bepaalde schimmels en bacteriën in de darm glucose omzetten in alcohol. In het ziekenhuis werd bij Kevin in de ontlasting de bacterie Klebsiella pneumoniae aangetoond, die onder bepaalde omstandigheden alcohol produceert. Hiermee kon de diagnose DFS worden gesteld. Na deze diagnose kreeg Kevin een streng koolhydraat-arm dieet en een breed- spectrum-antibioticumkuur. Een breed-spectrum-antibioticum bestrijdt veel verschillende bacteriesoorten. Door een behandeling met een breed-spectrum-antibioticum is er een kans dat andere schadelijke bacteriën de darm koloniseren. 1p 4 Verklaar dit. 1p 5 Verklaar dat Kevin na de diagnose DFS een koolhydraat-arm dieet kreeg voorgeschreven. VW-1018-a-25-2-o 3 / 20 lees verder ### Pagina 4 Jakobskruiskruid uit de berm Jakobskruiskruid is een plant die geliefd is bij bijen en vlinders. De soort wordt daarom veel gebruikt bij ecologisch bermbeheer om bermen mee in te zaaien. Veehouders zijn daar meestal niet blij mee: de plant is namelijk giftig voor runderen en paarden. afbeelding 1 [FIGUUR: Een foto van jakobskruiskruid met gele bloemen en groene bladeren, omheind door een draad.] Jakobskruiskruid (Jacabaea vulgaris, afbeelding 1) is een inheemse plant die vroeger alleen voorkwam in de duinen. De plant groeit daar op zuidhellingen waar konijnen en zandverstuiving ervoor zorgen dat er weinig begroeiing is. De plant is tweejarig. Hij vormt in het eerste jaar een bladrozet en een groot wortelstelsel. In het tweede jaar komt de plant tot bloei en produceert dan enorm veel pluizige zaden. Hierna sterft de plant af. 1p 6 Is jakobskruiskruid een climaxsoort of een pioniersoort? Licht je antwoord toe. Grazers mijden jakobskruiskruid, omdat de plant bittere afweerstoffen tegen VRAAT produceert. Dit zijn de zogenoemde pyrrolizidine alkaloïden (PA's). Een van deze PA's is senecionine. Deze stof wordt gevormd uit de voorlopersstof putrescine (afbeelding 2, C4H12N2). Senecionine wordt met de organische sapstroom vervoerd naar alle delen van de plant. Daar kan het vervolgens worden omgezet in andere PA's, die ook via die route worden getransporteerd. afbeelding 2 [FIGUUR: Een chemische structuurformule van senecionine met de formule C18H25NO6.] VW-1018-a-25-2-o 4 / 20 lees verder ► ► ► ### Pagina 5 1p 7 Om putrescine te produceren moet een plant ten minste drie verschillende anorganische verbindingen opnemen. Noteer de namen van drie anorganische verbindingen die de plant ten minste moet hebben opgenomen als bouwstoffen voor putrescine. Hieronder staan uitspraken over PA's. 1 Vorming van senecionine uit putrescine is een vorm van stikstoffassimilatie. 2 PA's worden via de bastvaten vervoerd. 3 Transport van PA's vindt vooral plaats door worteldruk. 2p 8 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is. [FIGUUR: Gekleurde tekst in een kader. Jacobskruiskruid in gedroogde vorm is gevaarlijk voor vee. De plant verliest door drogen zijn bitterheid maar niet zijn giftigheid. Runderen en paarden kunnen de plant, als die gemengd is in hooi, niet onderscheiden. Ze eten de plant met de rest van het hooi. De PA's uit de plant worden dan opgenomen in het bloed en kunnen worden uitgescheiden door de nieren. De giftigheid ontstaat als levercellen de PA's omzetten in pyrrolen. Deze stoffen tasten de levercellen aan.] Dieren met vergiftiging door pyrrolen krijgen last van portale hypertensie: een hoge bloeddruk in het poortadersysteem met als gevolg dat vocht vanuit de bloedvaten van de darmen in de buikholte terechtkomt. 2p 9 - Noteer de naam van het proces waarbij bloedplasma de bloedvaten verlaat en weefselvloeistof wordt. - Verklaar hoe de hoge bloeddruk in de poortader de afvoer van de weefselvloeistof uit de buikholte remt. [FIGUUR: Gekleurde tekst in een kader. Het maaisel uit grasland waar jakobskruiskruid groeit, kan niet meer als voer worden gebruikt. Veehouders eisen daarom dat de overheid het jakobskruiskruid bestrijdt dat in de buurt van hun graslanden groeit.] Een gehalte van 2,5 mg PA per kilogram lichaamsgewicht is dodelijk voor koeien. De gemiddelde PA-concentratie in jakobskruiskruid is 0,2% van het drooggewicht van de plant. Veronderstel dat een koe hooi te eten krijgt dat 3% jakobskruiskruid bevat. 2p 10 Laat aan de hand van een berekening zien hoeveel kilogram van dit hooi dodelijk is voor een koe van 600 kilogram. VW-1018-a-25-2-o 5/20 lees verder ►►► ### Pagina 6 Om jakobskruiskruid op een duurzame manier te bestrijden, zou een vraatinsect kunnen worden ingezet dat zich gespecialiseerd heeft op jakobskruiskruid. Voorbeelden hiervan zijn de zebrarups (de geel-zwarte larve van de sint-jakobsvlinder *Tyria jacobaeae*, afbeelding 3), die algemeen in Nederland voorkomt, en de jakobskruid-aardvlo (*Longitarsus jacobaeae*, afbeelding 4), die voorkomt in duingebieden in het westen van Nederland. afbeelding 3 [FIGUUR: Een close-up van een rups met zwart-gele strepen op een takje.] afbeelding 4 [FIGUUR: Een close-up van een kever op een droog blad.] Beide soorten zijn ongevoelig voor PA's. Ze slaan PA's op in hun lichaam, waardoor ze beschermd zijn tegen natuurlijke vijanden. De sint-jakobsvlinder is zodanig aangepast dat hij als rups alleen nog leeft op jakobskruiskruid. 1p 11 Van welk biologisch begrip is dit een voorbeeld? A van co-evolutie B van convergentie C van het bottleneck effect Door de inzet van deze specialistische vraatinsecten verandert de concurrentie tussen planten. 2p 12 Welke planten zijn dan in het voordeel? En wat zal dan vervolgens het effect zijn op het aantal niet-specialistische vraatinsecten? voordeel voor planten met het aantal niet-specialistische vraatinsecten A een hoge PA-productie B een hoge PA-productie C een lage PA-productie D een lage PA-productie neemt af neemt toe neemt af neemt toe 1p 13 De larven van de jakobskruid-aardvlo zijn heel effectief in het bestrijden van jakobskruiskruid. De aardvlo verspreidt zich echter zeer traag. Sommige veehouders planten daarom jakobskruiskruid dat is geïnfecteerd met de jakobskruid-aardvlo op hun weilanden. Beargumenteer of de jakobskruid-aardvlo op die weilanden een exoot is. VW-1018-a-25-2-o 6 / 20 lees verder ### Pagina 7 Verouderende eicellen De gemiddelde leeftijd waarop vrouwen in Nederland hun eerste kind krijgen, is in de afgelopen vijftig jaar gestegen van 24 naar 31 jaar. Met de leeftijd neemt de kans op chromosomale afwijkingen in eicellen toe. Wetenschappers hebben onderzocht of het mogelijk is om dit leeftijdseffect te vertragen. Bij vrouwen boven de 40 jaar is de kans op het ontstaan van een trisomie (een chromosoom extra) bij de bevruchting 30%. Een trisomie bij het embryo leidt meestal tot een miskraam. Trisomie ontstaat in de meeste gevallen door een fout tijdens de meiose bij de moeder. In afbeelding 1 zijn de verschillende stadia tijdens de oögenese en na de bevruchting met cijfers aangegeven. afbeelding 1 [FIGUUR: Diagram dat de vorming van eicellen en de bevruchting illustreert met genummerde stadia 1 t/m 7.] 1p 14 Noteer de nummers van de stadia in afbeelding 1 die haploïd zijn. Behalve trisomie kunnen er ook andere chromosomale afwijkingen ontstaan. Er zijn een aantal factoren bekend die kunnen bijdragen aan het ontstaan van chromosomale afwijkingen in eicellen. Zo wordt bij oudere vrouwen crossing-over minder goed uitgevoerd. 2p 15 Gedurende welke vorm van deling kan crossing-over leiden tot recombinatie van erfelijk materiaal? En hoe ontstaan afwijkingen door crossing-over? deling afwijkingen ontstaan doordat A meiose homologe delen worden uitgewisseld B meiose niet-homologe delen worden uitgewisseld C mitose homologe delen worden uitgewisseld D mitose niet-homologe delen worden uitgewisseld VW-1018-a-25-2-0 7 / 20 lees verder ►►► ### Pagina 8 In rustende eicellen kunnen chromosomale afwijkingen worden veroorzaakt door reactieve zuurstofverbindingen. Deze verbindingen ontstaan als gevolg van de weefselschade die optreedt tijdens de ovulatie. 1p 16 Licht toe hoe bij ovulatie weefselschade ontstaat. De wetenschappers stelden de volgende hypothese op: de ovulatie-frequentie bepaalt het aantal chromosomale afwijkingen in eicellen. Zij toetsten dit bij drie groepen vrouwtjesmuizen: 1 muizen die voortdurend zwanger waren, doordat er mannetjes aanwezig waren 2 muizen waarbij de ovulaties onderdrukt werden met een hormoon-implantaat 3 muizen waarbij de puberteit geblokkeerd werd met behulp van een crispr-cas-behandeling 1p 17 Welk hormoon is in het implantaat aanwezig? A FSH B LH C progesteron De puberteit van de muizen in groep 2 werd geblokkeerd door het gen Gpr54 knock-out te maken. Normaal zorgt dit gen ervoor dat de muizen geslachtrijp worden. Met behulp van de crispr-cas-techniek werd midden in exon 1 een stuk van 67 baseparen ‘weggeknipt’, waardoor het gevormde eiwit niet functioneel is. Het bewerkte allel noteren we als Gpr54$^{-}$, het normale allel als Gpr54$^{+}$. In afbeelding 2 is het gen Gpr54 met daarin de vijf exons weergegeven. afbeelding 2 [FIGUUR: Schematische weergave van het gen Gpr54 met 5 exons. Exons 1, 2, 4 en 5 zijn kleine rechthoeken, exon 3 is een bredere rechthoek. Tussen exon 1 en 2, en tussen 4 en 5 zijn zigzaglijnen die aangeven dat er meer DNA is. Er zijn ook zigzaglijnen aan de linker- en rechterkant van de weergave.] 1 2 3 4 5 Hieronder staan uitspraken over het gevolg van de modificatie van Gpr54. 1 In exon 1 treedt een frameshift-mutatie op. 2 Na translatie is het gevormde eiwit minstens 67 aminozuren korter. 3 De tertiaire structuur van het gevormde eiwit is veranderd. 2p 18 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is. VW-1018-a-25-2-o 8 / 20 lees verder ►►► ### Pagina 9 Om een groep van 30 homozygote Gpr54-knock-out muizen (Gpr54- Gpr54-) te verkrijgen werd de volgende werkwijze gevolgd: stap 1 Uit enkele (wildtype) vrouwtjesmuizen werden bevruchte eicellen weggenomen. stap 2 De bevruchte eicellen kregen de crispr-behandeling. stap 3 Heterozygote bevruchte eicellen (Gpr54+Gpr54-) werden ingebracht bij draagmoedermuizen. stap 4 Toen de nakomelingen die hieruit ontstonden (F1) volwassen waren, werden ze onderling gekruist. Hieruit ontstond een F2. 2p 19 Hoeveel nakomelingen (F2) werden naar verwachting geboren totdat er in totaal 30 muizen waren die volledig Gpr54-knock-out waren? A 30 B 40 C 60 D 90 E 120 Bij de crispr-behandeling (stap 2) ontstonden ook enkele bevruchte eicellen met het genotype Gpr54- Gpr54-. 1p 20 Licht toe waarom deze niet gebruikt konden worden voor stap 3 en 4. Afbeelding 3 toont de behandeling van de drie groepen vrouwtjesmuizen gedurende 14 maanden. Om het aantal chromosomale afwijkingen te bepalen, werden na twee maanden (2 m) en na veertien maanden (14 m) eicellen uit de eierstokken afgenomen bij alle vrouwtjesmuizen. afbeelding 3 [FIGUUR: Afbeelding 3 toont drie groepen muizen. Groep 1 en 3 hebben een controle en een behandelingsarm. Groep 2 heeft alleen een behandelingsarm. De horizontale lijnen met streepjes geven de tijd aan, met markeringen op 2 maanden en 14 maanden. Ovalen op de lijnen geven implantaten aan. Een legenda geeft aan dat verticale streepjes ovulaties en ovalen implantaten zijn.] 2p 21 In elke groep was een controle aanwezig (afbeelding 3). Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter wat het verschil was van de bijbehorende controle ten opzichte van de behandeling. VW-1018-a-25-2-o 9/20 lees verder ►►► ### Pagina 10 De onderzoeksresultaten wijzen erop dat een verminderd aantal ovulaties bij de muizenmoeder het aantal chromosomale afwijkingen in de eicellen vermindert. Als dit bij mensen ook geldt, zou dat voor vrouwen die op latere leeftijd kinderen willen, een reden kunnen zijn om hun ovulaties te onderdrukken. Hieronder zijn drie vrouwen van 38 jaar beschreven. – Azra, gebruikt sinds haar puberteit een anticonceptiepil. – Bernadien, heeft zes kinderen gekregen en gebruikte nooit een anticonceptiepil. – Claire, heeft een verstopping van de eileiders, is voor het eerst zwanger na een ivf-behandeling en gebruikte nooit een anticonceptiepil. Welke vrouw zal de meeste ovulaties gehad hebben? En welke vrouw de minste? meeste ovulaties A Azra B Azra C Bernadien D Bernadien E Claire F Claire minste ovulaties Bernadien Claire Azra Claire Azra Bernadien 2p 22 VW-1018-a-25-2-o 10/20 lees verder ► ► ► ### Pagina 11 Zwanger met de ziekte van Graves Ellen heeft al vanaf haar dertiende de ziekte van Graves. Zij wordt daarvoor behandeld door haar huisarts. Ellen is nu 29 en is net in verwachting van haar eerste kind. Ze overlegt met haar huisarts wat de gevolgen zijn voor haar zwangerschap en de behandeling van haar ziekte. De ziekte van Graves is een auto-immuunziekte die ontstaat doordat een infectie door het afweersysteem is bestreden met een bepaalde IgGantistof. Deze IgG-antistof activeert bij sommige mensen ook de TSHreceptor op de schildklier waardoor er extra veel schildklierhormoon (T4) wordt afgegeven (afbeelding 1). De symptomen die optreden zijn: een vergrote schildklier, gewichtsverlies, een verhoogde hartslagfrequentie, een verhoogde ademhalingsfrequentie en het snel warm hebben. Om de verhoogde vorming van T4 te verhinderen slikt Ellen pillen met methimazol. Deze stof blokkeert de vorming van T4. Om ervoor te zorgen dat er geen tekort aan T4 ontstaat, slikt Ellen ook T4-pillen. afbeelding 1 TSH lgG-antistof TSH-receptor T4 2p 23 Bij iemand met een verhoogde T4-afgifte is de ademhalingsfrequentie verhoogd, doordat het ademcentrum sterker wordt gestimuleerd. Leg uit hoe een verhoogde T4-afgifte leidt tot een sterkere stimulering van het ademcentrum. TSH en TRH zijn hormonen die de T4-concentratie in een gezonde persoon op peil houden. 1p 24 Zal de TSH-concentratie in het bloed van Ellen voorafgaand aan de behandeling met methimazol hoger of lager zijn geweest dan die bij een gezonde persoon? Licht je antwoord toe. VW-1018-a-25-2-0 11 / 20 lees verder ► ► ► ### Pagina 12 In de lichaamscellen wordt T4 door een enzym omgezet in T3. Genen die gevoelig zijn voor regulatie door T3 bevatten een korte sequentie: het T3-responsief element (TRE). T3 bindt aan een receptor-co-repressor- complex dat is gebonden aan het TRE, waardoor de vorm van dit complex verandert en de repressor loslaat. Daarna wordt, door binding van een activator, het co-activator-complex gevormd, waarna de genexpressie begint (afbeelding 2). De binding van T3 aan het TRE verandert ook de methylering en acetylering van de door T3 gereguleerde genen. afbeelding 2 [FIGUUR: Schematische weergave van genregulatie door T3. Boven: zonder T3 bindt een co-repressor-complex aan het TRE, wat leidt tot geen genexpressie. Histon-staarten zijn gemethyleerd. Onder: met T3 bindt een co-activator-complex aan het TRE, wat leidt tot wel genexpressie. Histon-staarten zijn geacetyleerd. Legenda toont methylgroep (driehoek) en acetylgroep (cirkel).] 2p 25 Welk effect heeft methylering van histonstaarten op de genen die gevoelig zijn voor regulatie door T3? A remming replicatie B remming transcriptie C stimulering replicatie D stimulering transcriptie Hieronder staan uitspraken over T3 en de invloed van T3 op genexpressie. 1 T3 is een eiwit. 2 Het TRE is onderdeel van het coderend DNA van het T3-gevoelig gen. 3 In aanwezigheid van T3 is er meer ruimte rondom het histon, waardoor polymerase kan binden. 2p 26 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is. VW-1018-a-25-2-o 12 / 20 lees verder ►►► ### Pagina 13 De huisarts vertelt Ellen dat ze tijdens haar zwangerschap vaker haar T4concentratie zal controleren. Door de veranderingen in haar lichaam alsgevolg van de zwangerschap zal Ellen steeds minder medicijnen hoeven slikken. De hoeveelheid ‘verstorende’ IgG in het bloed van Ellen zal afnemen doordat de vrouwning van de nieuw gevormde IgG-eiwitten verandert als gevolg van de zwangerschap. Zodra Ellen bevallen is, zullen de symptomen van de ziekte van Graves terugkomen en zal Ellen wel weer de hogere dosis medicijnen moeten gebruiken. 2p 27 In welk organel ontstaat de secundaire en tertiaire structuur van IgGeiwitten? En welk organel regelt het transport van IgG-eiwitten naar buiten de cel? vouwing transport naar buiten A endoplasmatisch reticulum endoplasmatisch reticulum B endoplasmatisch reticulum golgi-systeem C golgi-systeem endoplasmatisch reticulum D golgi-systeem golgi-systeem Door de veranderde structuur van het IgG verminderen de symptomen van de ziekte van Graves. 2p 28 - Beschrijf op molecuulniveau wat het directe effect is van de veranderde structuur van het IgG. - Beschrijf wat het gevolg is van de veranderde structuur van het IgG voor de werking van de schildklier. Na twintig weken krijgt Ellen een echo-onderzoek. De echografist kijkt hierbij ook of de schildklier van de foetus is vergroot. Een vergrote schildklier is een indicatie dat de T4-concentratie bij de foetus te hoog is. 1p 29 Verklaar waardoor een vergrote schildklier bij de foetus zou zijn ontstaan. Bij de 20 wekenecho worden geen afwijkingen gevonden bij de foetus. Na acht maanden zwangerschap is Ellen toch bezorgd. Ze heeft het namelijk sneller warm, en zelfs bij lichte inspanning wordt haar ademhalingsfrequentie veel hoger. De T4-concentratie in het bloed van Ellen blijkt normaal te zijn. De huisarts legt uit dat de symptomen worden veroorzaakt door de aanwezigheid van de baby. Hieronder staan uitspraken die een mogelijke verklaring geven voor de symptomen van Ellen. 1 Haar ademhalingsfrequentie neemt toe doordat haar vitale capaciteit lager wordt. 2 Ze heeft het sneller warm doordat de hoeveelheid bloed toeneemt. 3 Ze heeft het sneller warm doordat de oppervlakte-inhoudsverhouding kleiner wordt. 2p 30 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is. VW-1018-a-25-2-o 13 / 20 ### Pagina 14 Epilepsie door lintwormlarven Een zestienjarige jongen kreeg tijdens zijn verblijf in Nederland regelmatig epileptische aanvallen. Uit onderzoek bleek dat deze aanvallen het gevolg waren van een varkenslintworm. Epilepsie is een aandoening van het centrale zenuwstelsel waarbij af en toe een sterk afwijkende hersenactiviteit ontstaat: een epileptische aanval. Tijdens een epileptische aanval kunnen ongecontroleerde spiersamentrekkingen optreden, en kan de patiënt het bewustzijn verliezen. Op de MRI-scan van het hoofd van de jongen (afbeelding 1) zijn holtes (cysten) te zien. Eromheen is oedeem te zien (afbeelding 2). afbeelding 1 afbeelding 2 [FIGUUR: MRI scan van een hersenhelft met een cyste en oedeem aan.] voor achter cyste oedeem Hieronder staan uitspraken over de MRI-scan (afbeelding 1, afbeelding 2). 1 Het oedeem bevindt zich in het hersengebied dat is betrokken bij het gezichtsvermogen. 2 Al het hersenweefsel dat te zien is op de scan, behoort tot de grijze stof. 3 Het hersengebied dat de slikreflex aanstuurt, is zichtbaar op de scan. 2p 31 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is. Bij spiersamentrekkingen geven de eindplaatjes van motorische neuronen acetylcholine af. Hieronder staan uitspraken over de productie, afgifte en werking van acetylcholine. 1 Het enzym dat acetaat en choline omzet in acetylcholine, wordt vanuit het cellichaam naar het motorisch eindplaatje vervoerd. 2 Acetylcholine wordt afgegeven als gevolg van de instroom van calciumionen. 3 Binding van acetylcholine aan de receptoren op de postsynaptische membraan leidt tot hyperpolarisatie van die membraan. 2p 32 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is. Gebruik je informatieboek. VW-1018-a-25-2-o 14 / 20 lees verder ►►► Beschikbaar gesteld door Stichting StudieveLleiding Leiden (SSL). ### Pagina 15 De jongen werd uitgebreid onderzocht door een medisch parasitoloog. Hij stelde de diagnose: neurocysticercose. Deze aandoening wordt veroorzaakt door de varkenslintworm (Taenia solium, afbeelding 3), een parasitaire worm waarvan de mens de enige eindgastheer is. Zowel de mens als het varken is tussengastheer. De larven bevinden zich in afbeeldi ng 3 cysten in weefsels van de gastheer. Een volwassen varkenslintworm leeft in de dunne darm. Hij kan tot acht meter lang worden en heeft een plat lichaam. Zijn lichaam kop heeft zuignappen waarmee hij zich aan de wand van de dunne darm. De worm heeft geen mond of spijsverteringskanaal. [FIGUUR: Schematische tekening van een varkenslintworm met onderdelen zoals kop, zuignap, nek, lichaam en segment met eieren.] 1p 33 Licht toe hoe de vorm van de worm een efficiënte opname van voedingsstoffen mogelijk maakt. Mensen kunnen op twee manieren geïnfecteerd raken met de lintworm. Hieronder staat een schema van de levenscyclus van Taenia solium. Op de plaatsen P, Q, R en S ontbreken woorden. [FIGUUR: Schema van de levenscyclus van Taenia solium, met menselijke en varkensfiguren en de fasen P, Q, R en S. De mens figuur linksboven is gelabeld met 'mens: P'. De varkensfiguur onderaan is gelabeld met 'varken: tussengastheer'. Er zijn drie ovale figuren die eitjes of larven representeren, gelabeld met 'Q'. De mens figuur rechtsboven is gelabeld met 'mens: R'. Er is een pijl die van het varken naar de mens gaat, gelabeld met 'S'. Er is een pijl die van de mens naar het varken gaat.] 2p 34 Schrijf de letters P, Q, R en S onder elkaar. Noteer het bijbehorende ontbrekende woord of de ontbrekende woorden erachter. Kies uit: – eindgastheer – inname eieren – inname larve – tussengastheer VW-1018-a-25-2-o 15 / 20 lees verder ►►► ### Pagina 16 De parasitoloog schreef het medicijn albendazol voor. Albendazol doodt lintwormlarven doordat het een remmende werking heeft op fumaraatreductase (FRD). Normaal zet FRD in de mitochondriën van varkenslintwormlarven fumazuur om in barnsteenzuur. Deze omzetting is cruciaal voor de energievoorziening. Afbeelding 4 toont de oxidatieve fosforylering bij de mens, en de elektronentransportketen bij de lintworm, die in anaërobe omstandigheden leeft. Hierin is ook het effect van albendazol aangegeven. afbeelding 4 mens, aeroob [FIGUUR: Schema van de elektronentransportketen in de mitochondriën van de mens onder aerobe omstandigheden.] lintworm, anaeroob [FIGUUR: Schema van de elektronentransportketen in de mitochondriën van de lintworm onder anaërobe omstandigheden, met de effecten van albendazol.] Bij de mens heeft eiwitcomplex II (SQR) ook een functie in de citroenzuurcyclus, waar het barnsteenzuur omzet. 1p 35 Noteer de namen van de twee stoffen die bij deze omzetting ontstaan. VW-1018-a-25-2-o 16 / 20 lees verder ### Pagina 17 De tekst hieronder beschrijft het effect van albendazol op de elektronentransportketen in een varkenslintworm. Op vier plaatsen ontbreekt een woord. Albendazol remt FRD, waardoor de omzetting van fumaarzuur verhinderd wordt. Fumaarzuur dient als ...(1)... , en heeft dezelfde functie als ...(2)... bij de oxidatieve fosforylering in de mens. Door remming van FRD wordt voorkomen dat NADH elektronen kan afstaan en ontstaat er geen gradiënt van ...(3)... . Hierdoor wordt uiteindelijk de productie van ...(4)... geremd. 2p 36 Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar. Noteer het woord dat op de bijbehorende plaats moet staan erachter. Kies uit: - bij 1: elektronenacceptor / elektronendonor - bij 2: CO, / H* / HO / O, - bij 3: CO, / H+ / HO / O, - bij 4: ADP / ATP Na de behandeling met albendazol waren de lintwormen gedood. Hierdoor nam bij de jongen de frequentie van epileptische aanvallen af, maar ze verdwenen niet volledig. 1p 37 Verklaar waardoor de epileptische aanvallen nog steeds aanwezig zijn. VW-1018-a-25-2-o 17 / 20 lees verder ►►► ### Pagina 18 Dwergolifanten op Sicilië Op eilanden hebben veel zoogdiersoorten een afwijkende grootte vergeleken met verwante soorten op het vasteland. Grote soorten zijn er kleiner, kleine soorten zijn er groter. Een team van wetenschappers heeft aan de hand van fossielen een schatting gemaakt van de snelheid van ‘verwerging’ bij olijfanten die leefden op Sicilië. De ‘verreuzing’ en ‘verdwerging’ van zoogdiersoorten die eilanden koloniseren, wordt de wet van Foster genoemd (afbeelding 1). Bij de ontwikkeling richting de afwijkende afmetingen zijn verschillende factoren betrokken. Wetenschappers veronderstellen dat na vestiging eerst een sterke populatiegroei plaatsvindt, en daarna de ontwikkeling naar een optimale grootte van de individuen. afbeelding 1 [FIGUUR: Een schematische weergave van de evolutie van de grootte van zoogdieren op eilanden. Links een muis, met de tekst 'kleine soorten' en 'verreizing'. In het midden een ovale lijn, met de tekst 'wet van Foster' en 'oorspronkelijke grootte'. Rechts een olifant, met de tekst 'grote soorten' en 'verdwerging'. Een pijl geeft de richting van de evolutie aan.] De genetische samenstelling van een nieuw-gevestigde eilandpopulatie is anders dan die van de oorspronkelijke populatie van het vasteland. Hieronder staan uitspraken over dit verschil. 1 Er is sprake van het foundereffect. 2 Door de isolatie van de populatie op het eiland treedt gene flow op. 3 De genenpoel van de eilandpopulatie is kleiner dan die van het vasteland. 2p 38 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is. De verreuzing of verdwerging van zoogdieren op eilanden wordt veroorzaakt door natuurlijke selectie. Uiteindelijk kan de populatie op het eiland een aparte soort worden. 1p 39 Is er dan sprake van allopatrische soortvorming of van sympathische soortvorming? Licht je antwoord toe. VW-1018-a-25-2-o 18 / 20 lees verder ► ► ► ### Pagina 19 De verwerging van grote zoogdieren op een gekoloniseerd eiland is mede te verklaren met de eilandtheorie van McArthur en Wilson. Een kleiner aantal soorten op een eiland maakt de kans groter dat predatoren afwezig zijn. Grote zoogdiersoorten kunnen dan verwergen. 2p 40 Op welk type eiland zal het aantal soorten het kleinst zijn volgens de eilandtheorie van McArthur en Wilson? afmeting nabijheid vasteland A groot dichtbij B groot veraf C klein dichtbij D klein veraf De wetenschappers onderzochten fossiele resten van de puntali-olifant (Palaeoloxodon mnaidriensis), een uitgestorven olifantensoort die leefde op het Italiaanse eiland Sicilië. Deze dwergolifant is een afstameling van de veel grotere uitgestorven Europese bosolifant (Palaeoloxodon antiquus) die 781.000 tot 30.000 jaar geleden leefde. Zie afbeelding 2. afbeelding 2 hoogte (meter) 4 3- 2- 1- 0- puntali-olifant Europese bosolifant De wetenschappers konden mitochondriaal DNA (mtDNA) isoleren uit een fossiel bot uit het binnendoor van een puntali-olifant. Dit mtDNA werd gebruikt om de lengte van de periode van verwerging te bepalen. Voor het onderzoek moest het mtDNA eerst worden vermenigvuldigd, waarna de basevolgorde ervan kon worden bepaald. 2p 41 - Noteer de naam van de techniek waarmee DNA vermenigvuldigd kan worden. - Noteer de naam van de techniek waarmee de basevolgorde bepaald kan worden. Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina. VW-1018-a-25-2-o 19 / 20 lees verder ►►► ### Pagina 20 Met behulp van de DNA-gegevens werd een schatting gemaakt van de periode waarin de verdwerging plaatsvond. De gevonden fossielen van de puntali-olifant worden als het eindstadium van het verdweringproces beschouwd. De ouderdom van deze fossielen ligt tussen 175.500 en 50.000 jaar. Zie afbeelding 3. afbeelding 3 [FIGUUR: Legenda met twee iconen: een stip voor Europese bosolifant en een ster voor puntali-olifant. Een kaart van Europa met twee locaties gemarkeerd. Een diagram dat de evolutie van de olifant weergeeft, met de Europese bosolifant aan de bovenkant (3,7 m), de puntali-olifant lager (2 m) en een versmalling die verdere evolutie aangeeft.] Legenda: • vindplaats Europese bosolifant ★ vindplaats puntali-olifant Europese bosolifant puntali- olifant 3,7 m 2 m einde verdwering 50.000 - 175.500 jaar geleden laatst mogelijke start verdwering 70.000 - 200.000 jaar geleden vroegst mogelijke start verdwering 357.000 - 402.000 jaar geleden De onderzoekers schrijven dat de hoogst mogelijke snelheid van verdwering 41,5 mm per generatie was. Met de gegevens in afbeelding 3 is de laagst mogelijke snelheid van verdwering per generatie te berekenen. Ga uit van een generatietijd van 31 jaar. 42 Wat is deze laagst mogelijke snelheid van verdwering? A 0,0049 mm per generatie B 0,0093 mm per generatie C 0,15 mm per generatie D 0,29 mm per generatie Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. VW-1018-a-25-2-o 20 / 20 einde ■