# Eindexamen Biologie VWO 2025 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-1

## Vraag 2 – Opgave 1 (samenvattend) (2 punten)

2p 2 De gifproducerende cellen bevatten een groot aantal ribosomen en een groot golgi-systeem. Licht toe wat in de gifproducerende cellen de functie is van - het grote aantal ribosomen; - het grote golgi-systeem. Na een beet van een giftige slang is het heel belangrijk dat een antiserum wordt toegediend. Voor het maken van zo'n antiserum worden slangen gemolken (afbeelding 2). Het verkregen gif wordt sterk verdund en vervolgens ingespoten bij 'productiedieren', bijvoorbeeld paarden of schapen. Bij die dieren komt dan een immuunreactie op gang, waarna de antistoffen uit het bloedplasma geïsoleerd kunnen worden. afbeelding 2

Wat kun je verwachten: Je moet de functie van specifieke celorganellen kunnen benoemen en uitleggen waarom een cel die veel van een bepaald product maakt, extra veel van deze organellen bevat.

Wat moet je kennen: Je moet de functies van ribosomen en het Golgi-systeem kennen. Je moet ook weten dat slangengif uit eiwitten bestaat en dat de productie en secretie van eiwitten een gecoördineerd proces is binnen de cel.

Wat moet je kunnen: Je kunt de relatie leggen tussen de aanwezigheid van een groot aantal van een bepaald organel en de specifieke functie van de cel. Je kunt de stappen van eiwitsynthese en -secretie benoemen.

Waar op letten: Benoem expliciet de functie van ribosomen in relatie tot eiwitsynthese.
Benoem expliciet de functie van het Golgi-systeem in relatie tot modificatie en/of secretie van eiwitten.
Zorg ervoor dat je antwoord specifiek is voor de organellen en niet te algemeen blijft.
Elk correct benoemde functie van een organel levert een scorepunt op.
Gebruik de juiste biologische termen.

Kernbegrippen: eiwitsynthese, functie organellen, ribosomen, golgi-systeem, secretie

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van de functies van verschillende organellen in de eiwitsynthese-route (RER, ribosomen, Golgi).
- Onvolledig antwoord geven, bijvoorbeeld alleen 'transport' noemen voor Golgi zonder te specificeren dat het om secretie (transport naar buiten de cel) gaat.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/2

## Vraag 4 – Opgave 1 (samenvattend) (1 punt)

Tegen het gif van elke slangensoort moet een specifiek antiserum geproduceerd worden.
Verklaar dit op moleculair niveau.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de werking van antiserum en de specificiteit ervan. Je moet uitleggen waarom voor elke slangensoort een ander antiserum nodig is, en dit doen op moleculair niveau.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van immunologie kennen, in het bijzonder de antigeen-antistofreactie en het concept van specificiteit. Je moet weten dat antistoffen specifieke driedimensionale structuren hebben die complementair zijn aan de antigenen (in dit geval de gifstoffen).

Wat moet je kunnen: Je moet een biologisch proces (de werking van antiserum) kunnen verklaren op moleculair niveau. Je moet de relatie tussen structuur en functie kunnen leggen, specifiek de relatie tussen de moleculaire structuur van gifstoffen en antistoffen en hun interactie.

Waar op letten: Je moet de term 'moleculair niveau' expliciet benoemen in je antwoord.
Je moet de specificiteit van de binding tussen antistof en gifstof uitleggen.
Je moet de driedimensionale structuur (ruimtelijke pasvorm) als basis voor de specificiteit noemen.
Je moet de relatie leggen tussen de unieke gifstoffen per slangensoort en de noodzaak van een specifiek antiserum.

Kernbegrippen: immunologie, antigeen-antistofreactie, specificiteit, eiwitstructuur

Veelgemaakte fouten:
- Een te algemeen antwoord geven, zoals 'het gif is anders', zonder de moleculaire basis (specifieke 3D-vorm en binding) te noemen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/4

## Vraag 8 – de functie van ribosomen en het golgi-systeem i (2 punten)

Overstroming van de bodem leidt tot verminderde zuurstofopname door de wortels.
Leg dit uit aan de hand van een factor uit de wet van Fick.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een biologisch proces (zuurstofopname door wortels) onder specifieke omstandigheden (overstroming). Je moet dit proces uitleggen met behulp van een natuurkundige wet (Wet van Fick).

Wat moet je kennen: Je moet de Wet van Fick kennen en begrijpen welke factoren de diffusiesnelheid beïnvloeden (diffusieoppervlak A, diffusieconstante D, concentratieverschil Δc, diffusieafstand Δx). Je moet ook weten hoe een overstroming de omgeving van plantenwortels verandert, met name de beschikbaarheid van zuurstof in water versus lucht.

Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de veranderde omstandigheden (overstroming) en een specifieke factor uit de Wet van Fick. Je moet duidelijk kunnen uitleggen hoe deze verandering leidt tot een verminderde zuurstofopname. Je moet de juiste vakterminologie gebruiken.

Waar op letten: Je benoemt eerst het gevolg van de overstroming voor de wortels of hun omgeving.
Je koppelt dit gevolg aan een specifieke factor uit de Wet van Fick (A, D, Δc of Δx).
Je legt uit hoe deze factor verandert en waarom dit de zuurstofopname beïnvloedt.
Je gebruikt de juiste vakterm voor de factor uit de Wet van Fick.
Elke correcte causale stap levert een scorepunt op.

Kernbegrippen: diffusie, wet van Fick, gaswisseling, plantenfysiologie, wortels, zuurstofopname

Veelgemaakte fouten:
- De factoren van de wet van Fick (A, D, Δc, Δx) door elkaar halen.
- Incorrect redeneren over het effect van water op een van de factoren, bijvoorbeeld denken dat de concentratie zuurstof in water hoger is dan in lucht.
- De wet van Fick niet kennen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/8

## Vraag 9 – de functie van ribosomen en het golgi-systeem i (3 punten)

3p 9 Leg uit hoe transport van water naar de bladeren afneemt als gevolg van het zuurstoftekort in de cellen van de wortels. De Utrechtse biologen deden onderzoek naar het effect dat het plantenhormoon ethyleen (etheen) heeft als planten door overstroming onder water komen te staan. In hun onderzoek aan de zandraket (Arabidopsis thaliana, afbeelding 1) toonden ze aan dat ethyleen de plant in overlevingsmodus brengt, waardoor de plant beter bestand wordt tegen zuurstofgebrek. Ethyleen is een stof die snel kan verdampen. Als planten volledig onder water staan, blijkt ethyleen zich op te hopen in de plant. afbeelding 1

Wat kun je verwachten: Je moet een causale keten van fysiologische processen beschrijven die uitlegt hoe zuurstoftekort in wortelcellen leidt tot verminderd watertransport naar de bladeren. Dit betekent dat je de stappen van oorzaak naar gevolg duidelijk en in de juiste volgorde moet benoemen.

Wat moet je kennen: Je moet de volgende concepten en hun onderlinge relatie kennen:
*   De rol van zuurstof bij aerobe dissimilatie (celademhaling).
*   Het verband tussen dissimilatie en ATP-productie.
*   De functie van ATP bij actief transport.
*   Het proces van actief transport van ionen/mineralen door wortelcellen.
*   Het principe van osmose en waterpotentiaal.
*   De vorming van worteldruk en het belang ervan voor watertransport in planten.

Wat moet je kunnen: Je moet:
*   De relatie tussen zuurstoftekort en energieproductie (ATP) in cellen kunnen uitleggen.
*   De link tussen ATP en actief transport van ionen/mineralen kunnen leggen.
*   Uitleggen hoe een verminderde opname van ionen/mineralen de wateropname via osmose beïnvloedt.
*   De causale keten van deze processen logisch en coherent kunnen formuleren.

Waar op letten: Elke correcte causale stap in de redenering levert een scorepunt op. Zorg dat je alle stappen benoemt.
Gebruik de juiste vakterminologie, zoals 'aerobe dissimilatie', 'ATP', 'actief transport', 'ionen/mineralen', 'osmose' en 'worteldruk'.
Begin je redenering bij het zuurstoftekort en eindig bij het afnemende watertransport naar de bladeren.
Verwar actief transport van water niet met osmose; water wordt passief opgenomen, maar de drijvende kracht (ionenconcentratie) wordt actief opgebouwd.
Zorg dat je uitlegt WAAROM de ATP-productie afneemt en WAAROM dit leidt tot minder actief transport.

Kernbegrippen: celademhaling, ATP, actief transport, osmose, worteldruk, watertransport planten

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van passief watertransport (osmose) met actief transport.
- De causale keten (zuurstof -> dissimilatie -> ATP -> actief transport ionen -> osmose) niet volledig of in de verkeerde volgorde beschrijven.
- De rol van ionen/mineralen in het creëren van het osmotisch potentiaalverschil vergeten.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/9

## Vraag 10 – de functie van ribosomen en het golgi-systeem i (1 punt)

De Utrechtse biologen deden onderzoek naar het effect dat het plantenhormoon ethyleen (etheen) heeft als planten door overstroming onder water komen te staan. In hun onderzoek aan de zandraket (Arabidopsis thaliana, afbeelding 1) toonden ze aan dat ethyleen de plant in overlevingsmodus brengt, waardoor de plant beter bestand wordt tegen zuurstofgebrek.
Ethyleen is een stof die snel kan verdampen. Als planten volledig onder water staan, blijkt ethyleen zich op te hopen in de plant.

10 Noteer via welk onderdeel van het blad het meeste ethyleen ontsnapt als de plant **niet** onder water staat.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de fysiologie van planten, specifiek over gasuitwisseling en de rol van plantenhormonen. Je moet een specifieke term uit de plantenanatomie benoemen.

Wat moet je kennen: Je moet de bouw van een plantenblad kennen en de functies van de verschillende onderdelen, met name die betrokken zijn bij gaswisseling. Je moet weten dat ethyleen een gasvormig hormoon is.

Wat moet je kunnen: Je moet je kennis van plantenanatomie en fysiologie toepassen om de route van een gasvormige stof uit een plantenblad te identificeren.

Waar op letten: Je moet de juiste anatomische structuur van het blad benoemen die verantwoordelijk is voor gasuitwisseling.
Je moet de functie van deze structuur in relatie tot gasvormige stoffen kennen.
Je moet je antwoord beperken tot één specifiek onderdeel van het blad.

Kernbegrippen: gaswisseling, huidmondjes, stomata, plantenanatomie, ethyleen

Veelgemaakte fouten:
- Het noemen van een ander deel van het blad, zoals de cuticula (die is voor waterdichtheid) of lenticellen (die zitten in de stengel/stam).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/10

## Vraag 11 – Opgave 1 (2 punten)

Bepaalde transcriptiefactoren, de zogenoemde ERF7's (ethyleen-respons-factoren), sturen het proces aan dat een plant in de overlevingsmodus brengt. Zolang stikstofoxide (NO) en zuurstof aanwezig zijn, worden de ERF7's afgebroken door het enzym PRT6.
De onderzoekers ontdekten dat ethyleenophoping leidt tot een toename van de concentratie phytoglobine1 (PGB1) in de cellen van de groeipunten van de stengels en worteltoppen. PGB1 bindt stikstofoxide, waardoor de overstroomde plant in overlevingsmodus komt.
De onderzoekers hebben een model opgesteld (afbeelding 2) van het moleculaire mechanisme dat de cel in overlevingsmodus brengt. In afbeelding 2 zijn de toename van de concentratie ethyleen en PGB1, en de toename van overlevingsprocessen bij volledige overstroming weergegeven met een pijltje (↑). De overlevingsmodusgenen zijn aangegeven met OMG. De afbeelding is niet compleet: bij drie stoffen en een proces in de cel staat een vakje met een nummer.

afbeelding 2

Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar. Geef achter elk nummer met een pijltje aan of het bijbehorende proces of de concentratie van de bijbehorende stof bij volledige overstroming toeneemt (↑) of afneemt (↓).

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de moleculaire mechanismen die een plant in overlevingsmodus brengen bij overstroming. Je moet de informatie uit de tekst en een schematische afbeelding combineren om de veranderingen in concentraties van stoffen en de activiteit van een proces te bepalen.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van genregulatie, signaaltransductie en de werking van enzymen kennen. Specifiek moet je begrijpen hoe transcriptiefactoren werken en hoe omgevingsfactoren (zoals zuurstofgebrek bij overstroming) invloed kunnen hebben op cellulaire processen.

Wat moet je kunnen: Je moet een complexe tekst kunnen analyseren en de relevante informatie eruit filteren. Je moet een schematische weergave (model) kunnen interpreteren en de causale verbanden tussen verschillende componenten kunnen leggen. Je moet logisch kunnen redeneren over de gevolgen van veranderingen in concentraties van stoffen op enzymactiviteit en genexpressie.

Waar op letten: Je moet de tekst en afbeelding 2 combineren om de causale verbanden te leggen.
Je moet goed letten op de richting van de pijlen in het schema en de betekenis van 'toename' (↑) en 'afname' (↓) in de tekst.
Elk correct beredeneerd pijltje (↑ of ↓) levert een deel van de score op.
Je moet de situatie 'bij volledige overstroming' als uitgangspunt nemen voor al je redeneringen.
Let op de rol van PRT6: het breekt ERF7 af. Als de activiteit van PRT6 afneemt, neemt de concentratie ERF7 toe.

Kernbegrippen: genregulatie, signaaltransductie, plantenhormonen, transcriptiefactoren, hypoxie, ethyleen

Veelgemaakte fouten:
- De vraag gaat over de situatie 'bij volledige overstroming', niet over de normale situatie. Dit is cruciaal voor het bepalen van de zuurstofconcentratie.
- Het is belangrijk om de remmende werking van PRT6 op ERF7 correct te interpreteren: als de afbraak stopt, neemt de concentratie van ERF7 toe.
- De rol van PGB1 als 'wegvanger' van NO moet worden begrepen om de afname van NO te kunnen beredeneren.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/11

## Vraag 12 – Opgave 1 (2 punten)

2p 12 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak wel of niet ondersteund wordt door de resultaten in afbeelding 3. De onderzoekers hopen de opgedane kennis te kunnen gebruiken om door middel van genetische modificatie landbouwgewassen te beschermen tegen overstromingen. Met genetische modificatie kunnen in landbouwgewassen de volgende veranderingen worden aangebracht: 1 het PGB1-gen knock-out maken 2 cisgene PGB1-genen toevoegen 3 genen voor ethyleenproductie knock-out maken 4 cisgene genen voor ethyleenproductie toevoegen

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een experimenteel onderzoek naar de overleving van plantenworteltoppen onder verschillende condities. Je moet de resultaten, gepresenteerd in een staafdiagram, interpreteren om te bepalen of bepaalde uitspraken worden ondersteund door de data.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van experimenteel onderzoek kennen, zoals het onderscheiden van wildtype en mutanten, en het effect van een voorbehandeling (met/zonder ethyleen). Je moet ook weten hoe je een staafdiagram correct afleest en interpreteert, inclusief de legenda.

Wat moet je kunnen: Je moet nauwkeurig de percentages overleving aflezen voor elke plantentype (wildtype, ERF7-mutant, PRT6-mutant) en voor beide condities (met/zonder ethyleen). Je moet deze afgelezen waarden vergelijken om te beoordelen of de gegeven uitspraken wel of niet worden ondersteund door de data. Elk van de drie uitspraken moet je afzonderlijk beoordelen.

Waar op letten: Lees de percentages overleving voor elke staaf nauwkeurig af uit afbeelding 3.
Vergelijk de resultaten van het wildtype met die van de mutanten om het effect van de mutatie te bepalen.
Let goed op de legenda om de condities 'met ethyleen' en 'zonder ethyleen' correct te onderscheiden.
Beoordeel elke uitspraak afzonderlijk en baseer je antwoord uitsluitend op de gegevens in afbeelding 3.
Bij uitspraak 2 moet de bewering voor *beide* condities (met én zonder ethyleen) gelden om als 'wel' te worden beoordeeld.

Kernbegrippen: experimentele data-interpretatie, genmutatie, enzymwerking, plantenfysiologie, controle-experiment

Veelgemaakte fouten:
- Onjuist aflezen van de grafiek, bijvoorbeeld de condities 'met' en 'zonder' ethyleen verwarren.
- Bij uitspraak 2 de voorwaarde 'zowel met als zonder' verkeerd interpreteren. De uitspraak moet voor beide condities gelden om waar te zijn.
- Bij uitspraak 3 de rol van een mutatie verkeerd interpreteren. Een PRT6-mutant heeft geen werkzaam PRT6, dus de resultaten van deze mutant tonen het effect van de *afwezigheid* van PRT6.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/12

## Vraag 13 – Opgave 1 (1 punt)

De onderzoekers hopen de opgedane kennis te kunnen gebruiken om door middel van genetische modificatie landbouwgewassen te beschermen tegen overstromingen. Met genetische modificatie kunnen in landbouwgewassen de volgende veranderingen worden aangebracht:
1 het PGB1-gen knock-out maken
2 cisgene PGB1-genen toevoegen
3 genen voor ethyleenproductie knock-out maken
4 cisgene genen voor ethyleenproductie toevoegen
Noteer de nummers van de twee veranderingen die landbouwgewassen beter bestand zouden kunnen maken tegen overstroming.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over genetische modificatie en hoe dit kan worden toegepast om landbouwgewassen beter bestand te maken tegen overstromingen. Je moet de juiste genetische veranderingen selecteren op basis van de beschreven biologische processen.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van genetische modificatie kennen, waaronder 'knock-out' genen en 'cisgenese'. Je moet ook de rol van ethyleen en PGB1 in de signaalcascade voor overleving, zoals beschreven in de tekst en afbeelding 2, begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit de vraagtekst en de bijbehorende afbeeldingen (met name afbeelding 2) interpreteren om de causale verbanden tussen genen, eiwitten en overlevingsprocessen te doorgronden. Je moet logisch redeneren welke genetische ingrepen een gewenst effect (betere overleving) zullen hebben.

Waar op letten: Je moet de functie van PGB1 en ethyleen in het overlevingsmechanisme correct afleiden uit de tekst en afbeelding 2.
Je moet het verschil tussen 'knock-out maken' en 'cisgene genen toevoegen' begrijpen in de context van het versterken van een proces.
Je moet de nummers van de twee correcte veranderingen noteren die leiden tot een betere overlevingskans bij overstroming.
Je moet je antwoord baseren op de informatie over de signaalcascade die leidt tot overlevingsprocessen.

Kernbegrippen: genetische modificatie, cisgenese, knock-out gen, hormonale regulatie, ethyleen, genexpressie, transcriptiefactoren, enzymwerking, signaaltransductie

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van 'knock-out' (gen uitschakelen) met 'toevoegen' (cisgenese). Om een proces te versterken, moeten de genen die voor de benodigde eiwitten coderen juist worden toegevoegd of hun expressie verhoogd, niet uitgeschakeld.
- Het niet correct interpreteren van de rol van PGB1 en ethyleen in de overlevingscascade. Beide stoffen zijn essentieel voor het activeren van de overlevingsmodus, dus een toename ervan is gunstig voor de plant.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/13

## Vraag 15 – Drie beweringen over de resultaten in afbeelding 3 (1 punt)

In Afrika veroorzaken droge perioden een hoge sterfte onder nijlpaarden. In Colombia zijn er geen ernstige droogteperioden. De populatiegrootte zal daar waarschijnlijk op termijn gereguleerd worden door biotische factoren.
1p 15 Licht aan de hand van een voorbeeld toe hoe een biotische factor de groei van de populatie nijlpaarden in Colombia zou kunnen beperken.

Wat kun je verwachten: Je moet een voorbeeld geven van een biotische factor en uitleggen hoe deze de populatiegroei van nijlpaarden kan beperken.

Wat moet je kennen: Je moet de definitie van biotische factoren kennen en weten hoe deze de populatiegrootte kunnen beïnvloeden (door sterfte te verhogen of geboorte te verlagen).

Wat moet je kunnen: Je kunt een concreet voorbeeld geven van een biotische factor en de causale relatie leggen tussen deze factor en de beperking van de populatiegroei.

Waar op letten: Je moet een BIOTISCHE factor noemen, geen abiotische.
Je moet duidelijk maken HOE deze biotische factor de populatiegroei beperkt (bijvoorbeeld door verhoogde sterfte of verminderde vruchtbaarheid).
Je antwoord moet specifiek zijn voor de nijlpaardenpopulatie.
Een correcte vakterm voor de biotische factor is een pre.
Je moet de relatie tussen de factor en de populatiegrootte expliciet maken.

Kernbegrippen: populatie-ecologie, biotische factoren, dichtheidsafhankelijke factoren, populatieregulatie

Veelgemaakte fouten:
- Een abiotische factor noemen in plaats van een biotische factor.
- Een biotische factor noemen zonder de link met beperking van populatiegroei (verhoogde sterfte/verlaagde geboorte) te leggen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/15

## Vraag 16 – Drie beweringen over de resultaten in afbeelding 3 (1 punt)

Doordat de nijlpaardenpopulatie in Colombia afstamt van slechts vier individuen, is de genenpool van deze populatie anders dan die van populaties in Afrika.
Noteer de biologische term voor deze vorm van genetic drift.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een beschrijving van een situatie waarin een nieuwe populatie ontstaat uit een klein aantal individuen. Je moet de juiste biologische term voor dit fenomeen benoemen.

Wat moet je kennen: Je moet de definities en voorbeelden van verschillende vormen van genetic drift kennen, in het bijzonder het stichtereffect (founder effect) en het flessenhalseffect (bottleneck effect). Je moet ook weten wat een genenpool is en hoe deze beïnvloed kan worden.

Wat moet je kunnen: Je moet een biologisch proces kunnen herkennen en de bijbehorende vakterm correct kunnen benoemen.

Waar op letten: Je moet de specifieke term voor genetic drift kennen die optreedt bij het stichten van een nieuwe populatie.
Je moet het verschil weten tussen het stichtereffect en het flessenhalseffect.
Je moet de correcte biologische term noteren, in het Nederlands of Engels.

Kernbegrippen: genetic drift, stichtereffect, founder effect, genenpool, populatiegenetica

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring met het bottleneck-effect (flessenhalseffect). Het bottleneck-effect treedt op wanneer een populatie drastisch in omvang wordt gereduceerd, terwijl het stichtereffect optreedt wanneer een nieuwe populatie wordt gesticht door een klein aantal individuen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/16

## Vraag 17 – Drie beweringen over de resultaten in afbeelding 3 (1 punt)

1p 17 Is dat een voorbeeld van sympatrische soortvorming of van allopatrische soortvorming? Licht je antwoord toe. Nijlpaarden worden 'ecosystem engineers' genoemd, omdat zij water- en landecosystemen ingrijpend beïnvloeden. Grote grazers zoals nijlpaarden kunnen successie in landecosystemen tegengaan doordat ze de vestiging en/of groei van pioniersoorten en climaxsoorten beïnvloeden.

Wat kun je verwachten: Je moet de twee typen soortvorming, allopatrisch en sympatrisch, uit elkaar kunnen houden en de kenmerken ervan kunnen toepassen op een gegeven situatie. Je moet je antwoord kunnen onderbouwen met een correcte uitleg.

Wat moet je kennen: Je moet de definities en de onderliggende mechanismen van allopatrische en sympatrische soortvorming kennen. Specifiek moet je weten dat geografische isolatie een sleutelrol speelt bij allopatrische soortvorming.

Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste term voor soortvorming kiezen en je kunt deze keuze toelichten door de relevante biologische principes, zoals geografische scheiding en het ontbreken van genenstroom, correct te benoemen.

Waar op letten: Kies de juiste term: allopatrisch of sympatrisch.
Licht je keuze toe met een correcte uitleg over de oorzaak van de soortvorming.
Benoem expliciet de rol van (ruimtelijke) scheiding of het ontbreken van contact tussen de populaties.
Vermijd vage omschrijvingen; gebruik precieze biologische termen.

Kernbegrippen: evolutie, soortvorming, allopatrische soortvorming, sympatrische soortvorming, geografische isolatie, reproductieve isolatie, genenpool

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen allopatrische (geografisch gescheiden) en sympatrische (binnen hetzelfde gebied) soortvorming.
- Het geven van de term zonder de vereiste toelichting over de geografische scheiding.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/17

## Vraag 18 – Opgave 1 (2 punten)

Nijlpaarden worden 'ecosystem engineers' genoemd, omdat zij water- en landecosystemen ingrijpend beïnvloeden. Grote grazers zoals nijlpaarden kunnen successie in landecosystemen tegengaan doordat ze de vestiging en/of groei van pioniersoorten en climaxsoorten beïnvloeden.
Beschrijf – aan de hand van een voorbeeld – hoe nijlpaarden de successie kunnen tegengaan. Geef hierbij aan hoe climaxsoorten worden beïnvloed.

Wat kun je verwachten: Je moet een voorbeeld geven van hoe nijlpaarden successie tegengaan en specifiek uitleggen hoe dit de climaxsoorten beïnvloedt.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'successie', 'pioniersoorten', 'climaxsoorten' en 'ecosystem engineers' kennen. Ook moet je weten hoe grazers de vegetatie kunnen beïnvloeden.

Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de activiteit van nijlpaarden en de verstoring van successie, met een specifieke focus op de negatieve invloed op climaxsoorten.

Waar op letten: Je moet een concreet voorbeeld van een nijlpaardactiviteit noemen (bijv. grazen, vertrappen, bodemverdichting).
Je moet expliciet de link leggen naar het tegengaan van successie.
Je moet duidelijk maken hoe de genoemde activiteit specifiek de groei, vestiging of overleving van *climaxsoorten* negatief beïnvloedt.
Elk causaal stapje in je redenering is een scorepunt waard.
Gebruik de juiste vaktermen zoals 'successie' en 'climaxsoorten'.

Kernbegrippen: successie, climaxstadium, ecosystem engineer, begrazing, biotische factoren

Veelgemaakte fouten:
- Niet specifiek ingaan op de invloed op *climaxsoorten*, maar alleen op pioniersoorten of de vegetatie in het algemeen.
- Een voorbeeld geven zonder het mechanisme van successie-verstoring uit te leggen.
- De invloed op het aquatische ecosysteem beschrijven in plaats van het landecosysteem, waar de successie plaatsvindt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/18

## Vraag 19 – Opgave 1 (1 punt)

Het CO₂-fixerende enzym van C3-planten bindt CO₂, waardoor een C3-molecuul gevormd wordt.
Noteer de naam van dit C3-molecuul. Gebruik je informatieboek.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een specifiek molecuul dat betrokken is bij de fotosynthese in C3-planten. Je moet de naam van dit molecuul kennen.

Wat moet je kennen: Je moet de basisstappen van de Calvincyclus kennen, specifiek het eerste stabiele product dat gevormd wordt na CO₂-fixatie in C3-planten. Je moet ook weten welke enzymen hierbij betrokken zijn en waarom C3-planten zo heten.

Wat moet je kunnen: Je moet de juiste vakterm kunnen reproduceren die hoort bij het beschreven molecuul. Je moet je informatieboek effectief kunnen gebruiken om de naam van het molecuul op te zoeken als je het niet direct weet.

Waar op letten: Noteer de volledige en correcte naam van het molecuul, inclusief eventuele fosfaatgroepen en hun positie.
Let goed op de context van 'C3-planten' en 'CO₂-fixerend enzym' om het juiste molecuul te identificeren.
Gebruik je informatieboek om de exacte naam te controleren.
Verwar het eerste stabiele product niet met de CO₂-acceptor of andere moleculen in de Calvincyclus.

Kernbegrippen: fotosynthese, Calvincyclus, koolstofassimilatie, C3-planten

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van het eerste stabiele product (glycerinezuur-3-fosfaat) met de CO2-acceptor (ribulose-1,5-bifosfaat) of het eindproduct dat de cyclus verlaat (glyceraldehyde-3-fosfaat). De opmerking in het CV geeft echter aan dat glyceraldehyde-3-fosfaat ook goed gerekend wordt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/19

## Vraag 21 – Opgave 1 (2 punten)

2p 21 Beredeneer dat de metingen (afbeelding 4) een ondersteuning zijn voor de hypothese dat de nijlpaarden plantaardig materiaal van het land naar het water verplaatsen.

Wat kun je verwachten: Je moet een verband leggen tussen de gegevens in de grafiek en de hypothese. Je redeneert stapsgewijs waarom de metingen de hypothese ondersteunen.

Wat moet je kennen: Je moet de verschillen kennen tussen C3- en C4-planten, met name hun kenmerkende ¹³C/¹²C verhoudingen. Je moet ook weten hoe isotopenverhoudingen gebruikt kunnen worden om de herkomst van organisch materiaal te traceren.

Wat moet je kunnen: Je moet de gegevens uit afbeelding 4 correct aflezen en interpreteren. Je moet een logische redenering opbouwen die de waarnemingen in de grafiek koppelt aan de hypothese over nijlpaarden en plantaardig materiaal.

Waar op letten: Elk causaal stapje in je redenering is een scorepunt waard.
Je moet expliciet de hogere ¹³C/¹²C verhouding in meren met nijlpaarden benoemen, zoals afgelezen uit afbeelding 4.
Je moet de link leggen tussen deze hogere verhouding en de C4-planten die op het land groeien, zoals beschreven in de contextinformatie (en afbeelding 3).
Zorg ervoor dat je antwoord duidelijk de hypothese ondersteunt en niet alleen de grafiek beschrijft.

Kernbegrippen: ecosysteem, voedselketen, isotopen, C3-fotosynthese, C4-fotosynthese, nutrientenkringloop

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van C3- en C4-planten en hun respectievelijke ¹³C/¹²C ratio's.
- Het niet correct aflezen van de data uit afbeelding 4, bijvoorbeeld door de legenda te negeren.
- Het niet leggen van de verbinding tussen de data in afbeelding 4 en de contextinformatie over C4-planten die op het land groeien.
- Het enkel beschrijven van de grafiek zonder de link te leggen met de hypothese.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/21

## Vraag 26 – Drie beweringen over de resultaten in afbeelding 3 (1 punt)

1p 26 Behalve de kleine diameter van de uitlopers is ook de afwezigheid van onderdeel P bepalend voor de trage geleidingssnelheid van de C-sensorische neuronen bij zeurende pijn. Noteer de naam van onderdeel P. Maria brak eens haar enkel bij een val. Ze voelde wel een steek, maar ze had er verder geen last van. Alleen vanwege de zwelling bezocht ze haar huisarts.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de geleidingssnelheid van zenuwcellen en de onderdelen die hierbij een rol spelen. Je moet een specifiek onderdeel van een neuron benoemen op basis van de gegeven informatie in de vraagtekst en tabel.

Wat moet je kennen: Je moet de bouw en functie van een neuron kennen, inclusief de rol van de myelineschede, cellen van Schwann en insnoeringen van Ranvier bij impulsgeleiding. Je moet ook het verband tussen deze structuren en de geleidingssnelheid van zenuwimpulsen begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een tabel interpreteren en deze koppelen aan je biologische kennis over neuronen en impulsgeleiding om een specifiek onderdeel te identificeren. Je kunt de functie van de myelineschede uitleggen in relatie tot de geleidingssnelheid.

Waar op letten: Let goed op de eigenschappen van Aδ- en C-sensorische neuronen in tabel 1, met name de geleidingssnelheid en de aanwezigheid/afwezigheid van onderdeel P.
Bedenk welk onderdeel van een neuron de geleidingssnelheid significant beïnvloedt, naast de diameter van de uitlopers.
Gebruik de correcte biologische term voor onderdeel P. Meerdere correcte termen zijn mogelijk.
Verwar onderdeel P niet met andere structuren die de geleidingssnelheid niet direct bepalen op de manier die hier wordt beschreven.

Kernbegrippen: neuron, impulsgeleiding, myelineschede, cellen van Schwann, saltatoire impulsgeleiding, geleidingssnelheid

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van de myelineschede met andere onderdelen van een neuron zoals het axon of een insnoering van Ranvier (hoewel dit laatste goed gerekend wordt).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/26

## Vraag 34 – Drie beweringen over de resultaten in afbeelding 3 (1 punt)

1p 34 De omzetting van histidine vindt vooral plaats boven de 4 °C. Geef een verklaring op moleculair niveau waardoor enzymreacties onder deze temperatuur nauwelijks plaatsvinden. Histamine-intoxicatie kan optreden na het eten van bedorven voedsel dat veel histidine bevat, zoals vis en kaas.

Wat kun je verwachten: Je moet een verklaring geven waarom enzymreacties bij lage temperaturen nauwelijks plaatsvinden. Je moet dit doen op moleculair niveau, wat betekent dat je de processen die op de schaal van moleculen plaatsvinden, moet beschrijven.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van enzymwerking kennen, inclusief het concept van substraatbinding en de invloed van temperatuur op de kinetische energie van moleculen. Je moet ook het verschil begrijpen tussen de effecten van lage en hoge temperaturen op enzymen.

Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen temperatuur, moleculaire beweging en de frequentie van effectieve botsingen tussen enzymen en substraten. Je moet de juiste vakterminologie gebruiken om je verklaring helder en correct te formuleren.

Waar op letten: Je verklaring moet specifiek ingaan op 'moleculair niveau'.
Je moet de link leggen tussen temperatuur en de beweging/energie van moleculen.
Je moet het concept van 'botsingen' tussen enzym en substraat benoemen.
Je moet uitleggen waarom deze botsingen minder effectief zijn of minder vaak voorkomen bij lage temperaturen.
Vermijd het verwarren van inactiviteit bij lage temperatuur met denaturatie bij hoge temperatuur.

Kernbegrippen: enzymactiviteit, temperatuurinvloed, botsingsmodel, kinetische energie

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen inactiviteit bij lage temperatuur en denaturatie bij hoge temperatuur.
- Onvoldoende specifieke verklaring op moleculair niveau (bijv. alleen zeggen 'het is te koud').

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/34

## Vraag 35 – Drie beweringen over de resultaten in afbeelding 3 (1 punt)

Histamine-intoxicatie kan optreden na het eten van bedorven voedsel dat veel histidine bevat, zoals vis en kaas.
Verklaar dat histidine vooral in eiwitrijke producten aanwezig is.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de samenstelling van eiwitrijke producten en de rol van histidine daarin. Je moet een basisbegrip van biochemie tonen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat eiwitten zijn en waaruit ze zijn opgebouwd. Je moet ook weten dat histidine een voorbeeld is van zo'n bouwsteen.

Wat moet je kunnen: Je moet de definitie van een aminozuur kunnen toepassen in de context van eiwitrijke voeding.

Waar op letten: Je moet de relatie tussen eiwitten en aminozuren correct benoemen.
Je moet expliciet vermelden dat histidine een aminozuur is.
Je moet geen verwarring creëren tussen een eiwit en een aminozuur.
Je antwoord moet kort en bondig zijn en de kern raken.

Kernbegrippen: eiwitten, aminozuren, biochemie

Veelgemaakte fouten:
- Niet weten dat histidine een van de fundamentele aminozuren is.
- Verwarren van een aminozuur met een eiwit.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/35

## Vraag 37 – Drie beweringen over de resultaten in afbeelding 3 (3 punten)

De zieke personeelsleden hadden onder andere last van benauwdheid. De benauwdheid wordt veroorzaakt doordat histamine het glad spierweefsel in de bronchiolen laat samentrekken. Tijdens de benauwdheid neemt de ademhalingsfrequentie toe doordat het ademcentrum wordt gestimuleerd.
Leg uit hoe samentrekking van het glad spierweefsel in de bronchiolen leidt tot de stimulering van het ademcentrum.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de regulatie van de ademhaling en de fysiologische gevolgen van vernauwde luchtwegen. Je moet een causale keten uitleggen die begint bij samentrekking van glad spierweefsel en eindigt bij de stimulering van het ademcentrum.

Wat moet je kennen: Je moet de fysiologie van de ademhaling kennen, inclusief de rol van de bronchiolen, gaswisseling in de longen, de samenstelling van bloedgassen (CO2 en O2), de invloed van CO2 op de pH van het bloed, en de werking van chemoreceptoren en het ademcentrum bij de regulatie van de ademhaling.

Wat moet je kunnen: Je moet een logische en volledige causale redenering kunnen opbouwen. Je moet de juiste vaktermen gebruiken en de opeenvolgende stappen in het proces correct met elkaar verbinden. Je moet oorzaak en gevolg duidelijk onderscheiden.

Waar op letten: Elk causaal stapje in de redenering is een scorepunt waard. Zorg dat je alle stappen benoemt.
Benoem expliciet de vernauwing van de bronchiolen en het effect daarvan op de ventilatie.
Leg uit hoe de verminderde ventilatie leidt tot veranderingen in de bloedgaswaarden (CO2-concentratie en/of pH en/of O2-concentratie).
Noem de rol van chemoreceptoren bij het detecteren van deze veranderingen en het doorgeven van signalen.
Gebruik de juiste vaktermen zoals 'ventilatie', 'CO2-concentratie', 'pH', 'chemoreceptoren' en 'ademcentrum'.

Kernbegrippen: ademhaling, gaswisseling, regulatie van de ademhaling, ademcentrum, chemoreceptoren, homeostase, bloedgaswaarden, gladde spiercellen, bronchiolen

Veelgemaakte fouten:
- De causale keten niet volledig maken: de link tussen vernauwde bronchiolen en veranderde bloedgaswaarden missen, of de rol van de chemoreceptoren overslaan.
- Onnauwkeurig zijn over welke stof de primaire stimulus is voor het ademcentrum (voornamelijk verhoogde CO2/verlaagde pH, in mindere mate verlaagde O2).
- Oorzaak en gevolg omdraaien.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/37

## Vraag 39 – Drie beweringen over de resultaten in afbeelding 3 (1 punt)

1p 39 Verklaar dat het effect van een sterker doorbloede huid tegengesteld is aan het ontstaan van koorts. De personeelsleden met de histamine-intoxicatie kregen clemastine- tabletten. Clemastine blokkeert de H1-receptoren. In de tabel staan enkele farmacologische eigenschappen van dit medicijn. maximale werking binnen 5 tot 7 uur na inname werkingsduur tot 12 uur na inname resorptie volledig tijdsduur tot maximale concentratie in het bloed 2 tot 4 uur na inname opname uit de darmen vanaf 30 minuten na inname afbraak in sterke mate in de lever

Wat kun je verwachten: Je moet de fysiologische processen van warmteafgifte via de huid en het ontstaan van koorts met elkaar vergelijken en het tegengestelde effect verklaren.

Wat moet je kennen: Je moet de mechanismen van thermoregulatie kennen, in het bijzonder hoe de doorbloeding van de huid de warmteafgifte beïnvloedt en wat er fysiologisch gebeurt bij koorts.

Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de doorbloeding van de huid en warmteafgifte, en dit kunnen contrasteren met de processen die leiden tot koorts.

Waar op letten: Je moet expliciet benoemen dat een sterker doorbloede huid leidt tot méér warmteafgifte.
Je moet expliciet benoemen dat bij koorts het lichaam juist warmte vasthoudt of produceert.
Je moet de tegenstelling tussen deze twee processen duidelijk maken.

Kernbegrippen: Thermoregulatie, Homeostase, Bloedsomloop, Warmteafgifte, Koorts

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van het gevoel van warmte (op de huid) met het vasthouden van warmte door het lichaam.
- Niet expliciet de link leggen tussen een rode huid, verhoogde bloedtoevoer en warmteverlies.
- Het tegenovergestelde effect bij koorts (warmtebehoud) niet benoemen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2025/tijdvak-1/vraag/39

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1 (samenvattend)

Wat kun je verwachten: Je krijgt drie uitspraken over de gifklier en het afvoerbuisje van een slang. Je moet voor elke uitspraak bepalen of deze juist of onjuist is.

Wat moet je kennen: Je moet de definities en functies kennen van exocriene klieren, de rol van ATP-productie en -verbruik in cellen, en de algemene functie van epitheelweefsel. Je moet ook de anatomie van de gifklier en het afvoerbuisje kunnen interpreteren aan de hand van de gegeven afbeelding.

Wat moet je kunnen: Je moet de informatie uit de vraagtekst en afbeelding 1 combineren met je biologische kennis om de juistheid van elke uitspraak te beoordelen. Je moet nauwkeurig de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar noteren en erachter 'juist' of 'onjuist' schrijven.

Waar op letten: Let goed op de definitie van een exocriene klier: afgifte van stoffen via een afvoerbuis naar buiten het lichaam of naar een holte die in verbinding staat met de buitenwereld.
Bedenk dat ATP voornamelijk lokaal in de cel wordt geproduceerd en verbruikt. ATP wordt niet zomaar tussen verschillende cellen getransporteerd om energie te leveren.
Herinner je de functie van epitheelweefsel: het bekleedt oppervlakken en holtes. Een afvoerbuis is een holte.
Controleer of je alle drie de uitspraken hebt beoordeeld en of je de antwoorden correct hebt genoteerd (nummer + juist/onjuist).

### Vraag 3 – Opgave 1 (samenvattend)

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het immuunsysteem, specifiek over de productie van antistoffen. Je moet de functie van verschillende afweercellen uit elkaar kunnen houden.

Wat moet je kennen: Je moet de verschillende typen witte bloedcellen (leukocyten) en hun specifieke functies binnen de aspecifieke en specifieke afweer kennen. Denk hierbij aan macrofagen, T-cellen (T-helpercellen, cytotoxische T-cellen), B-cellen en plasmacellen. Je moet weten welke cellen antistoffen produceren.

Wat moet je kunnen: Je moet de juiste afweercel kunnen koppelen aan de functie 'productie van antistoffen'. Je moet de processen van de humorale afweer kunnen benoemen en de rol van B-lymfocyten en plasmacellen daarin kunnen plaatsen.

Waar op letten: Je moet de specifieke functie van verschillende afweercellen kennen.
Je moet onderscheid kunnen maken tussen cellen die antigenen presenteren, cellen die andere cellen activeren, en cellen die antistoffen produceren.
Je moet de rol van plasmacellen binnen de humorale afweer herkennen.
Je moet weten dat antistoffen een product zijn van de specifieke afweer.

### Vraag 5 – de functie van ribosomen en het golgi-systeem i

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst over het kweken van organoïden uit slangengifklieren. Je moet een specifiek gegeven uit de tekst herkennen dat wijst op de aanwezigheid van stamcellen.

Wat moet je kennen: Je moet de definitie en de belangrijkste eigenschappen van stamcellen kennen, met name hun vermogen tot differentiatie.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen filteren en deze kunnen koppelen aan je biologische kennis over stamcellen.

Waar op letten: Je moet specifiek letten op de eigenschap van stamcellen die in de tekst wordt genoemd.
Je moet het verschil kennen tussen celdeling en celdifferentiatie.
Je moet de link leggen tussen de waarneming in de tekst en de definitie van een stamcel.
Je moet een direct citaat uit de tekst vermijden als antwoord, tenzij je de betekenis ervan in de context van stamcellen uitlegt.

### Vraag 6 – de functie van ribosomen en het golgi-systeem i

Wat kun je verwachten: Je krijgt een beschrijving van een wetenschappelijk onderzoek naar het kweken van organoïden en de methoden die gebruikt zijn om de identiteit van deze organoïden te bevestigen. Je moet de resultaten van de vergelijkingen van mRNA-profielen interpreteren.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat mRNA is en dat het een afspiegeling is van genexpressie. Je moet ook het principe van een controle-experiment begrijpen, waarbij een vergelijking met een ander celtype (hier de alvleesklier) de specificiteit van de resultaten bevestigt.

Wat moet je kunnen: Je moet de beschreven experimentele resultaten correct kunnen samenvatten en interpreteren. Je moet de vergelijkingen van de mRNA-profielen tussen de organoïden, de gifklier en de alvleesklier kunnen beschrijven en de relevantie ervan voor de conclusie van de onderzoekers kunnen uitleggen.

Waar op letten: Je moet specifiek de resultaten van de mRNA-vergelijking beschrijven, niet de conclusie van de onderzoekers herhalen.
Je moet zowel de vergelijking met de gifklier als met de alvleesklier benoemen.
Je moet aangeven wat de overeenkomst en het verschil in mRNA-profielen betekenen voor de identiteit van de organoïden.
Gebruik de term 'mRNA-profiel' of 'genexpressie' om aan te geven dat het gaat om de set van actieve genen, niet slechts om de aanwezigheid van 'mRNA' in het algemeen.
Elke correcte vergelijking (overeenkomst met gifklier en verschil met alvleesklier) levert een scorepunt op.

### Vraag 7 – de functie van ribosomen en het golgi-systeem i

Wat kun je verwachten: Je krijgt drie uitspraken over de voordelen van een biobank met gifklier-organoïden. Je moet voor elke uitspraak bepalen of deze 'juist' of 'onjuist' is, gebaseerd op je kennis van immunologie en biotechnologie.

Wat moet je kennen: Je moet de functie van organoïden kennen, het verschil tussen gif (antigeen) en antiserum (antistoffen), en het proces van antiserumproductie, inclusief de rol van productiedieren en de benodigde tijd voor een immuunrespons.

Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven uitspraken kritisch kunnen analyseren en beoordelen op hun juistheid door je kennis van biologische processen toe te passen. Je moet ook je antwoord duidelijk en gestructureerd kunnen presenteren.

Waar op letten: Je moet goed onderscheid maken tussen de productie van gif (antigeen) en de productie van antiserum (antistoffen).
Je moet begrijpen dat organoïden gif produceren, maar niet de immuunrespons van een productiedier kunnen vervangen.
Je moet de tijd die nodig is voor een biologisch proces zoals immuunrespons in overweging nemen.
Elke correcte beoordeling (juist/onjuist) van een uitspraak draagt bij aan de score.
Je moet de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar noteren en erachter 'juist' of 'onjuist' schrijven.

### Vraag 14 – Drie beweringen over de resultaten in afbeelding 3

Wat kun je verwachten: Je krijgt drie uitspraken over populatiegroei en moet bepalen of deze juist of onjuist zijn, gebaseerd op je kennis van ecologische principes en de gegeven grafiek.

Wat moet je kennen: Je moet de definities en werking van dichtheidsafhankelijke factoren kennen. Je moet weten wat een ecologische niche inhoudt en hoe dit de populatiegroei beïnvloedt. Ook moet je de kenmerken van exponentiële populatiegroei (J-curve) herkennen en kunnen extrapoleren.

Wat moet je kunnen: Je moet de informatie uit de grafiek (afbeelding 2) correct kunnen aflezen en interpreteren. Je moet de trend van de populatiegroei kunnen extrapoleren naar de toekomst. Je moet je kennis van ecologische begrippen toepassen om de juistheid van de uitspraken te beoordelen.

Waar op letten: Je beoordeelt elke uitspraak afzonderlijk op juistheid of onjuistheid.
Je moet de begrippen 'dichtheidsafhankelijke factoren' en 'niche' correct toepassen.
Je extrapoleert de grafiek correct voor de voorspelling in 2080, rekening houdend met de aard van de groei.
Je noteert duidelijk 'juist' of 'onjuist' achter elk nummer.
Je begrijpt dat dichtheidsafhankelijke factoren de groei remmen en sterker worden bij een grotere populatie.

### Vraag 20 – Opgave 1

Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de verklaring van de toename van de ¹⁵N-isotoop in hogere trofische niveaus. Je moet een causaal verband leggen tussen metabolische processen en de isotopenverhouding.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van isotopen kennen, met name dat lichtere isotopen (zoals ¹⁴N) kinetisch sneller reageren. Je moet ook de processen van aminozuurmetabolisme (afbraak en uitscheiding) en de stikstofkringloop begrijpen. Kennis van biomagnificatie is nuttig, maar de vraag richt zich op de onderliggende fysiologische verklaring.

Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven opties kritisch evalueren en de juiste fysiologische verklaring selecteren die de waargenomen toename van ¹⁵N in hogere trofische niveaus verklaart. Je moet een correcte redenering opzetten die de voorkeursafbraak van ¹⁴N-houdende aminozuren en de daaropvolgende uitscheiding van stikstofafvalstoffen omvat, wat leidt tot een relatieve verrijking van ¹⁵N in de weefsels.

Waar op letten: Je moet de relatie tussen metabolisme (afbraak) en isotopenverhouding correct leggen.
Je moet begrijpen dat lichtere isotopen (¹⁴N) kinetisch sneller zijn en daardoor preferent worden gemetaboliseerd en uitgescheiden.
Je moet de term 'biomagnificatie' niet verwarren met de verklaring op moleculair niveau.
Je moet de processen van stikstofassimilatie (door producenten) en de stikstofstofwisseling (bij consumenten) goed uit elkaar houden.
Je moet de richting van de verandering in isotopenverhouding (toename van ¹⁵N) correct verklaren met het juiste metabolische proces.

### Vraag 22 – Drie beweringen over de resultaten in afbeelding 3

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de invloed van nijlpaarden op de zuurstofconcentratie in meren. Je moet de verschillen in zuurstofconcentratie tussen meren met en zonder nijlpaarden verklaren, zowel overdag als 's nachts, op basis van de processen die in het water plaatsvinden.

Wat moet je kennen: Je moet de processen fotosynthese en dissimilatie (celademhaling) kennen, inclusief de stoffen die daarbij worden verbruikt en geproduceerd (met name zuurstof). Je moet ook weten wat eutrofiëring is en hoe dit de groei van algen en waterplanten beïnvloedt, en wat de rol van reducenten is bij de afbraak van organisch materiaal.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit de grafiek (afbeelding 5) kunnen aflezen en interpreteren. Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de aanwezigheid van nijlpaarden, de toevoer van organisch materiaal, de processen fotosynthese en dissimilatie, en de resulterende zuurstofconcentratie in het water, zowel overdag als 's nachts.

Waar op letten: Je moet de verschillen in zuurstofconcentratie tussen meren met en zonder nijlpaarden correct aflezen uit de grafiek voor zowel dag als nacht.
Je moet de oorzaak van de lagere zuurstofconcentratie 's nachts correct koppelen aan dissimilatie/afbraak van organisch materiaal door reducenten.
Je moet de oorzaak van de hogere zuurstofconcentratie overdag correct koppelen aan fotosynthese door algen/planten, gestimuleerd door eutrofiëring.
Elk correct causaal verband (dag en nacht) levert een scorepunt op.
Zorg dat je de juiste biologische processen (fotosynthese, dissimilatie) en organismen (reducenten, algen/planten) benoemt.

### Vraag 23 – Drie beweringen over de resultaten in afbeelding 3

Wat kun je verwachten: Je krijgt vier stellingen over de gevolgen van de aanwezigheid van nijlpaarden. Je moet per stelling bepalen of het de biodiversiteit verhoogt of verlaagt. Je noteert dit achter de nummers 1 tot en met 4.

Wat moet je kennen: Je moet de definities en effecten kennen van ecologische begrippen zoals biodiversiteit, concurrentie, habitatdiversiteit, eutrofiëring, en de rol van reducenten en aaseters in een ecosysteem. Je moet weten hoe deze processen de soortenrijkdom en de stabiliteit van een ecosysteem beïnvloeden.

Wat moet je kunnen: Je moet de causale verbanden kunnen leggen tussen de aanwezigheid van een soort (nijlpaarden) en de daaruit voortvloeiende ecologische processen, en vervolgens het effect van deze processen op de biodiversiteit kunnen bepalen. Je moet kritisch kunnen nadenken over de impact van veranderingen in een ecosysteem.

Waar op letten: Je moet elk gevolg apart beoordelen op het effect op biodiversiteit.
Je moet de relatie tussen de gegeven situatie en het effect op biodiversiteit correct beredeneren.
Je moet specifieke ecologische termen zoals 'concurrentie', 'habitatdiversiteit' en 'eutrofiëring' correct interpreteren.
Je moet de effecten van eutrofiëring op de biodiversiteit goed begrijpen (vaak negatief, niet positief).
Je moet de rol van kadavers als voedselbron voor aaseters en reducenten meenemen in je overweging.

### Vraag 24 – Opgave 1

Wat kun je verwachten: Je moet een stamboom analyseren en informatie uit de vraagtekst combineren om het overervingspatroon van een genetische aandoening te bepalen. Je moet beredeneren of de overerving autosomaal of geslachtsgebonden is, en of deze dominant of recessief is.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van Mendeliaanse overerving kennen, inclusief autosomale en geslachtsgebonden overerving, en dominante en recessieve allelen. Je moet ook weten wat een autosoom is en hoe je een stamboom analyseert om overervingspatronen af te leiden.

Wat moet je kunnen: Je moet een stamboom kunnen interpreteren en daaruit conclusies trekken over het overervingspatroon. Je moet ook informatie uit een tekst kunnen integreren met je kennis van genetica om een onderbouwde redenering te formuleren. Je moet logisch kunnen redeneren over de waarschijnlijkheid van bepaalde scenario's (bijvoorbeeld de kans dat meerdere aangetrouwde personen drager zijn van een zeldzaam allel).

Waar op letten: Je moet expliciet de informatie uit de vraagtekst over chromosoom 14 gebruiken om de autosomale overerving te beargumenteren. Het uitsluiten van X-chromosomale overerving via de stamboom levert geen scorepunt op.
Je moet de redenering voor dominante overerving koppelen aan de zeldzaamheid van de mutatie. Zonder deze koppeling is je argumentatie minder sterk.
Elk correct beargumenteerd aspect (autosomaal en dominant) levert een scorepunt op.
Je moet de juiste genetische termen gebruiken (autosoom, dominant, recessief, drager, allel).
Je moet een logische en volledige redenering geven voor zowel de autosomale als de dominante overerving.

### Vraag 25 – Opgave 1

Wat kun je verwachten: Je moet de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar schrijven en per nummer aangeven of de Marsili-mutatie in die periode kan zijn ontstaan. Je moet hierbij logisch redeneren over de timing van mutaties en hun effect op erfelijkheid.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'mutatie', 'kiembaanmutatie', 'somatische mutatie', 'zygote' en 'klievingsdelingen' kennen. Ook moet je weten hoe mutaties worden doorgegeven aan het nageslacht.

Wat moet je kunnen: Je moet de gevolgen van een mutatie op verschillende momenten in de ontwikkeling kunnen analyseren en koppelen aan de erfelijkheid van een eigenschap. Je moet de informatie uit een stamboom kunnen interpreteren om conclusies te trekken over de aard en timing van een mutatie.

Waar op letten: Je moet per periode beargumenteren of de mutatie wel of niet kan zijn ontstaan, rekening houdend met de erfelijkheid van de aandoening (Maria geeft het door aan haar kinderen).
Elk correct beoordeelde periode (wel/niet) levert een deel van de score op.
Let goed op het verschil tussen een mutatie die alleen het individu treft (somatisch) en een mutatie die erfelijk is (kiembaan).
Je moet de informatie uit de stamboom (afbeelding 1) gebruiken, met name het feit dat Maria de aandoening doorgeeft aan haar kinderen, terwijl haar ouders de aandoening niet hadden.

### Vraag 27 – Drie beweringen over de resultaten in afbeelding 3

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de geleidingssnelheid van zenuwimpulsen en het tijdsverschil tussen twee soorten pijn. Je moet informatie uit een tabel halen en een berekening uitvoeren.

Wat moet je kennen: Je moet de relatie tussen afstand, snelheid en tijd kennen (tijd = afstand / snelheid). Je moet ook weten hoe je gegevens uit een tabel interpreteert, met name de geleidingssnelheden van verschillende neuronen.

Wat moet je kunnen: Je moet de juiste waarden voor de geleidingssnelheid uit tabel 1 selecteren. Je moet twee afzonderlijke tijden berekenen en deze vervolgens van elkaar aftrekken om het minimale tijdsverschil te vinden. Je moet ook kunnen afronden naar het dichtstbijzijnde antwoord.

Waar op letten: Je moet de juiste geleidingssnelheden uit tabel 1 selecteren om het *minimale* tijdsverschil te berekenen.
Je moet de formule tijd = afstand / snelheid correct toepassen voor beide typen pijn.
Je moet de tijden van de twee pijntypen van elkaar aftrekken om het tijdsverschil te bepalen.
Je moet nauwkeurig afronden om tot het juiste antwoord te komen.
Je moet begrijpen dat 'minimaal tijdsverschil' betekent dat je de snelste aankomsttijd van de zeurende pijn vergelijkt met de langzaamste aankomsttijd van de stekende pijn.

### Vraag 28 – Drie beweringen over de resultaten in afbeelding 3

Wat kun je verwachten: Je moet de locaties P, Q en R in de afbeelding identificeren als specifieke neuronen of delen van neuronen. Je moet onderscheid maken tussen de aanwezigheid van een gen in cellen en de expressie van dat gen in specifieke celtypen die leiden tot een fenotype.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van genetica kennen, met name dat elk gen in principe in elke cel met een celkern aanwezig is. Daarnaast moet je de structuur van een reflexboog en de functies van sensorische, schakel- en motorische neuronen kennen, inclusief hun locaties in relatie tot het ruggenmerg en spinale ganglia. Je moet ook weten wat genexpressie inhoudt en dat dit celspecifiek kan zijn.

Wat moet je kunnen: Je kunt een schematische tekening van het ruggenmerg en een reflexboog interpreteren. Je kunt de locaties P, Q en R correct toewijzen aan de bijbehorende neuronen. Je kunt de informatie over het ZFHX2-gen en het Marsili-fenotype (afwijkende C-sensorische neuronen) toepassen op de gegeven afbeelding en de principes van genaanwezigheid en genexpressie correct onderscheiden.

Waar op letten: Je moet het verschil tussen 'gen aanwezig' en 'afwijkende genexpressie' duidelijk maken.
Je moet de locaties P, Q en R correct identificeren in de context van een reflexboog.
Je moet de informatie over C-sensorische neuronen uit de context koppelen aan de juiste locatie in de figuur.
Je antwoord moet de gevraagde notatie volgen: 'gen aanwezig in: ... afwijkende genexpressie in: ...'.
Elk correct benoemd deel (gen aanwezigheid en afwijkende genexpressie) levert een scorepunt op.

### Vraag 29 – Drie beweringen over de resultaten in afbeelding 3

Wat kun je verwachten: Je moet een evolutionaire verklaring geven voor het feit dat een specifiek deel van een gen (ZFHX2) in de loop van de evolutie onveranderd is gebleven, ondanks de mogelijkheid van mutaties. Je moet hierbij de rol van natuurlijke selectie en fitness betrekken.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van evolutie door natuurlijke selectie kennen. Dit omvat de begrippen mutatie, selectiedruk, overlevingskans, fitness en voortplantingssucces. Je moet ook begrijpen dat genen coderen voor eiwitten en dat veranderingen in een gen de functie van het eiwit kunnen beïnvloeden.

Wat moet je kunnen: Je moet een logische causale redenering opbouwen die uitlegt waarom een mutatie in dit specifieke gen nadelig is en waarom dit leidt tot het 'wegselecteren' van de mutatie uit de populatie. Je moet de functie van het ZFHX2-gen (pijnwaarneming) koppelen aan de overlevingskans van een organisme.

Waar op letten: Elk causaal stapje in je redenering is een scorepunt waard. Zorg dat je de keten van oorzaak en gevolg duidelijk maakt.
Gebruik de juiste vaktermen, zoals 'natuurlijke selectie', 'fitness', 'overlevingskans' en 'voortplantingssucces'.
Leg uit WAAROM een mutatie in dit gen nadelig is. Benoem de functie van het gen (pijnwaarneming) en de consequentie van een verstoring daarvan.
Vermijd teleologische redeneringen ('het gen blijft hetzelfde omdat het belangrijk is'). Focus op het mechanisme van selectie.
Je moet de link leggen tussen de verminderde reactie op lichaamsschade/pijn en een lagere overlevingskans/fitness.

### Vraag 30 – Drie beweringen over de resultaten in afbeelding 3

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een puntmutatie en de gevolgen daarvan voor de eiwitsequentie. Je moet de genetische code toepassen en het verschil tussen DNA en mRNA kennen.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'puntmutatie', 'coderende streng', 'mRNA', 'aminozuur' en 'genetische code' kennen. Je moet weten hoe je de genetische code afleest uit een Binas-tabel (tabel 71).

Wat moet je kunnen: Je moet de aminozuursequenties uit tabel 2 kunnen vergelijken om de mutatie te lokaliseren. Je moet de codons voor de betrokken aminozuren kunnen opzoeken. Je moet de DNA-sequentie van de coderende streng kunnen afleiden uit de mRNA-codons en vervolgens de specifieke baseverandering kunnen bepalen.

Waar op letten: Je moet eerst de verandering in de aminozuursequentie identificeren door tabel 2 te vergelijken.
Je moet de juiste codons voor de betrokken aminozuren opzoeken in Binas (tabel 71).
Je moet goed opletten dat de vraag gaat over de coderende streng van het DNA, die qua basenvolgorde (met T i.p.v. U) overeenkomt met het mRNA.
Je moet de puntmutatie (substitutie) correct afleiden die leidt tot de waargenomen aminozuurverandering.
Elke correcte stap in je redenering draagt bij aan de score.

### Vraag 31 – Drie beweringen over de resultaten in afbeelding 3

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de werking van ionkanalen en de invloed van mutaties op de prikkelgeleiding en de daaruit voortvloeiende symptomen. Je moet een verband leggen tussen een moleculair defect en een fysiologische aandoening.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de actiepotentiaal kennen, inclusief de rol van \(Na^+\)-kanalen en de drempelpotentiaal. Je moet ook de betekenis van de termen 'functieverlies' en de symptomen van de aandoeningen CIP en IEM begrijpen, zoals beschreven in de vraagtekst.

Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven informatie over de \(Na^+\)-kanaaltjes interpreteren om te bepalen of de drempelpotentiaal hoger of lager is. Vervolgens moet je redeneren wat het effect hiervan is op de prikkelgeleiding en de pijnervaring, en dit koppelen aan de juiste aandoening (CIP of IEM).

Waar op letten: Je moet de relatie tussen 'kleinere stijging van de membraanpotentiaal' en de drempelpotentiaal correct interpreteren.
Je moet de fysiologische consequentie van een veranderde drempelpotentiaal (meer/minder actiepotentialen) koppelen aan de pijnervaring.
Je moet de symptomen van de aandoeningen CIP en IEM correct toewijzen aan de fysiologische oorzaak.
Je moet de termen 'drempelpotentiaal' en 'actiepotentiaal' correct gebruiken.
Elk correct causaal stapje (drempelpotentiaal en aandoening) levert een scorepunt op.

### Vraag 32 – Drie beweringen over de resultaten in afbeelding 3

Wat kun je verwachten: Je moet de overervingspatronen van functieverlies- en functiewinst-mutaties kunnen benoemen en verklaren. Je moet inzicht hebben in hoe de aanwezigheid van één of twee gemuteerde allelen het fenotype beïnvloedt.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'dominant' en 'recessief' kennen. Je moet weten wat een 'functieverlies-mutatie' en een 'functiewinst-mutatie' inhouden op moleculair niveau. Je moet het concept van 'heterozygoot' en 'homozygoot' begrijpen in relatie tot fenotype-expressie.

Wat moet je kunnen: Je kunt redeneren waarom een functieverlies-mutatie doorgaans recessief overerft, door de situatie in een heterozygoot individu te overwegen. Je kunt redeneren waarom een functiewinst-mutatie doorgaans dominant overerft, eveneens door de situatie in een heterozygoot individu te overwegen.

Waar op letten: Elk correct benoemd overervingspatroon (dominant/recessief) voor elk mutatietype levert een scorepunt op.
Je moet de redenering baseren op de aanwezigheid van functionele eiwitten in een heterozygoot individu.
Verwar de termen 'dominant' en 'recessief' niet met 'functiewinst' en 'functieverlies'.
Denk na over de hoeveelheid functioneel eiwit die nodig is voor een normaal fenotype bij een functieverlies-mutatie.
Denk na over het effect van een nieuw of versterkt eiwit bij een functiewinst-mutatie, zelfs als er ook normale eiwitten aanwezig zijn.

### Vraag 33 – Drie beweringen over de resultaten in afbeelding 3

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de mogelijke bijwerking van een stof die ionkanalen beïnvloedt, specifiek in relatie tot de hartfunctie. Je moet de link leggen tussen de functie van ionkanalen en de elektrische activiteit van het hart.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de elektrische activiteit van het hart kennen, inclusief de rol van ionkanalen (met name Na+-kanalen) bij het genereren van actiepotentialen en het reguleren van de hartslag. Je moet ook het verschil kennen tussen verschillende hartproblemen (elektrisch, mechanisch, bloedtoevoer).

Wat moet je kunnen: Je moet de functie van Na+-kanalen in het hart kunnen relateren aan de elektrische prikkelgeleiding en de hartslag. Je moet ook de oorzaak-gevolgrelatie kunnen leggen tussen het blokkeren van deze kanalen en een specifieke hartaandoening.

Waar op letten: Focus op de functie van Na+-kanalen: ze zijn essentieel voor de elektrische prikkelgeleiding in het hart.
Bedenk welke hartaandoening direct gerelateerd is aan een verstoring van de elektrische activiteit.
Sluit andere opties uit door te bedenken wat de oorzaak is van een hartinfarct of een lekkende hartklep; deze zijn niet primair elektrisch van aard.
Gebruik je kennis over actiepotentialen en de rol van ionen hierbij.

### Vraag 36 – Drie beweringen over de resultaten in afbeelding 3

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een signaalcascade en de rol van verschillende moleculen daarin. Je moet bepalen welke van de genoemde moleculen als 'second messenger' functioneren.

Wat moet je kennen: Je moet de definitie en functie van een 'second messenger' kennen in de context van celcommunicatie en signaaltransductie. Je moet ook de algemene stappen van een G-eiwit gekoppelde receptor cascade kunnen herkennen.

Wat moet je kunnen: Je moet een signaalcascade, zoals weergegeven in afbeelding 2, kunnen interpreteren en de functie van de verschillende componenten daarin kunnen benoemen. Je moet specifiek kunnen identificeren welke moleculen de rol van een second messenger vervullen.

Waar op letten: Je moet de definitie van een 'second messenger' correct toepassen op de gegeven signaalcascade.
Je moet goed onderscheid maken tussen de 'first messenger' (extracellulair signaal), de 'receptor' en de 'intracellulaire signaalmoleculen'.
Je moet de functie van elk genoemd molecuul (histamine, H1-receptor, IP₃, GDP) binnen de cascade nauwkeurig afleiden uit afbeelding 2.
Je moet begrijpen dat een second messenger een molecuul is dat intracellulair wordt geproduceerd of vrijgegeven en de boodschap van de first messenger verder verspreidt binnen de cel.
Je moet de nummers 1 t/m 4 correct onder elkaar noteren met daarachter 'wel' of 'niet' als second messenger.

### Vraag 38 – Drie beweringen over de resultaten in afbeelding 3

Wat kun je verwachten: Je krijgt een beschrijving van een fysiologisch proces en je moet de gevolgen daarvan voor de bloeddruk beredeneren. Je moet de juiste bloeddrukwaarde kiezen die past bij het beschreven effect.

Wat moet je kennen: Je moet de functie van gladde spiercellen in bloedvaten kennen, de relatie tussen de diameter van bloedvaten en de bloeddruk, en een indicatie hebben van normale, hoge en lage bloeddrukwaarden.

Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen leggen tussen de binding van histamine aan receptoren, de ontspanning van gladde spiercellen, de verandering in vaatdiameter en het uiteindelijke effect op de bloeddruk. Je moet ook de gegeven bloeddrukwaarden kunnen interpreteren.

Waar op letten: Elk causaal stapje in je redenering is belangrijk: binding -> spierontspanning -> vaatdiameter -> bloeddruk.
Let goed op de richting van het effect: ontspanning leidt tot verwijding, niet vernauwing.
Zorg dat je weet wat een normale bloeddruk is om de afwijking te kunnen bepalen.
Verwar systolische (bovendruk) en diastolische (onderdruk) waarden niet, maar interpreteer ze als één geheel.
De term 'vasodilatatie' is hier een belangrijke vakterm die je helpt bij het redeneren.

### Vraag 40 – Drie beweringen over de resultaten in afbeelding 3

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de concentratie van een medicijn in verschillende bloedvaten rond de lever, gebaseerd op de farmacologische eigenschappen in een tabel. Je moet de bloedstroom door de lever en de functie van de lever bij medicijnafbraak begrijpen.

Wat moet je kennen: Je moet de route van het bloed door de lever kennen: de poortader voert bloed aan vanuit de darmen, de leverslagader voert bloed aan vanuit de grote bloedsomloop, en de leverader voert bloed af van de lever naar het hart. Je moet ook weten dat de lever een belangrijke rol speelt bij de afbraak van medicijnen.

Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een tabel interpreteren en deze toepassen op fysiologische processen. Je kunt een logische redenering opbouwen over de concentratieveranderingen van een stof in verschillende bloedvaten, rekening houdend met opname, transport en afbraak. Je kunt de juiste conclusie trekken op basis van je redenering.

Waar op letten: Let goed op de functie van elk bloedvat: poortader (aanvoer darmen), leverslagader (aanvoer algemene circulatie), leverader (afvoer lever).
Houd rekening met de tijd: 1,5 uur na inname. Wat gebeurt er dan met de opname en afbraak volgens de tabel?
Vergeet niet dat de lever de clemastine 'in sterke mate' afbreekt, zoals vermeld in de tabel.
Elke correcte vergelijking (leverader vs. poortader en leverslagader vs. poortader) levert een scorepunt op.
Zorg dat je de concentraties correct relateert aan de poortader, zoals de vraag stelt.

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2025
tijdvak 1
vrijdag 23 mei
13.30 - 16.30 uur
biologie
Gebruik zo nodig het informatieboek Binas of ScienceData.

Dit examen bestaat uit 40 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 67 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord
kunnen worden.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening vereist is, worden aan
het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of
berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redeneren worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-1018-a-25-1-o

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Slangengifklieren uit het lab

Wereldwijd sterven jaarlijks ruim 100.000 mensen door beten van giftige slangen. Het team van Hans Clevers van het Hubrecht Instituut in Utrecht is erin geslaagd om minigifklieren te kweken in het laboratorium. Hierdoor kan het eenvoudiger worden om antiserum tegen slangengif te produceren.

Gifklieren van slangen zijn aangepaste speekselklieren. Slangengif bevat een mix van verschillende eiwitten die een prooi kunnen verlammen en verteren. Als een slang bijt, trekt de compressie-spier rond de gifklier samen, waardoor het gif via een afvoerbuisje door de giftand (afbeelding 1) in de prooi terechtkomt.

afbeelding 1
[FIGUUR: Tekening van de kop van een slang met de gifklier, compressiespier en holle giftand geannoteerd.]
holle giftand gifklier compressie-spier

De gifklier met afvoerbuisje bestaat uit drie typen cellen: epitheelcellen, mitochondria-rijke zuurproducerende cellen en gifproducerende cellen.

Hieronder staan uitspraken over de gifklier en het afvoerbuisje.
1 De gifklier is een exocriene klier.
2 De mitochondria-rijke cellen produceren ATP voor de cellen van de compressie-spier.
3 De binnenkant van het afvoerbuisje bestaat voornamelijk uit epitheelcellen.

2p 1 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.

VW-1018-a-25-1-o 2 / 19 lees verder ►►►

### Pagina 3

De gifproducerende cellen bevatten een groot aantal ribosomen en een groot golgi-systeem.
2p 2 Licht toe wat in de gifproducerende cellen de functie is van
het grote aantal ribosomen;
het grote golgi-systeem.

Na een beet van een giftige slang is het
heel belangrijk dat een antiserum wordt
toegediend. Voor het maken van zo’n
antiserum worden slangen gemolken
(afbeelding 2). Het verkregen gif wordt
sterk verdund en vervolgens ingespoten
bij 'productiedieren', bijvoorbeeld
paarden of schapen. Bij die dieren komt
dan een immuunreactie op gang,
waarna de antistoffen uit het
bloedplasma geïsoleerd kunnen
worden.
afbeelding 2

1p 3 Door welke afweercellen worden deze antistoffen geproduceerd?
A door macrofagen
B door ‘natural killer’-cellen (NK-cellen)
C door plasmacellen
D door T-helpercellen

Tegen het gif van elke slangensoort moet een specifiek antiserum
geproduceerd worden.
1p 4 Verklaar dit op moleculair niveau.

VW-1018-a-25-1-o 3 / 19 lees verder ►►►

### Pagina 4

De Utrechtse onderzoekers gebruikten voor het kweken van de
minigifkliertjes de gifklieren van negen verschillende soorten slangen. De
onderzoekers maakten cellen los uit het weefsel van de gifklier en
brachten deze in een voedingsmedium met groeifactoren. Bepaalde cellen
gingen zich delen en vormden spontaan bolletjes (afbeelding 3). Na een
week begonnen de cellen van elk bolletje zich te differentiëren tot
verschillende celtypen, waaronder gifproducerende cellen. De bolletjes
ontwikkelden zich tot blaasjes die organoïden genoemd worden
(doorsnede in afbeelding 4).

[FIGUUR: Groepjes ronde bolvormige structuren, enkele met zichtbare details binnenin.]

afbeelding 3

[FIGUUR: Ringvormige structuur, samengesteld uit segmenten met cellen zichtbaar.]

afbeelding 4

Dit was de eerste keer dat het wetenschappers lukte om organoïden te
kweken uit stamcellen van reptielen.
1p 5 Licht toe welk gegeven uit de tekst in het kader erop wijst dat er
stamcellen bij de losgemaakte cellen zaten.

6 De onderzoekers vergeleken het mRNA van de organoïden met:
– het mRNA uit gifproducerende cellen van een gifklier;
– het mRNA uit cellen van de alvleesklier van dezelfde slangensoort.
Na dit onderzoek trokken zij de conclusie dat de organoïden
minigifkliertjes zijn.
2p 6 Beschrijf de resultaten van dit onderzoek.

De onderzoekers willen een biobank oprichten met daarin bevroren
gifklier-organoïden van vele soorten giftige slangen.
Hieronder staan uitspraken over de voordelen van zo'n biobank.
1 Er hoeven dan minder gifslangen gemolken te worden.
2 Het is dan niet meer noodzakelijk om dieren te gebruiken voor het
maken van een antiserum.
3 Een antiserum is dan direct beschikbaar.
2p 7 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de
bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.

VW-1018-a-25-1-0 4 / 19 lees verder ►►►

### Pagina 5

Hoe planten overstroming overleven

Door klimaatverandering zullen rivieren vaker overstromen, waardoor oogsten verloren zullen gaan. Dit komt doordat de meeste landbouwgewassen slecht bestand zijn tegen overstroming. Maar er zijn ook plantensoorten die beter bestand zijn tegen overstroming. Onderzoekers van de Universiteit Utrecht hebben onderzocht hoe dat komt.

Wanneer landplanten in een natte bodem staan, levert dit vooral problemen op voor de wortels. Normaal nemen de wortels zuurstof op uit luchtgaten in de bodem. Bij overstroming zijn deze gaten echter gevuld met water.

Overstroming van de bodem leidt tot verminderde zuurstofopname door de wortels.
2p 8 Leg dit uit aan de hand van een factor uit de wet van Fick.

Door het zuurstoftekort in de wortels zal het transport van water naar de bladeren afnemen.
3p 9 Leg uit hoe transport van water naar de bladeren afneemt als gevolg van het zuurstoftekort in de cellen van de wortels.

De Utrechtse biologen deden onderzoek naar het effect dat het plantenhormoon afbeel-ding 1 ethyleen (ethleen) heeft als planten door overstroming onder water komen te staan. In hun onderzoek aan de zandraket (Arabidopsis thaliana, afbeelding 1) toonden ze aan dat ethyleen de plant in overlevingsmodus brengt, waardoor de plant beter bestand wordt tegen zuurstofgebrek.
Ethyleen is een stof die snel kan verdampen. Als planten volledig onder water staan, blijkt ethyleen zich op te hopen in de plant.

1p 10 Noteer via welk onderdeel van het blad het meeste ethyleen ontsnapt als de plant niet onder water staat.

VW-1018-a-25-1-o 5 / 19 lees verder

### Pagina 6

Bepaalde transcriptiefactoren, de zogenoemde ERF7's (ethyleen-respons factoren), sturen het proces aan dat een plant in de overlevingsmodus brengt. Zolang stikstofoxide (NO) en zuurstof aanwezig zijn, worden de ERF7's afgebroken door het enzym PRT6.
De onderzoekers ontdekten dat ethyleenophoping leidt tot een toename van de concentratie phytoglobine1 (PGB1) in de cellen van de groeipunten van de stengels en worteltoppen. PGB1 bindt stikstofoxide, waardoor de overstromde plant in overlevingsmodus komt.
De onderzoekers hebben een model opgesteld (afbeelding 2) van het moleculaire mechanisme dat de cel in overlevingsmodus brengt.
In afbeelding 2 zijn de toename van de concentratie ethyleen en PGB1, en de toename van overlevingsprocessen bij volledige overstroming weergegeven met een pijltje (↑). De overlevingsmodusgenen zijn aangegeven met OMG. De afbeelding is niet compleet: bij drie stoffen en een proces in de cel staat een vakje met een nummer.

afbeelding 2
[FIGUUR: Schema van een cel die in overlevingsmodus gaat. Ethyleen wordt opgenomen en veroorzaakt een signaalcascade, wat leidt tot een toename van PGB1. PGB1 bindt NO. ERF7 wordt afgebroken door PRT6 in aanwezigheid van NO en O2, wat leidt tot afbraakproducten. Transcriptie van overlevingsmodusgenen (OMG) wordt geïnitieerd door ERF7 en leidt tot overlevingsprocessen.]

2p 11 Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar. Geef achter elk nummer met een pijltje aan of het bijbehorende proces of de concentratie van de bijbehorende stof bij volledige overstroming toeneemt (↑) of afneemt (↓).
De onderzoekers konden dit moleculaire mechanisme achterhalen door onderzoek te doen aan mutante zandraketplanten. Bij deze planten zijn verschillende delen van het proces om in de overlevingsmodus te komen, geblokkeerd.

VW-1018-a-25-1-o
6 / 19
lees verder ► ► ►

### Pagina 7

De onderzoekers gebruikten de volgende typen zandraketplanten:
- planten met een mutatie waardoor een bepaalde ERF7 niet werkzaam
is: de $ERF7$-mutanten
- planten met een mutatie waardoor het enzym $PRT6$ niet werkzaam
is: de $PRT6$-mutanten
- wildtype-planten (zonder de mutaties)
De onderzoekers plaatsten de planten in een ruimte waarin deze eerst
werden blootgesteld aan lucht met ethyleen (nabootsing ethyleenophoping) of aan lucht zonder ethyleen (controle-voorbehandeling).
Vervolgens stelden ze alle planten vier uur lang bloot aan lucht zonder
zuurstof. Daarna werd de overleving van de worteltoppen van de planten
bepaald (afbeelding 3).

afbeelding 3
[FIGUUR: Een staafdiagram met op de x-as "wildtype", "ERF7-mutant", "PRT6-mutant". Op de y-as staat "overlevende worteltoppen (%)" met waarden van 0 tot 100. Er zijn twee staven per categorie: een lichte staaf die "zonder ethyleen" representeert en een donkere staaf die "met ethyleen" representeert. De lichte staven lopen tot ongeveer 20%, 20% en 50% respectievelijk. De donkere staven lopen tot ongeveer 55%, 30% en 80% respectievelijk.]

Legenda:
zonder ethyleen
met ethyleen

Hieronder staan uitspraken over de resultaten in afbeelding 3.
1 De worteltoppen van het wildtype zijn beter bestand tegen
zuurstofgebrek na een voorbehandeling met ethyleen.
2 Zowel met als zonder ethyleen-voorbehandeling is er bij $ERF7$-
mutanten minder overleving van de worteltoppen dan bij wildtype-
planten.
3 Het enzym $PRT6$ verhoogt de overleving bij volledige overstroming.
2p 12 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de
bijbehorende uitspraak wel of niet ondersteund wordt door de resultaten
in afbeelding 3.

De onderzoekers hopen de opgedane kennis te kunnen gebruiken om
door middel van genetische modificatie landbouwgewassen te
beschermen tegen overstromingen. Met genetische modificatie kunnen
landbouwgewassen de volgende veranderingen worden aangebracht:
1 het $PGB1$-gen knock-out maken
2 cisgene $PGB1$-genen toevoegen
3 genen voor ethyleenproductie knock-out maken
4 cisgene genen voor ethyleenproductie toevoegen
1p 13 Noteer de nummers van de twee veranderingen die de landbouwgewassen
beter bestand zouden kunnen maken tegen overstroming.

VW-1018-a-25-1-o
7 / 19
lees verder

### Pagina 8

De nijlpaarden van Pablo Escobar

Toen de drugsbaron Pablo Escobar in 1993 was doodgeschoten, legde de Colombiaanse regering beslag op zijn landgoed en
privédierentuin. De meeste dieren kregen een ander onderkomen, maar
de nijlpaarden werden aan hun lot overgelaten, met grote gevolgen voor
de aquatische ecosystemen in Colombia.

Rond 1980 haalde Escobar vier nijlpaarden (Hippopotamus amphibious,
afbeelding 1) uit Zuid-Afrika. Na 1993 nam de populatie op het landgoed
sterk in grootte toe en verspreidde zich vanuit daar over het uitgestrekte
merengebied langs de rivier de Magdalena.
Nijlpaarden zijn semi-aquatische herbivoren: overdag verblijven ze in het
water, 's nachts verlaten ze het water om te gaan grazen.

afbeelding 1
[FIGUUR: Een nijlpaard staat aan de oever van een meer, met zijn hoofd naar beneden gebogen, alsof het water drinkt.]

In 2019 is de groei van de Colombiaanse nijlpaardenpopulatie in kaart
gebracht en is er een voorspelling gemaakt van de groei van de populatie
in de komende jaren. In afbeelding 2 geven gesloten bolletjes de
waargenomen aantallen weer, en open bolletjes de voorspelde aantallen.
In 2019 waren er tussen de 65 en 80 nijlpaarden.

afbeelding 2
[FIGUUR: Een lijngrafiek toont de groei van het aantal nijlpaarden van 1980 tot 2060. De x-as is de tijd in jaren, beginnend bij 2000 en eindigend bij 2060. De y-as is het aantal nijlpaarden, van 0 tot 12.000. Gesloten cirkels vertegenwoordigen waargenomen aantallen, open cirkels vertegenwoordigen voorspelde aantallen.]

VW-1018-a-25-1-o
8 / 19
lees verder ►►►

### Pagina 9

Hieronder staan uitspraken over de populatiegroei van de nijlpaarden
(afbeelding 2).
1 De invloed van de dichtheidsafhankelijke factoren neemt af naarmate de
populatie groter wordt.
2 De sterke groei is mogelijk doordat er een passende niche aanwezig
is.
3 Als de groei zich zo doorzet, zal het aantal in 2080 tussen de 13.000
en 15.000 zijn.
2p 14 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de
bijbehorende uitspraak juist of onjuist is.
In Afrika veroorzaken droge perioden een hoge sterfte onder nijlpaarden.
In Colombia zijn er geen ernstige droogteperioden. De populatiegrootte
zal daar waarschijnlijk op termijn gereguleerd worden door biotische
factoren.
1p 15 Licht aan de hand van een voorbeeld toe hoe een biotische factor de
groei van de populatie nijlpaarden in Colombia zou kunnen beperken.
Doordat de nijlpaardenpopulatie in Colombia afstamt van slechts vier
individuen, is de genenpool van deze populatie anders dan die van
populaties in Afrika.
1p 16 Noteer de biologische term voor deze vorm van genetic drift.
Sommige wetenschappers denken dat de populatie nijlpaarden in
Colombia zich zal ontwikkelen tot een aparte soort.
1p 17 Is dat een voorbeeld van sympatrische soortvorming of van allopatrische
soortvorming? Licht je antwoord toe.
Nijlpaarden worden 'ecosystem engineers' genoemd, omdat zij water- en
landecosystemen ingrijpend beïnvloeden. Grote grazers zoals nijlpaarden
kunnen successie in landecosystemen tegengaan doordat ze de vestiging
en/of groei van pionierssoorten en climaxsoorten beïnvloeden.
2p 18 Beschrijf – aan de hand van een voorbeeld – hoe nijlpaarden de
successie kunnen tegengaan. Geef hierbij aan hoe climaxsoorten worden
beïnvloed.
VW-1018-a-25-1-o 9 / 19 lees verder ► ► ►

### Pagina 10

Nijlpaarden eten op het land, maar poepen in het water. Ecologen wilden weten wat het effect hiervan is op ecosystemen in Colombia. Ze deden onderzoek in meren met nijlpaarden en in meren zonder nijlpaarden. De ecologen bepaalden daar van kleine organische moleculen:
- de verhouding tussen de koolstofisotopen $^{13}$C en $^{12}$C
- de verhouding tussen de stikstofisotopen $^{15}$N en $^{14}$N
De verhouding $^{13}$C/$^{12}$C verschilt tussen plantensoorten als gevolg van een verschil in fotosynthese. In gematigde streken zijn de meeste plantensoorten C3-planten. Het CO$_{2}$-fixerende enzym van C3-planten bindt voornamelijk CO$_{2}$ met de lichtere koolstofisotoop. C4-planten groeien alleen op land, en komen vaker voor in tropische gebieden zoals in Afrika en Colombia. Deze planten maken gebruik van een CO$_{2}$-fixerend enzym dat minder onderscheid maakt tussen de twee isotopen.
Uit de verhouding $^{15}$N/$^{14}$N van organische stoffen is af te leiden van welk trofisch niveau deze stoffen afkomstig zijn.
In afbeelding 3 is de relatie tussen de verhouding $^{13}$C/$^{12}$C en de verhouding $^{15}$N/$^{14}$N weergegeven op drie trofische niveaus in twee voedselketens: een voedselketen gebaseerd op C3-planten en een voedselketen gebaseerd op C4-planten.

afbeelding 3

[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as 'verhouding $^{15}$N/$^{14}$N' (van laag naar hoog) en op de x-as 'verhouding $^{13}$C/$^{12}$C' (van laag naar hoog). Verschillende organismen zijn als punten op de grafiek geplaatst. Er is een legenda die aangeeft welke punten horen bij een voedselketen gebaseerd op C3-planten en welke bij een voedselketen gebaseerd op C4-planten. De organismen getekend zijn: een struik met bladeren en naalden, een eland, een wolf, gras, een zebra, en een leeuw.]

Legenda:
• in voedselketen gebaseerd op C3-planten
• in voedselketen gebaseerd op C4-planten

VW-1018-a-25-1-o 10 / 19 lees verder ► ► ►

### Pagina 11

Het $CO_2$-fixerende enzym van C3-planten bindt $CO_2$, waardoor een C3-molecuul gevormd wordt.
1p 19 Noteer de naam van dit C3-molecuul. Gebruik je informatieboek.
Organismen die hoger in de voedselketen staan, bevatten relatief meer $^{15}$N.
2p 20 Welk van de volgende processen kan dit verklaren?
A vaker afgebroken.
B vaker omgezet in andere aminozuren.
C minder vaak uitgescheiden.
D minder vaak gevormd bij de stikstofassimilatie.
De resultaten van de bepalingen van de verhouding $^{13}C/{}^{12}C$ en de verhouding $^{15}N/{}^{14}N$ in de Colombiaanse meren zijn weergegeven in afbeelding 4. Elk bolletje geeft het gemiddelde aan van watermonsters die genomen zijn in een bepaald meer.
afbeelding 4
[FIGUUR: Een 2D grafiek met op de y-as de verhouding $^{15}N/{}^{14}N$ (lopend van laag naar hoog) en op de x-as de verhouding $^{13}C/{}^{12}C$ (lopend van laag naar hoog). De grafiek bevat een aantal zwarte bolletjes en een wit omcirkeld bolletje verspreid over het vlak. Er is een legenda die aangeeft dat zwarte bolletjes meren zonder nijpaarden voorstellen en een wit omcirkeld bolletje meren met nijpaarden voorstelt.]
Legenda:
• meer zonder nijpaarden
o meer met nijpaarden
2p 21 Beredeneer dat de metingen (afbeelding 4) een ondersteuning zijn voor de hypothese dat de nijpaarden plantaardig materiaal van het land naar het water verplaatsen.
VW-1018-a-25-1-0 11 / 19 lees verder ► ► ►

### Pagina 12

Met de toename van het aantal nijlpaarden neemt ook de concentratie
organische stoffen in het water toe. De verwachting is dat op den duur
eutrofiëring zal ontstaan. In een tweede onderzoek werd gedurende 24
uur de zuurstofconcentratie in het water gemeten in meren met
nijlpaarden en in meren zonder nijlpaarden. In afbeelding 5 zijn de
resultaten van twee meren met en twee meren zonder nijlpaarden
weergegeven.

afbeelding 5

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "afwijking in zuurstofconcentratie ten opzichte van het gemiddelde (mg/L)" en op de x-as "tijdstip". Twee grafieken zijn weergegeven, een voor "meren met nijlpaarden" en een voor "meren zonder nijlpaarden". Beide grafieken tonen twee lijnen met foutbalken, aangeduid als "meer P" en "meer Q" in de linker grafiek en "meer R" en "meer S" in de rechter grafiek.]

2p 22 Verklaar waardoor in de meren met nijlpaarden het verloop van de
O₂-concentratie:
– 's nachts anders is dan in meren zonder nijlpaarden;
– overdag anders is dan in meren zonder nijlpaarden.

Wetenschappers veronderstellen dat de nijlpaarden ook de biodiversiteit
in het gebied zullen beïnvloeden.
Hieronder staan gevolgen van de aanwezigheid van nijlpaarden.
1 Nijlpaarden concurreren met inheemse soorten zoals zeekoeien,
rivierschildpadden en otters.
2 Nijlpaarden creëren meer verschillende habitats in de rivier.
3 Er zijn nijlpaardkadavers aanwezig.
4 Er treedt eutrofiëring op.
2p 23 Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar. Noteer erachter of het
bijbehorende gevolg de biodiversiteit wel of niet zal verhogen.

VW-1018-a-25-1-o 12 / 19 lees verder

### Pagina 13

Onderzoek naar pijnbeleving
Het team van neurobioloog John Wood onderzoekt families waarin een
afwijkende pijnbeleving veel voorkomt. In 2018 beschreef Wood een
erfelijke aandoening in de familie Marsili die ongevoelig maakt voor pijn.
De aandoening kreeg de naam Marsili-syndroom. Het onderzoek van
Wood kan bijdragen aan de ontwikkeling van nieuwe medicijnen voor het
behandelen van chronische pijn.

Letizia Marsili dacht dat ze gewoon stoer en sterk was: pijn, ijskou en
bloedhete oppervlakken deden haar niets. Ook haar moeder Maria en vier
andere leden van hun familie zijn nauwelijks gevoelig voor pijn, hitte en
extreme kou. Wood en zijn team onderzochten Letizia en haar familie. Ze
analyseerden het genoom van alle familieleden en vonden de oorzaak:
een zeer zeldzame mutatie in het ZFHX2-gen, gelegen op chromosoom
14. Ze noemden deze mutatie de Marsili-mutatie.
In afbeelding 1 is de stamboom van de familie van Letizia weergegegeven.

afbeelding 1
[FIGUUR: Stamboom met op de eerste generatie een man (wit vierkant) en een vrouw (grijze cirkel met de naam Maria). Op de tweede generatie zijn er twee kinderen: een dochter (grijze cirkel) die Letizia heet, en een zoon (wit vierkant). De grijze cirkel van Letizia is verbonden met een wit vierkant. Zij hebben twee kinderen (twee witte vierkanten). De legende geeft aan dat een grijze cirkel of vierkant staat voor het Marsili-fenotype.]

Legenda:
Maria
of
Marsili-fenotype

2p 24
Beredeneer dat uit de informatie in de tekst en de stamboom blijkt dat de
Marsili-mutatie
– autosomaal overerft;
– en zeer waarschijnlijk dominant overerft.

Maria's ouders voelden wel gewoon pijn. Ergens voor of tijdens het leven
van Maria is er een moment geweest dat de Marsili-mutatie in een cel is
ontstaan.
Hieronder staan drie perioden.
1 de periode waarin de geslachtscellen zijn gevormd waaruit Maria is
ontstaan
2 de periode van de klevingsdelingen van de zygote waaruit Maria zich
heeft ontwikkeld
3 de periode na Maria's geboorte
2p 25
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar. Noteer erachter of de Marsili-
mutatie wel of niet in de bijbehorende periode kan zijn ontstaan.

VW-1018-a-25-1-o
13 / 19
lees verder ►►►
Beschikbaar gesteld door Stichting Studieleiding Leiden (SSL).

### Pagina 14

Na bijvoorbeeld een botbreuk ervaren mensen met een normale pijnbeleving eerst een stekende pijn en daarna een zeurende pijn. De pijnsignalen bij stekende pijn worden doorgegeven door Aδ-sensorische neuronen; bij zeurende pijn door C-sensorische neuronen. In tabel 1 zijn enkele eigenschappen gegeven van deze twee typen neuronen.

tabel 1

| | Aδ-sensorische neuronen | C-sensorische neuronen |
|---|---|---|
| type pijn | stekende pijn | zeurende pijn |
| diameter uitlopers (µm) | 1-5 | 0,2-2 |
| geleidingssnelheid (m/s) | 6-30 | 0,5-2 |
| onderdeel P | aanwezig | afwezig |

Behalve de kleine diameter van de uitlopers is ook de afwezigheid van onderdeel P bepalend voor de trage geleidingssnelheid van de C-sensorische neuronen bij zeurende pijn.
1p 26 Noteer de naam van onderdeel P.

Maria brak eens haar enkel bij een val. Ze voelde wel een steek, maar ze had er verder geen last van. Alleen vanwege de zwelling bezocht ze haar huisarts.
2p 27 Hoeveel tijd zit er bij mensen met een normale pijnbeleving minimaal tussen het begin van de stekende pijn van een enkelbreuk, en het begin van de zeurende pijn erna? Ga uit van een lengte van de sensorische uitlopers van 1,0 meter.
A ongeveer 0,3 seconden
B ongeveer 0,5 seconden
C ongeveer 1,8 seconden
D ongeveer 2,0 seconden

De leden van de familie Marsili zijn ongevoelig voor zeurende pijn doordat hun C-sensorische neuronen anders werken als gevolg van een puntmutatie in het ZFHX2-gen. Het ZFHX2-eiwit is een transcriptiefactor. Door de puntmutatie komen in de C-sensorische neuronen bepaalde genen die betrokken zijn bij de verwerking van pijnsignalen minder tot expressie.

VW-1018-a-25-1-o 14 / 19 lees verder ►►►

### Pagina 15

In afbeelding 2 is een doorsnede van het ruggenmerg weergegeven. De drie letters (P, Q en R) geven plaatsen aan waar zich cellichamen van neuronen bevinden.

afbeelding 2
[FIGUUR: Doorsnede van het ruggenmerg met zenuwcellen en verbindingen, gelabeld met P, Q en R.]

2p 28 - Op welke plaats of plaatsen is het ZFHX2-gen aanwezig?
- Op welke plaats of plaatsen leidt een afwijkende genexpressie van het ZFHX2-gen tot het Marsili-fenotype?
Noteer je antwoord als volgt:
gen aanwezig in: ...
afwijkende genexpressie in: ...

In tabel 2 is de aminozuurvolgorde van het ZFHX2-eiwit rondom de Marsili-mutatie bij de mens en bij verschillende diersoorten weergegeven.

tabel 2
| | |
| :---------- | :--------------------------- |
| mens met Marsili-mutatie | QVW FQ NTRAR E K KG QF RST P |
| mens zonder de mutatie | QVW FQ NTRAR E R KG QF RST P |
| chimpansee | QVW FQ NTRAR E R KG QF RST P |
| hond | QVW FQ NTRAR E R KG QF RST P |
| huismuis | QVW FQ NTRAR E R KG QF RST P |

2p 29 De Marsili-mutatie bevindt zich in een deel van het gen waarin normaal geen genetische variatie aanwezig is. Beredeneer waardoor dit deel van het ZFHX2-gen in de loop van de evolutie hetzelfde is gebleven.

Het onderzoeksteam concludeerde na onderzoek aan huismuizen waarbij de Marsili-mutatie was aangebracht, dat de puntmutatie inderdaad het afwijkende fenotype veroorzaakt.

2p 30 Welke puntmutatie is bij de huismuizen aangebracht in de coderende streng van het ZFHX2-gen?
A C → A
B C → T
C G → A
D G → T

VW-1018-a-25-1-o 15 / 19 lees verder ►►►

### Pagina 16

John Wood heeft meer families opgespoord waarin een afwijkende pijnbeleving voorkomt. Hij vond families met leden die bij de geringste warmte extreme pijn ervaren; deze aandoening heet IEM (inherited erythromelalgia). Ook vond hij families met leden die juist helemaal geen pijn ervaren; deze aandoening wordt CIP genoemd (congenital insensitivity to pain).
Beide aandoeningen worden veroorzaakt door een puntmutatie in het SCN9A-gen dat codeert voor een bepaald type Na+-kanaaltje dat aanwezig is in C-sensorische neuronen. Toen bekend was hoe een mutatie de pijn bij IEM veroorzaakt, kon naar een stof gezocht worden die het Na+-kanaaltje zo beïnvloedt dat het CIP-fenotype wordt nagebootst.

2p 31
Bij leden van één van de hierboven beschreven families openen de Na+-kanaaltjes in de C-sensorische neuronen zich bij een kleinere stijging van de membraanpotentiaal dan normaal.
Is de drempelpotentiaal van deze Na+-kanaaltjes hoger of lager dan normaal? En hebben deze personen de aandoening CIP of IEM?

drempelpotentiaal | aandoening
---|---
A hoger | CIP
B hoger | IEM
C lager | CIP
D lager | IEM

Als een mutatie tot gevolg heeft dat een eiwit niet meer goed functioneert, heeft dit functie­verlies, zoals bij CIP. Er is sprake van functiewinst als door een mutatie een eiwit zodanig verandert dat het een nieuwe of versterkte werking heeft, zoals bij IEM. Bij heterozygote genotypen wordt het type overerving van deze mutaties duidelijk.

2p 32
Erft een functieverlies-mutatie gewoonlijk dominant of recessief over? En een functiewinst-mutatie?

functieverlies-mutatie | functiewinst-mutatie
---|---
A dominant | dominant
B dominant | recessief
C recessief | dominant
D recessief | recessief

Een stof die Na+-kanaaltjes in C-sensorische neuronen blokkeert, zou een pijnstillend medicijn zijn voor mensen met IEM en voor mensen met andere vormen van chronische pijn. Het is relatief eenvoudig om een stof te ontwerpen die de porie van het Na+-kanaaltje blokkeert. Het probleem is echter dat deze porie gelijk is aan de poriën van andere typen Na+-kanaaltjes, zoals de Na+-kanaaltjes in het hart.

1p 33
Welke aandoening zou dan door deze stof veroorzaakt kunnen worden?
A een hartinfarct
B een hartritmestoornis
C een lekkende hartklep

VW-1018-a-25-1-o 16 / 19 lees verder ►►►

### Pagina 17

Histamine-intoxicatie

In 2018 meldden enkele personeelsleden van een ziekenhuis zich bij de spoedeisende hulp. Een alerte arts herkende de symptomen van histamine-intoxicatie. Waarschijnlijk hadden ze dit opgelopen door het eten van een bedorven tonijnsalade in het personeelsrestaurant.

Histamine-intoxicatie kan ontstaan bij mensen die bedorven voedsel hebben gegeten dat veel histamine bevat. Bacteriën, in bijvoorbeeld tonijnsalade, zetten de stof histidine om in histamine met behulp van het enzym histidine-decarboxylase (afbeelding 1). In het menselijk lichaam is histamine een mediator bij allergische reacties. De symptomen bij histamine-intoxicatie zijn benauwdheid, een rode huid, hartkloppingen en koorts.

[FIGUUR: Afbeelding 1 toont een chemische reactie waarbij histidine met behulp van het enzym histidine-decarboxylase wordt omgezet in histamine en kooldioxide.]

afbeelding 1

34 Geef een verklaring op moleculair niveau waardoor enzymreacties onder deze temperatuur nauwelijks plaatsvinden.
35 Verklaar dat histamine vooral in eiwitrijke producten aanwezig is.

VW-1018-a-25-1-o 17 / 19 lees verder

### Pagina 18

Op de membraan van gladde spiercellen in de bronchiolen is de
histaminereceptor H1 (H1-receptor, afbeelding 2) aanwezig. Rechts in
afbeelding 2 is de signaalcacade weergegeven die na binding van
histamine aan de H1-receptor leidt tot samentrekking van de gladde
spiercel.

afbeelding 2
H1-receptor
[FIGUUR: Schema van de H1-receptor signaalcacade in een celmembraan. Histamine bindt aan de H1-receptor, wat leidt tot activatie van een G-proteïne. Het geactiveerde G-proteïne activeert beta-fosfolipase. Dit enzym zet PIP2 om in IP3. IP3 zorgt voor een toename van Ca2+ in het grondplasma, wat leidt tot samentrekking van de gladde spiercel.]

Bij signaalcascades spelen second messengers een belangrijke rol.
Hieronder staan moleculen die zijn betrokken bij de signaalcacade.
1 H1-receptor
2 histamine
3 IP$_{3}$
4 GDP

2p 36 Schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar. Noteer erachter of het
bijbehorende molecuul wel of niet als second messenger dient in deze
signaalcacade.

De zieke persoonsleden hadden onder andere last van benauwdheid.
De benauwdheid wordt veroorzaakt doordat histamine het glad
spierweefsel in de bronchiolen laat samentrekken. Tijdens de
benauwdheid neemt de ademhalingsfrequentie toe doordat het
ademcentrum wordt gestimuleerd.

3p 37 Leg uit hoe samentrekking van het glad spierweefsel in de bronchiolen
leidt tot de stimulering van het ademcentrum.

VW-1018-a-25-1-o

### Pagina 19

In de gladde spiercellen rond de slagadertjes is een ander type
histaminereceptoren aanwezig: de H2-receptoren. Binding van histamine
aan H2-receptoren laat deze gladde spiercellen ontspannen.
Bij histamine-intoxicatie wordt de bloeddruk van de patiënt bepaald.
38 Welke bloeddruk is passend bij dit effect van histamine?
A 80/40 mmHg (11/5 kPa)
B 120/80 mmHg (16/11 kPa)
C 160/120 mmHg (21/16 kPa)
Twee andere symptomen van histamine-intoxicatie zijn koorts en een
sterker doorbloede en daardoor rode huid. Deze symptomen zijn
tegenstrijdig.
39 Verklaar dat het effect van een sterker doorbloede huid tegengesteld is
aan het ontstaan van koorts.
De personeelsleden met de histamine-intoxicatie kregen clemastine-
tabletten. Clemastine blokkeert de H1-receptoren. In de tabel staan
enkele farmacologische eigenschappen van dit medicijn.

[FIGUUR: Tabel met twee kolommen. Linker kolom bevat de rijen "maximale werking", "werkingsduur", "resorptie", "tijdsduur tot maximale concentratie in het bloed", "opname uit de darmen", "afbraak". Rechter kolom bevat de rijen "binnen 5 tot 7 uur na inname", "tot 12 uur na inname", "volledig", "2 tot 4 uur na inname", "vanaf 30 minuten na inname", "in sterke mate in de lever".]

40 Is anderhalf uur na inname de clemastine-concentratie in de leverader
hoger of lager dan die in de poortader? En is de clemastine-concentratie
in de leverslagader dan hoger of lager dan die in de poortader?
in leverader in leverslagader
A hoger hoger
B lager lager
C lager lager
D lager lager

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
VW-1018-a-25-1-o
19 / 19
einde