# Eindexamen Biologie VWO 2024 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2024/tijdvak-1 ## Vraag 2 – Examen (3 punten) Nicotine wordt niet afgebroken door acetylcholinesterase, dat in de weefselvloeistof aanwezig is. 3p 2 Leg uit dat in aanwezigheid van nicotine het beloningscentrum meer geactiveerd wordt dan in aanwezigheid van acetylcholine. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de werking van neurotransmitters en de invloed van een stof (nicotine) hierop. Je moet de causale keten van gebeurtenissen uitleggen die leidt tot een verhoogde activatie van het beloningscentrum. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van synaptische overdracht kennen, inclusief de rol van neurotransmitters, receptoren, enzymen (zoals acetylcholinesterase) en de vorming van actiepotentialen. Je moet ook weten dat dopamine een belangrijke rol speelt in het beloningssysteem. Wat moet je kunnen: Je moet een logische redenering opbouwen die de oorzaak (nicotine die niet wordt afgebroken) verbindt met het gevolg (meer activatie van het beloningscentrum). Je moet hierbij de juiste biologische termen gebruiken en de volgorde van processen correct weergeven. Waar op letten: Elke correcte causale stap in je redenering levert een scorepunt op. Benoem expliciet de rol van acetylcholinesterase en het effect van nicotine hierop. Leg uit wat er gebeurt met de binding aan receptoren en de duur daarvan. Verbind de binding aan receptoren met de afgifte van dopamine. Verbind de dopamine-afgifte met de activatie van het postsynaptische neuron en het beloningscentrum. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/2 ## Vraag 3 – Examen (1 punt) De gifstof nicotine wordt gemaakt door planten van de familie Solanaceae. In deze familie worden de grootste hoeveelheden nicotine geproduceerd door de planten van het geslacht *Nicotiana*. 1p 3 Noteer wat de functie is van de aanmaak van nicotine door planten. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de functie van een stof die door planten wordt geproduceerd. Je moet de ecologische rol van deze stof kunnen benoemen. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van plant-dier interacties kennen, met name op het gebied van afweer en co-evolutie. Je moet weten dat planten verschillende strategieën hebben om zich te beschermen tegen herbivoren of om bestuivers aan te trekken. Wat moet je kunnen: Je moet de functie van een stof in een ecologische context kunnen plaatsen en benoemen. Je moet de relatie tussen een plant en zijn omgeving kunnen analyseren. Waar op letten: Benoem een duidelijke ecologische functie van nicotine. Denk na over de interactie tussen planten en andere organismen in hun omgeving. Overweeg zowel afweer als aantrekking als mogelijke functies. Gebruik correcte biologische termen zoals 'afweer', 'vraat', 'bestuiving' of 'zaadverspreiding'. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/3 ## Vraag 4 – Examen (1 punt) Nicotiana-soorten die gebruikt worden voor de productie van tabak hebben hogere gehaltes aan nicotine dan wilde tabaksplanten. Dit komt door een bepaald proces waarbij door middel van kruisingen en selectie een hogere aanmaak van nicotine in deze productiesoorten is verkregen. 1p 4 Noteer de naam van dit proces. Wat kun je verwachten: Je krijgt een beschrijving van een proces waarbij planten met gewenste eigenschappen worden geselecteerd en gekruist om deze eigenschappen te versterken. Je moet de wetenschappelijke term voor dit proces noemen. Wat moet je kennen: Je moet de definitie en het doel van 'veredeling' kennen, en het verschil met 'kunstmatige selectie' of 'natuurlijke selectie'. Wat moet je kunnen: Je moet de beschrijving van het proces correct interpreteren en de juiste biologische term eraan koppelen. Waar op letten: Je moet de precieze term noemen die specifiek verwijst naar het verbeteren van gewassen door kruising en selectie. Je moet het verschil kennen tussen 'veredeling' en 'kunstmatige selectie'; hoewel verwant, is 'veredeling' de meest specifieke en correcte term in deze context. Je moet je antwoord kort en bondig houden, de vraag vraagt alleen om de naam van het proces. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/4 ## Vraag 5 – Examen (2 punten) De Amerikaanse wetenschappers wilden onderzoeken hoe nicotine de verschillende celtypen in een embryo beïnvloedt. Onderzoek doen aan menselijke embryo’s is in veel landen niet toegestaan of mag alleen onder zeer strikte voorwaarden. Daarom gebruikten de wetenschappers stamcellen afkomstig uit een menselijk embryo van vijf dagen oud (blastula). Een kweek van deze stamcellen vormt spontaan bolletjes die ‘embryoid bodies’ (EB’s) worden genoemd. Om het effect van nicotine op de ontwikkeling van deze stamcellen te onderzoeken, voegden de wetenschappers nicotine toe aan het kweekmedium. De opzet van het onderzoek is in afbeelding 2 weergegeven. afbeelding 2 Stamcellen hebben een bepaalde potentie. 2p 5 Welke potentie hebben de stamcellen bij de start van het onderzoek? En welke potentie hebben ze na 21 dagen ontwikkeling? start onderzoek na 21 dagen A multipotent pluripotent B multipotent totipotent C pluripotent multipotent D pluripotent totipotent E totipotent multipotent F totipotent pluripotent Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de potentie van stamcellen in verschillende stadia van ontwikkeling. Je moet de juiste termen koppelen aan de beschreven situatie. Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'totipotent', 'pluripotent' en 'multipotent' kennen en begrijpen welke celtypen hieronder vallen. Je moet ook weten in welk stadium van de embryonale ontwikkeling welke potentie aanwezig is. Wat moet je kunnen: Je moet de informatie uit de vraagtekst kunnen koppelen aan je kennis over stamcelpotentie. Je moet de juiste term kunnen kiezen voor de stamcellen bij de start van het onderzoek (afkomstig van een blastula) en voor de gedifferentieerde cellen na 21 dagen ontwikkeling. Waar op letten: Let goed op de herkomst van de stamcellen: 'afkomstig uit een menselijk embryo van vijf dagen oud (blastula)'. Dit is cruciaal voor het bepalen van de initiële potentie. Bedenk wat 'embryoid bodies' (EB’s) inhouden en wat er gebeurt na '21 dagen ontwikkeling'. Dit impliceert een zekere mate van differentiatie. Verwar de termen totipotent, pluripotent en multipotent niet. Elk heeft een specifieke betekenis met betrekking tot de differentiatiecapaciteit. Controleer of je antwoord logisch is: differentiatie leidt tot een afname van potentie, niet tot een toename. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/5 ## Vraag 7 – Examen (2 punten) Over de stappen in afbeelding 5 worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Om cDNA te maken, zijn andere enzymen nodig dan bij de PCR. 2 Om cDNA te maken, zijn andere nucleotiden nodig dan bij de PCR. 3 Bij de PCR in dit onderzoek wordt in totaal één kenmerkend gen vermenigvuldigd. 2p 7 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. Wat kun je verwachten: Je beoordeelt drie uitspraken over de processen van cDNA-synthese en PCR op juistheid. Je moet de verschillen en overeenkomsten tussen deze processen goed kennen. Wat moet je kennen: Je moet de enzymen, nucleotiden en het doel van zowel cDNA-synthese als PCR kennen. Je moet weten wat cDNA is en hoe het zich verhoudt tot mRNA en DNA. Ook moet je de basisprincipes van genexpressie en genvermeerdering begrijpen. Wat moet je kunnen: Je kunt de processen van cDNA-synthese en PCR met elkaar vergelijken. Je kunt de functie van verschillende moleculen (enzymen, nucleotiden) in deze processen benoemen en onderscheiden. Je kunt de informatie uit de vraag en afbeelding kritisch analyseren om de juistheid van de uitspraken te bepalen. Waar op letten: Let goed op de specifieke enzymen die bij cDNA-synthese (reverse transcriptase) en PCR (DNA-polymerase) worden gebruikt. Denk na over de samenstelling van de nucleotiden (ribonucleotiden versus deoxyribonucleotiden) die nodig zijn voor RNA en DNA. Analyseer zorgvuldig wat er precies wordt vermenigvuldigd bij PCR in de context van dit onderzoek (één gen of meerdere genen, afhankelijk van de primers). Zorg ervoor dat je voor elke uitspraak duidelijk 'juist' of 'onjuist' noteert. Controleer of je alle drie de uitspraken hebt beoordeeld. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/7 ## Vraag 10 – Examen (2 punten) Een aantal aanpassingen maakten deze ondersoort geschikt om te overleven in de kou op Spitsbergen. Zo hebben ze een dikke vacht, waardoor ze minder energie verbruiken om warm te blijven, en door hun korte poten is hun oppervlakte-inhoudsverhouding gunstig. – Licht toe hoe kortere poten de oppervlakte-inhoudsverhouding beïnvloeden. – Licht toe hoe dit leidt tot een lager energieverbruik. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe een specifieke aanpassing (kortere poten) een organisme helpt te overleven in een koude omgeving, door de oppervlakte-inhoudsverhouding en het energieverbruik te beïnvloeden. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'oppervlakte-inhoudsverhouding' en 'thermoregulatie' kennen. Je moet ook weten hoe deze begrippen gerelateerd zijn aan warmteverlies en energieverbruik bij dieren. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen opstellen tussen de lengte van de poten, de oppervlakte-inhoudsverhouding, warmteverlies en energieverbruik. Je moet biologische principes toepassen om een verklaring te geven. Waar op letten: Je moet expliciet de relatie leggen tussen kortere poten en de oppervlakte-inhoudsverhouding (eerste scorepunt). Je moet duidelijk maken hoe deze verhouding vervolgens het warmteverlies beïnvloedt (tweede scorepunt). Gebruik de juiste vakterminologie, zoals 'oppervlakte-inhoudsverhouding' en 'warmteverlies'. Verwar een absoluut kleiner oppervlak niet met een relatief kleinere oppervlakte-inhoudsverhouding. Elk causaal stapje in je redenering is belangrijk voor de scorepunten. Kernbegrippen: oppervlakte-volume verhouding, thermoregulatie, adaptatie, regel van Allen Veelgemaakte fouten: - Verwarren van absoluut oppervlak met de verhouding tussen oppervlak en volume. - Niet expliciet de link leggen tussen de kleinere verhouding en het verminderde warmteverlies. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/10 ## Vraag 11 – Examen (3 punten) De poten van het Spitsbergenrendier zijn kort, maar ook de rest van zijn lichaam is klein vergeleken met ondersoorten die op andere plaatsen leven. Een mogelijke verklaring hiervoor is de afwezigheid van predatoren zoals de wolf. Kleinere dieren vallen daardoor niet vaker ten prooi aan wolven dan grotere exemplaren. Selectiedruk door andere factoren leidde tot de kleine ondersoort op Spitsbergen. Leg uit hoe op Spitsbergen een ondersoort kon ontstaan die kleiner is dan andere ondersoorten. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de evolutie van een diersoort in een specifieke omgeving. Je moet uitleggen hoe natuurlijke selectie kan leiden tot de ontwikkeling van een nieuwe eigenschap of ondersoort. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van evolutie door natuurlijke selectie kennen, waaronder genetische variatie, selectiedruk, overleving en reproductie, en fitness. Je moet ook weten hoe deze factoren samenhangen. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgketen kunnen opstellen die de evolutie van een eigenschap verklaart. Je moet de juiste biologische termen gebruiken en de stappen logisch met elkaar verbinden. Waar op letten: Elk causaal stapje in je redenering is een scorepunt waard. Zorg dat je alle stappen benoemt. Je moet de aanwezigheid van genetische variatie als startpunt noemen. Je moet een selectievoordeel voor kleinere individuen benoemen, gerelateerd aan de omgeving (bijvoorbeeld minder voedsel/energie nodig of eerder geslachtsrijp). Je moet de link leggen tussen dit voordeel en een hogere fitness (meer overlevingskans en/of meer nakomelingen). Gebruik de juiste vaktermen zoals 'genetische variatie', 'selectiedruk', 'fitness' en 'nakomelingen'. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/11 ## Vraag 12 – Examen (2 punten) Onderzoekers hebben geconstateerd dat temperatuurstijging als gevolg van klimaatverandering in de arctische gebieden een hogere productiviteit van de vegetatie veroorzaakt. Een aantal effecten van temperatuurstijging zijn: 1 De dissimilatie door plantencellen neemt toe. 2 De periode waarin reducenten in de bodem actief zijn, wordt langer. 3 De stikstofassimilatie verloopt sneller. 2p 12 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de netto primaire productie wel of niet zal toenemen door het betreffende effect. Wat kun je verwachten: Je analyseert de invloed van verschillende effecten van temperatuurstijging op de netto primaire productie (NPP) van vegetatie. Je moet per effect bepalen of de NPP toeneemt of afneemt. Wat moet je kennen: Je moet de definitie van netto primaire productie (NPP) kennen en hoe dissimilatie, activiteit van reducenten en stikstofassimilatie de NPP beïnvloeden. Je moet weten dat NPP = bruto primaire productie (BPP) - dissimilatie. Wat moet je kunnen: Je kunt de relatie leggen tussen de gegeven effecten en de netto primaire productie. Je kunt beredeneren hoe elk effect afzonderlijk de energiebalans van de plant beïnvloedt. Waar op letten: Je moet voor elk van de drie genoemde effecten afzonderlijk bepalen of de netto primaire productie (NPP) toeneemt of niet. Je moet de relatie tussen dissimilatie en NPP correct toepassen: hogere dissimilatie betekent minder energie over voor groei. Je moet de rol van reducenten en stikstofassimilatie in de beschikbaarheid van nutriënten voor plantengroei meenemen in je overweging. Elk correct beoordeeld effect levert een deel van de score op. Let op de formulering 'wel of niet zal toenemen'. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/12 ## Vraag 13 – Examen (1 punt) De populatiegrootte van sommige soorten herbivoren neemt toe door een hogere productiviteit van de vegetatie. Verklaar waardoor de populatiegrootte van andere soorten herbivoren juist kan afnemen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over populatiedynamiek en de interactie tussen verschillende soorten binnen een ecosysteem. Je moet een verklaring geven voor een schijnbare tegenstelling. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'populatiegrootte', 'productiviteit', 'concurrentie' (intra- en interspecifiek) en 'soortensamenstelling' van een ecosysteem kennen. Ook moet je weten hoe veranderingen in de ene populatie de andere kunnen beïnvloeden via voedselrelaties. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen opstellen die verklaart waarom een toename in vegetatieproductiviteit voor sommige herbivoren gunstig is, maar voor andere nadelig. Je moet hierbij ecologische principes toepassen. Waar op letten: Je moet een duidelijke causale keten beschrijven. Elk logisch stapje telt. Je moet de link leggen tussen de toegenomen productiviteit en de afname van de ANDERE soorten herbivoren. Je moet specifieke ecologische mechanismen noemen, zoals 'concurrentie' of 'verandering in soortensamenstelling van de vegetatie'. Vermijd vage termen zoals 'verstoring van het evenwicht' zonder verdere uitleg. Zorg dat je antwoord direct ingaat op de vraag waarom ANDERE soorten afnemen, niet alleen waarom sommige toenemen. Kernbegrippen: populatiegrootte, concurrentie, voedselweb, productiviteit, ecosysteem, soortensamenstelling Veelgemaakte fouten: - Een te algemeen antwoord geven, zoals 'het ecologisch evenwicht is verstoord', zonder het specifieke mechanisme (concurrentie of verandering in voedselaanbod) te noemen. - Niet de link leggen tussen de toename van de ene groep herbivoren en de afname van de andere groep. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/13 ## Vraag 14 – Examen (2 punten) In de winter is de vegetatie op Spitsbergen bedekt met sneeuw. Wanneer er regen valt op het sneeuwdek, vormt zich een ijslaag over de vegetatie. Hierdoor kunnen herbivoren minder makkelijk aan voedsel komen. Deze ijslagen komen door klimaatverandering vaker voor. Hansen en collega's onderzochten wat het effect hiervan is op het dieet van Spitsbergenrendieren. Hun hypothese was dat als landplanten onbereikbaar zijn, Spitsbergenrendieren zeewier eten dat is aangespoeld op de kust. De onderzoekers bepaalden negen jaar lang de ruimtelijke spreiding van Spitsbergenrendieren en de gemiddelde dikte van de ijslaag die ontstaat door regen op sneeuw. In afbeelding 3 is de relatie weergegeven tussen de dikte van de ijslaag en het aandeel Spitsbergenrendieren dat aan de kust voedsel zoekt. Elk bolletje stelt het gemiddelde voor van één jaar van een bepaalde populatie. afbeelding 3 [afbeelding van een grafiek met de titel 'aandeel dat aan de kust voedsel zoekt' en 'dikte van de ijslaag (cm)'] Over afbeelding 3 worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Alleen wanneer er een ijslaag aanwezig is, zoeken Spitsbergenrendieren voedsel aan de kust. 2 Het aandeel Spitsbergenrendieren dat aan de kust voedsel zoekt in populatie 1 wordt gemiddeld groter naarmate de ijslaag dikker is. 3 Als de ijsdikte meer dan 9 cm is, zoekt 31% van de Spitsbergenrendieren uit populatie 2 voedsel aan de kust. 14 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. Wat kun je verwachten: Je krijgt een grafiek met twee variabelen en meerdere uitspraken. Je moet elke uitspraak controleren op juistheid door de grafiek nauwkeurig af te lezen en te interpreteren. Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je een spreidingsdiagram afleest, hoe je de relatie tussen twee variabelen interpreteert en hoe je specifieke datapunten en trends in een grafiek analyseert. Wat moet je kunnen: Je moet de x- en y-waarden van specifieke punten in de grafiek kunnen aflezen. Je moet de algemene trend van de datapunten voor elke populatie kunnen beoordelen. Je moet de uitspraken kritisch kunnen vergelijken met de visuele informatie in de grafiek. Waar op letten: Je moet de x-as (dikte van de ijslaag) en de y-as (aandeel dat aan de kust voedsel zoekt) correct interpreteren. Je moet onderscheid maken tussen de datapunten die horen bij populatie 1 en populatie 2. Je moet de trend of het ontbreken daarvan voor elke populatie afzonderlijk beoordelen. Je moet specifieke waarden op de assen nauwkeurig aflezen, zoals bij een ijsdikte van 0 cm of 9 cm. Je moet de formulering van elke uitspraak zorgvuldig controleren tegen de informatie in de grafiek. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/14 ## Vraag 16 – Examen (2 punten) Veel insectenbestrijdingsmiddelen behoren tot de pyrethroïden. Deze stoffen verhinderen het sluiten van de spannings-afhankelijke Na+-kanalen in de uitlopers van neuronen. Over het effect van pyrethroïden op een neuron worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Door pyrethroïden ontstaan er constant nieuwe impulsen in de axonen. 2 Doordat de Na+-kanalen niet sluiten, treedt hyperpolarisatie op. 3 De oorspronkelijke rustpotentiaal wordt niet meer bereikt. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. Wat kun je verwachten: Je krijgt drie uitspraken over het effect van een stof op neuronen. Je moet elke uitspraak beoordelen op juistheid, gebaseerd op je kennis van de werking van zenuwcellen en ionkanalen. Wat moet je kennen: Je moet de mechanismen van de rustpotentiaal en de actiepotentiaal kennen, inclusief de rol van spanningsafhankelijke Na+-kanalen en K+-kanalen. Je moet het verschil tussen depolarisatie, repolarisatie en hyperpolarisatie begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet de functie van Na+-kanalen in het neuron kunnen toepassen op een specifieke situatie waarin deze kanalen verhinderd worden te sluiten. Je moet logisch kunnen redeneren over de gevolgen hiervan voor de membraanpotentiaal en de impulsgeleiding. Je moet de juiste biologische termen gebruiken om je redenering te onderbouwen. Waar op letten: Let goed op de specifieke functie van de Na+-kanalen: ze openen bij een drempelwaarde en sluiten daarna weer. De pyrethroïden verhinderen het *sluiten*. Bedenk wat de continue instroom van Na+-ionen betekent voor de membraanpotentiaal (wordt deze positiever of negatiever?). Verwar depolarisatie (minder negatief) niet met hyperpolarisatie (méér negatief). Denk na over wat er nodig is om een *nieuwe* impuls te genereren na een actiepotentiaal (repolarisatie en het 'resetten' van de kanalen). Elke correcte beoordeling van een uitspraak (juist/onjuist) draagt bij aan de score. Kernbegrippen: zenuwstelsel, neuron, actiepotentiaal, rustpotentiaal, depolarisatie, hyperpolarisatie, repolarisatie, ionkanalen, Na+-kanalen Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van depolarisatie (membraanpotentiaal wordt minder negatief) met hyperpolarisatie (membraanpotentiaal wordt meer negatief). - Niet begrijpen dat voor het ontstaan van een *nieuwe* impuls, de membraan eerst moet repolariseren om de Na+-kanalen te 'resetten' (van inactieve naar gesloten toestand). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/16 ## Vraag 18 – Examen (1 punt) De onderzoekers troffen in de koolmezen uit één nest de herbicide fluroxypyr meptyl aan. 1p 18 Verklaar hoe een herbicide in de jonge koolmezen terecht kan komen. Wat kun je verwachten: Je moet een verklaring geven voor de aanwezigheid van een herbicide in jonge koolmezen. Dit vereist dat je de weg van de herbicide in het ecosysteem kunt beschrijven. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'voedselketen' en 'bioaccumulatie' kennen en begrijpen hoe stoffen zich daarin kunnen verplaatsen en ophopen. Je moet ook weten dat herbiciden planten beïnvloeden. Wat moet je kunnen: Je moet een logische redenering kunnen opzetten die de aanwezigheid van de herbicide in de koolmezen verklaart, beginnend bij de bron van de herbicide en eindigend bij de koolmezen. Je moet de juiste biologische termen gebruiken. Waar op letten: Je moet de route van de herbicide beschrijven van de bron naar de koolmezen. Je moet een correcte ecologische term gebruiken, zoals 'voedselketen' of 'accumulatie'. Je moet vermijden te stellen dat de jonge koolmezen direct plantaardig voedsel eten, aangezien ze door de ouders worden gevoerd met insecten. Je moet de verklaring kort en bondig houden, passend bij het aantal scorepunten. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/18 ## Vraag 21 – Examen (2 punten) Over de aanwezigheid van GA in het lichaam worden de volgende uitspraken gedaan: 1 GA komt alleen terecht in de lever via de poortader. 2 Door de enterohepatische circulatie duurt het langer voordat GA volledig uit het lichaam is verwijderd. 3 Een lange passage van de voedselbrij in de darm verlaagt de hoeveelheid GA in het lichaam. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. Wat kun je verwachten: Je krijgt drie uitspraken over de stof GA en de processen in het lichaam. Je moet voor elke uitspraak bepalen of deze juist of onjuist is, gebaseerd op de gegeven informatie en je biologische kennis. Wat moet je kennen: Je moet de processen van spijsvertering, absorptie, de functie van de lever, de poortader en de enterohepatische circulatie kennen. Je moet ook de betekenis van specifieke termen zoals 'hydrolyse' en 'uitscheiding' begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven tekst en afbeelding nauwkeurig kunnen lezen en interpreteren. Je moet logisch kunnen redeneren over de effecten van fysiologische processen op de aanwezigheid van een stof in het lichaam. Je moet kritisch kunnen kijken naar absolute termen zoals 'alleen' in een stelling. Waar op letten: Lees elke uitspraak zorgvuldig en let op sleutelwoorden zoals 'alleen'. Verbind de informatie uit de tekst en de afbeelding met je kennis over de spijsvertering en de lever. Bedenk wat de enterohepatische circulatie precies inhoudt en wat het effect daarvan is op de verblijftijd van een stof in het lichaam. Overweeg hoe de passage van de voedselbrij in de darm de omzetting en opname van stoffen beïnvloedt. Formuleer je antwoord duidelijk door 'juist' of 'onjuist' achter elk nummer te noteren. Kernbegrippen: spijsvertering, absorptie, lever, poortader, enterohepatische circulatie, uitscheiding Veelgemaakte fouten: - Het woord 'alleen' in een stelling over het hoofd zien. - Verkeerd redeneren over het effect van verblijftijd in de darm op absorptie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/21 ## Vraag 23 – Examen (2 punten) De opname van GA leidt tot een toename van de osmotische waarde van het bloed. Leg dit uit aan de hand van afbeelding 2. Wat kun je verwachten: Je moet een oorzaak-gevolgketen beschrijven die de toename van de osmotische waarde van het bloed verklaart na opname van GA, gebaseerd op de processen die in afbeelding 2 worden weergegeven. Wat moet je kennen: Je moet de functie van enzymen, hormonen (cortisol), receptoren (MR), genexpressie en de rol van Na+-kanalen bij osmoregulatie kennen. Ook moet je weten wat osmotische waarde inhoudt en hoe deze wordt beïnvloed door de concentratie van opgeloste stoffen zoals Na+. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een schematische afbeelding kunnen interpreteren en deze kunnen gebruiken om een logische causale redenering op te bouwen. Je moet de relatie tussen enzymremming, hormoonwerking, genexpressie en transportprocessen kunnen leggen. Waar op letten: Elke correcte causale stap in de keten levert een scorepunt op. Je moet expliciet de rol van GA en het enzym 11β-HSD2 benoemen. Je moet de link leggen tussen de toename van Na+-kanalen en de verhoogde opname van Na+ uit de voorurine. Je moet duidelijk maken dat de toename van Na+ in het bloed leidt tot een hogere osmotische waarde. Gebruik de juiste vakterminologie, zoals 'terugresorptie' of 'reabsorptie' voor de opname van Na+ uit de voorurine. Kernbegrippen: hormonale regulatie, enzymremming, genexpressie, transcriptiefactoren, osmoregulatie, nierfunctie Veelgemaakte fouten: - Niet de volledige causale keten beschrijven: GA -> remming enzym -> meer cortisol -> meer MR-activatie -> meer Na-kanalen -> meer Na-reabsorptie -> hogere osmotische waarde. - Verwarren van cortisol en cortison. - De link tussen meer kanalen en meer transport niet expliciet maken. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/23 ## Vraag 24 – Examen (1 punt) De toename van de osmotische waarde leidt tot een hoge bloeddruk. Dit kan oedeem veroorzaken. Verklaar hoe een hoge bloeddruk oedeem kan veroorzaken. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de relatie tussen bloeddruk en oedeem. Je moet uitleggen hoe een hoge bloeddruk leidt tot vochtophoping in de weefsels. Wat moet je kennen: Je moet de processen van filtratie en resorptie in de haarvaten kennen. Je moet weten welke factoren deze processen beïnvloeden, met name de rol van de hydrostatische druk (bloeddruk) en de osmotische waarde. Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen een verhoogde bloeddruk en de vorming van oedeem. Je moet de juiste fysiologische termen gebruiken om dit proces te beschrijven. Waar op letten: Je moet specifiek benoemen wat er gebeurt met vocht in de haarvaten. Je moet de termen 'filtratie' en/of 'resorptie' correct gebruiken. Je moet de link leggen tussen de hoge bloeddruk en de beweging van vocht uit de haarvaten. Je moet voorkomen dat je processen in de nieren verwart met processen in de weefselcapillairen. Je moet duidelijk maken dat een verhoogde hydrostatische druk de oorzaak is van de vochtverplaatsing. Kernbegrippen: bloeddruk, oedeem, haarvaten, filtratie, resorptie, weefselvloeistof, hydrostatische druk Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen processen in de nieren en processen in de weefselcapillairen. - Onvoldoende specifiek zijn over de rol van bloeddruk bij filtratie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/24 ## Vraag 26 – Examen (2 punten) Bonenziekte De burgemeester van een Italiaans dorp heeft het verbouwen van tuinbonen verboden vanwege Fabio, een jongen uit het dorp die lijdt aan bonenziekte (favisme). Het eten van tuinbonen of het inademen van pollen van tuinboonplanten leidt bij Fabio tot een versnelde afbraak van rode bloedcellen, waardoor een levensbedreigende situatie kan ontstaan. Bonenziekte is het gevolg van een mutatie in het gen dat codeert voor het enzym glucose-6-fosfaatdehydrogenase (G6PD). Hierdoor is bij Fabio dit enzym minder goed werkzaam. G6PD katalyseert de eerste reactie in de pentose-fosfaatweg (‘pentose phosphate pathway’ of PPP). De PPP (afbeelding 1) is een stofwisselingsroute waarbij glucosemoleculen worden omgezet in pentosemoleculen (C5-moleculen). Hierbij worden ook NADPH-moleculen gevormd. NADPH (bekend van de fotosynthese bij planten) is in menselijke cellen nodig bij de productie van bepaalde organische stoffen zoals glutathion. Glutathion kan schadelijke reactieve zuurstofmoleculen zoals O₂⁻ onschadelijk maken (afbeelding 1). afbeelding 1 In de PPP wordt NADPH gevormd. Kan NADPH energierijke elektronen afstaan of opnemen? En bij welk type stofwisselingsproces wordt NADPH dan verbruikt? ergierijke elektronen type stofwisselingsproces A afstaan assimilatie B afstaan dissimilatie C opnemen assimilatie D opnemen dissimilatie Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de functie van NADPH en het type stofwisselingsproces waarbij het verbruikt wordt. Je moet je kennis over celstofwisseling toepassen. Wat moet je kennen: Je moet de rol van NADPH als elektronen- en protonendrager kennen. Je moet het verschil tussen assimilatie en dissimilatie begrijpen en weten welke processen hieronder vallen. Je moet ook de algemene functie van co-enzymen in stofwisselingsroutes kennen. Wat moet je kunnen: Je moet de functie van NADPH correct identificeren (elektronen afstaan of opnemen). Je moet de relatie tussen de functie van NADPH en het type stofwisselingsproces (assimilatie of dissimilatie) correct leggen. Je moet de gegeven tekst en afbeelding interpreteren om de juiste conclusie te trekken. Waar op letten: Je moet de functie van NADPH als co-enzym correct benoemen (elektronen afstaan of opnemen). Je moet de koppeling tussen de functie van NADPH en het type stofwisselingsproces (assimilatie of dissimilatie) correct leggen. Je moet weten dat NADPH, net als NADH en FADH2, een elektronen- en protonendrager is. Je moet het verschil tussen assimilatie (opbouw van stoffen, energieverbruik) en dissimilatie (afbraak van stoffen, energiewinning) kennen. Je moet de informatie uit de tekst over de vorming van NADPH in de PPP en het gebruik ervan bij de productie van glutathion (een opbouwproces) kunnen interpreteren. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/26 ## Vraag 27 – Examen (1 punt) De PPP is betrokken bij de productie van vetzuren. Met behulp van afbeelding 1 kan worden afgeleid wat het gevolg is voor de productie van vetzuren als G6PD onwerkzaam is. 1p 27 Wat gebeurt er met de productie van vetzuren als G6PD onwerkzaam is? A Die neemt toe. B Die neemt af. C Die verandert niet. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de pentosefosfaatroute (PPP) en de invloed van een defect enzym op een gerelateerd proces, zoals de productie van vetzuren. Je moet de afbeelding interpreteren en een causaal verband leggen. Wat moet je kennen: Je moet de functie van het enzym G6PD (glucose-6-fosfaatdehydrogenase) binnen de pentosefosfaatroute kennen. Je moet ook weten dat de PPP NADPH produceert en dat NADPH essentieel is voor de synthese van vetzuren. Wat moet je kunnen: Je moet de informatie uit de afbeelding kunnen aflezen en de stappen van de PPP kunnen volgen. Je moet een logische redenering kunnen opbouwen over de gevolgen van een onwerkzaam enzym voor de gehele route en de downstream processen. Je moet de relatie tussen de PPP, NADPH en vetzuursynthese kunnen leggen. Waar op letten: Let goed op de pijlen in de afbeelding: ze geven de richting van de reacties en de stroom van moleculen aan. Identificeer G6PD in de afbeelding en begrijp welke reactie het katalyseert en welk product hierbij ontstaat (NADPH). Zoek in de afbeelding naar de verbinding tussen NADPH en de productie van vetzuren. Bedenk wat er gebeurt als een essentieel enzym (G6PD) in een route (PPP) onwerkzaam is: de productie van het product van die route (NADPH) zal afnemen of stoppen. Koppel de afname van NADPH aan de gevolgen voor de vetzuursynthese. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/27 ## Vraag 28 – Examen (1 punt) In de andere cellen van Fabio wordt de ophoping van reactieve zuurstofmoleculen beter bestreden, doordat extra G6PD wordt aangemaakt als er te weinig G6PD-activiteit is. 1p 28 Verklaar dat aanmaak van extra G6PD niet kan plaatsvinden in rode bloedcellen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de functie van rode bloedcellen en hun vermogen om eiwitten aan te maken. Je moet de specifieke eigenschappen van rode bloedcellen koppelen aan het proces van eiwitsynthese. Wat moet je kennen: Je moet de structuur en functie van rode bloedcellen kennen, met name welke celorganellen ze wel of niet bezitten. Je moet ook de basisstappen van eiwitsynthese (transcriptie en translatie) en de benodigde celonderdelen daarvoor (DNA, kern, ribosomen) kennen. Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de afwezigheid van bepaalde celonderdelen in rode bloedcellen en het onvermogen om nieuwe eiwitten (zoals G6PD) aan te maken. Je moet dit verband duidelijk en beknopt kunnen formuleren. Waar op letten: Je moet specifiek benoemen welk(e) celonderdeel/celonderdelen ontbreekt/ontbreken in rode bloedcellen. Je moet de link leggen tussen het ontbreken van dit/deze celonderdeel/celonderdelen en het onvermogen tot eiwitsynthese. Gebruik de juiste vakterm voor het proces van eiwitaanmaak (eiwitsynthese). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/28 ## Vraag 29 – Examen (2 punten) Symptomen die Fabio kan krijgen na het eten van tuinbonen, zijn een gele huid en geelverkleuring van zijn oogwit. 2p 29 Leg uit hoe hemolyse leidt tot deze geelverkleuring. Wat kun je verwachten: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie uitleggen. In dit geval gaat het om de relatie tussen hemolyse en de geelverkleuring van huid en oogwit. Wat moet je kennen: Je moet de afbraakproducten van hemoglobine kennen en weten welke stof verantwoordelijk is voor de gele kleur. Je moet ook weten waar deze stof zich kan ophopen. Wat moet je kunnen: Je kunt een biologisch proces in de juiste chronologische volgorde beschrijven en de relevante vakterminologie correct gebruiken. Waar op letten: Elk causaal stapje is een scorepunt waard; zorg dat je de keten compleet maakt. Gebruik de juiste vakterm voor de stof die de gele kleur veroorzaakt (bilirubine of galkleurstof). Benoem dat hemoglobine wordt afgebroken als gevolg van hemolyse. Leg uit waar de gevormde stof zich ophoopt om de geelverkleuring te veroorzaken. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/29 ## Vraag 30 – Examen (2 punten) Nadat Fabio een keer tuinbonen had gegeten, veranderden zijn ademhaling en hartslag. 2p 30 Zal zijn ademhalingsfrequentie zijn verhoogd of verlaagd? En zijn hartslagfrequentie? ademhalingsfrequentie hartslagfrequentie A verhoogd verhoogd B verhoogd verlaagd C verlaagd verhoogd D verlaagd verlaagd Wat kun je verwachten: Je krijgt een scenario waarin een persoon voedsel heeft gegeten en je moet de fysiologische reacties van het lichaam voorspellen, specifiek met betrekking tot ademhalings- en hartslagfrequentie. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van spijsvertering, celademhaling en de regulatie van de ademhaling en hartslag kennen. Je moet weten dat voedselinname leidt tot de afbraak van voedingsstoffen en dat dit proces energie (ATP) oplevert, waarvoor zuurstof nodig is en koolstofdioxide vrijkomt. Ook moet je weten hoe het lichaam reageert op een verhoogde energiebehoefte. Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de inname van voedsel, de daaropvolgende verhoogde celademhaling en de fysiologische aanpassingen (ademhaling en hartslag) die nodig zijn om aan de verhoogde vraag naar zuurstof en afvoer van koolstofdioxide te voldoen. Je moet de juiste optie kunnen kiezen die deze verbanden correct weergeeft. Waar op letten: Elk correct causaal stapje in je redenering levert een scorepunt op. Denk aan de keten: voedselinname -> verhoogde celademhaling -> verhoogde zuurstofbehoefte/koolstofdioxideproductie -> fysiologische respons. Let op de richting van de verandering: wordt iets verhoogd of verlaagd? Zorg dat je de relatie tussen celademhaling, zuurstof en koolstofdioxide begrijpt. Bedenk hoe het lichaam de aanvoer van zuurstof en de afvoer van koolstofdioxide reguleert. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/30 ## Vraag 31 – Examen (2 punten) Er zijn verschillende mutaties van het G6PD-gen bekend. Het zijn met name puntmutaties en kleine deleties, die leiden tot een minder goed werkzaam G6PD-enzym. Over mutaties worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Een deletie van één basenpaar in een exon leidt tot verandering van het leesraam. 2 Elke puntmutatie in een exon heeft effect op de werkzaamheid van het eiwit waarvoor wordt gecodeerd. 3 Een puntmutatie in een exon kan de afwezigheid van het eiwit waarvoor wordt gecodeerd tot gevolg hebben. 2p 31 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak **juist** of **onjuist** is. Wat kun je verwachten: Je krijgt drie beweringen over mutaties en hun effecten. Je moet voor elke bewering bepalen of deze juist of onjuist is, gebaseerd op je kennis van genetica en eiwitsynthese. Wat moet je kennen: Je moet de volgende begrippen en processen kennen: puntmutatie, deletie, exon, leesraam (reading frame), codon, eiwitsynthese (transcriptie en translatie), en de relatie tussen DNA-sequentie, aminozuurvolgorde en eiwitfunctie. Je moet ook weten dat het genetische code redundant is. Wat moet je kunnen: Je moet de gevolgen van verschillende typen mutaties (puntmutatie, deletie) op het leesraam en de uiteindelijke eiwitstructuur en -functie kunnen analyseren. Je moet logisch kunnen redeneren over de impact van een verandering in het DNA op het uiteindelijke eiwit. Waar op letten: Let goed op het verschil tussen een deletie en een puntmutatie en hun specifieke effecten op het leesraam. Denk na over de redundantie van de genetische code: niet elke puntmutatie leidt tot een ander aminozuur (stille mutatie). Overweeg hoe een puntmutatie kan leiden tot een stopcodon, wat resulteert in een verkort of afwezig eiwit. Elke correcte beoordeling (juist/onjuist) van een uitspraak levert een deelscore op. Zorg ervoor dat je de termen 'exon' en 'leesraam' correct interpreteert in de context van eiwitcoderende sequenties. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/31 ## Vraag 35 – Examen (2 punten) Bonenziekte komt relatief veel voor in bepaalde gebieden in Afrika. In een populatie in Nigeria heeft het gemuteerde G6PD-allel een frequentie van 20%. Hoeveel procent van de vrouwen en hoeveel procent van de mannen in deze populatie heeft bonenziekte? Ga ervan uit dat de wet van Hardy- Weinberg van toepassing is en laat epigenetische processen buiten beschouwing. Noteer je antwoord als volgt: vrouwen: ... % mannen: ... % Wat kun je verwachten: Je berekent de frequentie van een geslachtsgebonden aandoening in een populatie, zowel voor mannen als vrouwen, uitgaande van het Hardy-Weinberg evenwicht. Wat moet je kennen: Je moet de wet van Hardy-Weinberg kennen en weten hoe geslachtsgebonden overerving werkt, specifiek voor X-gebonden recessieve aandoeningen. Je moet ook weten dat bonenziekte (G6PD-deficiëntie) X-gebonden recessief is. Wat moet je kunnen: Je kunt de allelfrequentie (q) gebruiken om de genotypefrequenties (q^2) voor vrouwen en de fenotypefrequenties (q) voor mannen te berekenen. Je kunt deze frequenties omzetten naar percentages. Waar op letten: Let op het verschil in overerving tussen mannen en vrouwen bij X-gebonden aandoeningen. Vergeet niet de frequenties om te zetten naar percentages zoals gevraagd. Gebruik de juiste formule voor de frequentie van aangedane vrouwen (q^2) en aangedane mannen (q). Rond correct af en noteer je antwoord in de gevraagde format. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/35 ## Vraag 37 – Examen (1 punt) Op verschillende websites wordt de bonenziekte ook wel bonenallergie genoemd. 1p 37 Beargumenteer dat bonenziekte geen allergische reactie is. Wat kun je verwachten: Je krijgt een bewering over een ziekte en moet beargumenteren waarom deze bewering onjuist is, gebaseerd op je kennis van biologische processen. Wat moet je kennen: Je moet de definitie en de onderliggende mechanismen van een allergische reactie kennen, inclusief de betrokken cellen, moleculen (zoals antistoffen en histamine) en de rol van het immuunsysteem. Wat moet je kunnen: Je moet de kenmerken van een allergische reactie kunnen onderscheiden van andere fysiologische reacties en dit kunnen toepassen op een specifieke casus om een argument te formuleren. Waar op letten: Je moet expliciet benoemen waarom bonenziekte GEEN allergie is, niet alleen wat een allergie is of wat bonenziekte wel is. Je moet een specifiek kenmerk van een allergische reactie noemen dat bij bonenziekte afwezig is. Denk aan de rol van het immuunsysteem, antistoffen of specifieke signaalstoffen bij allergieën. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/37 ## Vraag 39 – Examen (1 punt) PFOA wordt nauwelijks uitgescheiden doordat veel PFOA-moleculen binden aan plasma-eiwitten in het bloed. De PFOA-moleculen die niet gebonden zijn, kunnen wel worden uitgescheiden. Verklaar waardoor de binding van PFOA aan plasma-eiwitten de uitscheiding van PFOA belemmert. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de uitscheiding van een stof in het lichaam en de invloed van binding aan eiwitten. Je moet de fysiologische processen van de nieren toepassen om de verklaring te geven. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de nierwerking kennen, met name het proces van ultrafiltratie in de glomeruli en het Kapsel van Bowman. Je moet weten welke stoffen wel en niet gefilterd worden en waarom. Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de binding van PFOA aan plasma-eiwitten en de belemmering van de uitscheiding. Je moet dit kunnen verklaren met de juiste fysiologische termen en processen. Waar op letten: Je moet specifiek het proces van ultrafiltratie benoemen. Je moet uitleggen dat plasma-eiwitten te groot zijn om gefilterd te worden. Je moet de consequentie van de binding van PFOA aan deze grote eiwitten voor de filtratie duidelijk maken. Gebruik de juiste vakterm voor de eerste stap van de urinevorming. Zorg dat je antwoord direct ingaat op de vraag waarom de uitscheiding belemmert wordt. Kernbegrippen: nieren, ultrafiltratie, glomerulus, kapsel van Bowman, voorurine, plasma-eiwitten, uitscheiding Veelgemaakte fouten: - Het proces van ultrafiltratie verwarren met terugresorptie. - Niet inzien dat de grootte van plasma-eiwitten de reden is dat ze niet gefilterd worden. - Een te algemeen antwoord geven zonder het mechanisme van de nieren te benoemen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/39 ## Vraag 40 – Examen (1 punt) Noteer de naam van een bepaald type genen dat door mutatie een verhoogde kans op tumoren geeft. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over genen die betrokken zijn bij tumorvorming. Je moet de naam van een specifiek type gen kunnen noemen. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende typen genen kennen die een rol spelen bij de regulatie van de celcyclus en celdeling, en hoe mutaties hierin kunnen leiden tot kanker. Denk hierbij aan proto-oncogenen, tumorsuppressorgenen en genen die betrokken zijn bij apoptose. Wat moet je kunnen: Je moet de juiste vakterm kunnen reproduceren die past bij de beschrijving van genen die door mutatie de kans op tumoren verhogen. Waar op letten: Gebruik de precieze vakterm. Algemene termen zoals 'regulatorgenen' zijn niet specifiek genoeg. Denk aan de functies van genen die de celgroei stimuleren of juist remmen. Overweeg genen die betrokken zijn bij geprogrammeerde celdood (apoptose). Je hoeft geen uitleg te geven, alleen de naam van het type gen. Kernbegrippen: celcyclus, celdeling, kanker, tumor, mutatie, genregulatie, oncogen, tumorsuppressorgen, apoptose Veelgemaakte fouten: - Het antwoord 'regulatorgenen' is te algemeen en wordt fout gerekend. De vraag vraagt om een specifiek type genen betrokken bij tumorvorming. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/40 ## Vraag 41 – Examen (2 punten) 2p 41 De toename van het aantal tumoren bij de proefdieren zou een gevolg kunnen zijn van een verminderde hoeveelheid T-lymfocyten. Wordt een kankercel herkend aan MHC-I of aan MHC-II? En worden kankercellen gedood door fagocytose of door lysis? herkenning aan | doding door ---|--- A MHC-I | fagocytose B MHC-I | lysis C MHC-II | fagocytose D MHC-II | lysis Door de besmetting van grond- en oppervlaktewater met PFAS zouden deze stoffen terecht kunnen komen in voedselgewassen die in de directe omgeving geteeld worden. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de herkenning en doding van kankercellen door het immuunsysteem. Je moet de juiste moleculen en processen benoemen die hierbij betrokken zijn. Wat moet je kennen: Je moet de functies van MHC-I en MHC-II moleculen kennen, evenals de verschillende manieren waarop immuuncellen, zoals cytotoxische T-lymfocyten en fagocyten, cellen doden of opruimen. Je moet weten dat kankercellen gemuteerde lichaamscellen zijn en hoe deze door het immuunsysteem worden herkend. Wat moet je kunnen: Je moet de kennis over cellulaire immuniteit toepassen om de juiste herkenningsroute en het juiste dodingmechanisme voor kankercellen te identificeren. Je moet onderscheid kunnen maken tussen endogene en exogene antigeenpresentatie en de bijbehorende immuunresponsen. Waar op letten: Je benoemt correct of kankercellen herkend worden aan MHC-I of MHC-II. Je benoemt correct of kankercellen gedood worden door fagocytose of lysis. Je legt uit waarom MHC-I relevant is voor kankercellen (endogene antigenen). Je legt uit waarom lysis het juiste dodingmechanisme is door T-lymfocyten. Je vermijdt verwarring tussen de functies van MHC-I en MHC-II en de dodingmechanismen van verschillende immuuncellen. Kernbegrippen: immuunsysteem, cellulaire afweer, T-lymfocyten, cytotoxische T-cel, MHC-I, MHC-II, antigeenpresentatie, kankercellen, lysis Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de functie van MHC-I en MHC-II. MHC-I presenteert endogene antigenen (van binnen de cel, zoals bij virusinfectie of kanker) en wordt gevonden op alle kernhoudende lichaamscellen. MHC-II presenteert exogene antigenen (van buiten de cel opgenomen) en wordt alleen gevonden op antigeen-presenterende cellen (APC's). - Verwarring tussen de dodingmechanismen van verschillende immuuncellen. Cytotoxische T-cellen doden doelwitcellen door lysis/apoptose, terwijl fagocyten (zoals macrofagen) cellen opeten (fagocytose). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2024/tijdvak-1/vraag/41 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Examen Wat kun je verwachten: Je krijgt drie beweringen over de processen in een synaps, zoals weergegeven in afbeelding 1. Je moet voor elke bewering bepalen of deze juist of onjuist is, gebaseerd op je kennis van neurotransmissie en de informatie in de afbeelding. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van neurotransmissie kennen, inclusief de functie van neurotransmitters, receptoren, agonisten en antagonisten. Je moet ook het verschil weten tussen exocytose en endocytose, en hoe heropname van neurotransmitters werkt. Wat moet je kunnen: Je moet een schematische weergave van een synaps kunnen interpreteren en de processen die daarin plaatsvinden correct kunnen benoemen en onderscheiden. Je moet ook de betekenis van termen als 'agonist', 'antagonist', 'exocytose', 'endocytose' en 'heropname' kunnen toepassen op de gegeven context. Waar op letten: Let goed op de richting van de pijlen in de afbeelding om te bepalen welk proces wordt weergegeven (bijvoorbeeld afgifte versus opname). Controleer nauwkeurig de locatie van de verschillende structuren (presynaptisch neuron, postsynaptisch neuron, synapsspleet) en hun functies. Besteed aandacht aan de specifieke termen die worden gebruikt in de beweringen (agonist/antagonist, endocytose/exocytose, receptor/kanaal) en hun precieze betekenis. Vergelijk de werking van nicotine met die van acetylcholine zoals gesuggereerd door de afbeelding om te bepalen of nicotine een agonist of antagonist is. Identificeer de structuren die verantwoordelijk zijn voor de heropname van dopamine en onderscheid deze van de receptoren die het signaal ontvangen. ### Vraag 6 – Examen Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een experimenteel onderzoek naar het effect van nicotine op celgroei. Je moet twee uitspraken beoordelen op basis van de gepresenteerde data in een grafiek en een microscopisch beeld, en de bijbehorende tekst. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van experimenteel onderzoek kennen, inclusief het belang van controlegroepen. Je moet weten hoe je een spreidingsdiagram met gemiddelden en de indicatie van statistische significantie (zoals een asterisk) interpreteert. Ook moet je de relatie tussen celgrootte/diameter en celgroei/aantal cellen kunnen leggen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een grafiek en een tekst combineren om conclusies te trekken. Je moet de betekenis van 'significant verschil' kunnen toepassen in de context van experimentele resultaten. Je moet kritisch kunnen evalueren welke uitspraken door de gegevens worden ondersteund en welke niet. Waar op letten: Je moet de relatie tussen 'diameter' en 'aantal cellen' correct toepassen zoals beschreven in de vraagtekst. Je moet de grafiek in afbeelding 4 nauwkeurig aflezen om de gemiddelde diameters van beide groepen te vergelijken. Je moet de betekenis van de asterisk (*) en de voetnoot 'significant verschil' in afbeelding 4 correct interpreteren. Je moet onderscheid maken tussen een waargenomen verschil en een statistisch significant verschil. Je moet beide uitspraken onafhankelijk van elkaar beoordelen op basis van de gegeven informatie. ### Vraag 8 – Examen Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de gasuitwisseling in de longen en de factoren die deze beïnvloeden. Je moet uitleggen hoe structurele veranderingen in de longen de diffusie van zuurstof beïnvloeden. Wat moet je kennen: Je moet de Wet van Fick kennen en de factoren die daarin een rol spelen (diffusieoppervlak A, diffusieafstand Δx, concentratieverschil Δc). Je moet ook de anatomie van de longen en de functie van longblaasjes en haarvaten kennen. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen opstellen tussen een structurele verandering in de longen en de verminderde gasuitwisseling, waarbij je de Wet van Fick correct toepast. Je moet vakspecifieke termen correct gebruiken. Waar op letten: Elk causaal stapje in je redenering is een scorepunt waard. Zorg dat je de keten van oorzaak en gevolg volledig maakt. Gebruik de juiste vaktermen, zoals 'diffusieafstand', 'diffusieoppervlak', 'concentratieverschil' en 'Wet van Fick'. Verwijs expliciet naar de factoren uit de Wet van Fick (A, Δx, Δc) in je uitleg. Leg duidelijk uit HOE de genoemde factor verandert en WAAROM dit leidt tot een verminderde gasuitwisseling. Zorg voor een logische en heldere opbouw van je antwoord. ### Vraag 9 – Examen Wat kun je verwachten: Je moet kritisch nadenken over de validiteit en de beperkingen van experimentele modellen, met name wanneer deze de complexe biologische werkelijkheid proberen na te bootsen. Wat moet je kennen: Je moet de verschillen kennen tussen in-vitro en in-vivo onderzoek en de factoren die de ontwikkeling van een embryo beïnvloeden. Wat moet je kunnen: Je moet de beperkingen van een experimenteel model kunnen benoemen in relatie tot de complexe biologische situatie die het probeert te simuleren. Waar op letten: Je moet een concrete beperking van het model noemen die de resultaten kan beïnvloeden. Je moet je richten op biologische of methodologische beperkingen, niet op ethische of financiële aspecten. Je moet vermijden te zeggen dat een EB geen compleet embryo is, want dat is een gegeven van het model. Je moet de complexiteit van de in-vivo situatie (moeder, omgeving) afzetten tegen de gecontroleerde in-vitro setting. ### Vraag 15 – Examen Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe een verandering in het dieet van rendieren, namelijk het eten van zeewier, de stikstofkringloop op de toendra beïnvloedt. Dit betekent dat je de link moet leggen tussen de herkomst van het voedsel en de plek waar de stikstof uiteindelijk terechtkomt. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de stikstofkringloop kennen, inclusief de rol van producenten, consumenten en reducenten, en hoe stikstof zich verplaatst binnen en tussen ecosystemen. Je moet ook weten dat uitwerpselen organische stikstof bevatten. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen opstellen die de invloed van het dieet op de stikstofkringloop verklaart. Je moet specifiek de rol van de rendieren als transporteurs van stikstof tussen twee ecosystemen (zee en land) kunnen benoemen. Waar op letten: Je moet de term 'stikstofkringloop' correct gebruiken. Je moet expliciet de herkomst van de stikstof (uit zee via zeewier) benoemen. Je moet de manier waarop de stikstof op de toendra terechtkomt (via uitwerpselen/urine van rendieren) benoemen. Je moet de koppeling maken tussen de twee ecosystemen: van zee naar land. Zorg ervoor dat je antwoord specifiek is over stikstof en niet alleen over 'voedingsstoffen' of 'mest'. ### Vraag 17 – Examen Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de eigenschappen van een stof in een ecosysteem, specifiek over de afbreekbaarheid of aanwezigheid ervan over langere tijd. Wat moet je kennen: Je moet de definitie en implicaties kennen van termen zoals 'persistentie' in de context van gifstoffen en ecosystemen. Je moet weten wat het betekent als een stof 'persistent' is. Wat moet je kunnen: Je moet een ecologische vakterm correct kunnen toepassen en uitleggen in de context van een gegeven situatie, zoals het effect van bestrijdingsmiddelen in het milieu. Waar op letten: Je moet de correcte vakterm gebruiken die de eigenschap van de stof beschrijft. Je antwoord moet direct en bondig zijn, gericht op de kern van de vraag. Je moet de term 'persistent' of 'persistente gifstof' correct spellen en toepassen. ### Vraag 19 – Examen Wat kun je verwachten: Je moet de verschillen in structuur en functie tussen de darm en de huid kunnen benoemen, specifiek gericht op de opname van stoffen. Je moet onderscheid kunnen maken tussen eigenschappen op orgaanniveau en op celniveau. Wat moet je kennen: Je moet de anatomie en fysiologie van het spijsverteringsstelsel (met name de dunne darm) en de huid kennen. Specifiek moet je de termen 'darmvlokken' (villi) en 'microvilli' kennen en hun rol bij oppervlaktevergroting voor absorptie. Ook moet je de functie van transporteiwitten en actief transport in celmembranen begrijpen. Wat moet je kunnen: Je kunt de eigenschappen van organen en cellen relateren aan hun functie. Je kunt de organisatieniveaus (orgaan, cel) correct toepassen bij het beschrijven van biologische structuren en processen. Waar op letten: Zorg ervoor dat je één eigenschap op orgaanniveau noemt en één op celniveau. Het verwarren van deze niveaus leidt tot puntverlies. De genoemde eigenschappen moeten direct bijdragen aan een makkelijkere opname van stoffen. Gebruik de juiste biologische vaktermen, zoals 'darmvlokken' of 'microvilli'. Denk aan de primaire functie van de darm (opname) versus de huid (bescherming) en hoe hun structuren hierop zijn aangepast. ### Vraag 20 – Examen Wat kun je verwachten: Je krijgt een scenario voorgelegd waarin onderzoeksresultaten worden gepresenteerd en een daaruit getrokken conclusie in een krantenkop. Je moet kritisch nadenken over de geldigheid van deze conclusie en beargumenteren waarom deze mogelijk onterecht is. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van wetenschappelijk onderzoek kennen, waaronder het belang van controlegroepen, het onderscheid tussen correlatie en causaliteit, en de factoren die de validiteit van een conclusie beïnvloeden (zoals steekproefgrootte en het vaststellen van een doodsoorzaak). Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven informatie kritisch kunnen analyseren en op basis daarvan een beargumenteerde conclusie kunnen trekken over de geldigheid van een wetenschappelijke claim. Je moet je argument helder en beknopt kunnen formuleren, waarbij je relevante wetenschappelijke concepten toepast. Waar op letten: Je moet specifiek beargumenteren waarom de krantenkop ('Koolmeesjes sterven massaal door vlooien- en tekengif') een onterechte conclusie is, gebaseerd op de gegeven informatie. Je moet een wetenschappelijk valide argument geven. Denk aan aspecten van de onderzoeksopzet, zoals het ontbreken van een controlegroep, het niet vaststellen van de doodsoorzaak, of de beperkingen van de steekproef. Je moet het verschil tussen correlatie (er is een verband) en causaliteit (het een veroorzaakt het ander) duidelijk maken in je argumentatie. Je moet vermijden om een antwoord te geven als 'wetenschappers zouden zoiets niet opschrijven', want dit is geen inhoudelijk argument over de data of methodologie. ### Vraag 22 – Examen Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de functie van een eiwitcomplex (geactiveerde MR) bij genexpressie, waarbij je de juiste biologische term moet kiezen uit meerdere opties. Je moet de rol van dit eiwit in het proces van transcriptie begrijpen. Wat moet je kennen: Je moet de definities kennen van belangrijke termen die betrokken zijn bij genregulatie en transcriptie, zoals 'activator', 'enhancer', 'promotor' en 'repressor'. Je moet ook weten dat transcriptiefactoren eiwitten zijn die de transcriptie beïnvloeden door aan DNA te binden. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit de vraagtekst en de bijbehorende afbeelding (afbeelding 2) kunnen interpreteren om de functie van de geactiveerde MR af te leiden. Je moet deze functie vervolgens kunnen matchen met de correcte biologische term. Je moet onderscheid kunnen maken tussen de rollen van verschillende moleculen en DNA-sequenties in het proces van genexpressie. Waar op letten: Je moet de functie van de geactiveerde MR correct koppelen aan de definitie van een transcriptiefactor. Je moet onderscheid maken tussen een eiwit (transcriptiefactor) en een DNA-sequentie (enhancer, promotor). Je moet de term 'activator' correct definiëren als een eiwit dat genexpressie stimuleert. Je moet de context van de vraag, waarin 'bepaalde genen tot expressie komen', gebruiken om de stimulerende functie te herkennen. Je moet weten dat een repressor genexpressie remt, wat tegengesteld is aan de beschreven functie van MR. ### Vraag 25 – Examen Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag waarbij je een berekening moet uitvoeren op basis van gegeven waarden en een advies. Je moet verschillende eenheden omrekenen en rekening houden met specifieke voorwaarden voor een persoon. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van dosering en concentratie kennen. Je moet weten hoe je met verschillende eenheden (mg, g, kg) rekent en hoe je een veiligheidsmarge toepast. Ook moet je de informatie uit een tabel kunnen gebruiken. Wat moet je kunnen: Je moet een stapsgewijze berekening kunnen opzetten en uitvoeren. Je moet nauwkeurig kunnen rekenen met de gegeven waarden en de juiste volgorde van bewerkingen aanhouden. Je moet ook de context van de vraag (hoge bloeddruk) correct meenemen in je berekening en je antwoord logisch afronden. Waar op letten: Bereken eerst de maximale dagelijkse inname van GA voor Anna, rekening houdend met haar lichaamsgewicht en de veiligheidsmarge voor mensen met hoge bloeddruk (delen door 10). Bereken vervolgens de hoeveelheid GA in één zoet dropje. Let goed op de eenheden (mg/kg omzetten naar mg/g of mg per dropje). Deel de maximale inname door de hoeveelheid GA per dropje om het maximale aantal dropjes te vinden. Rond je eindantwoord correct af naar het maximale aantal hele dropjes, aangezien je geen halve dropjes kunt eten. Zorg ervoor dat je alle gegeven waarden (2,0 mg/kg, 1259 mg/kg, 5 gram, 70 kg) correct gebruikt in je berekening. ### Vraag 32 – Examen Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een stamboom en een geslachtsgebonden erfelijke aandoening. Je moet redeneren over de overerving van allelen en de gevolgen daarvan voor de fenotypes van individuen in de stamboom. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van geslachtsgebonden overerving kennen, met name de overerving van X-gebonden genen. Je moet weten dat mannen (XY) slechts één X-chromosoom hebben en dit altijd van hun moeder krijgen. Je moet ook de termen homozygoot en heterozygoot kennen in relatie tot genotypen. Wat moet je kunnen: Je moet een stamboom kunnen analyseren en de genotypen van individuen kunnen afleiden op basis van hun fenotypen en die van hun ouders en nakomelingen. Je moet een logische redenering kunnen opbouwen die de overerving van een X-gebonden gen verklaart en een conclusie kunnen trekken over de homozygotie van een ouder. Waar op letten: Elk causaal stapje in je redenering is een scorepunt waard. Zorg dat je de keten van oorzaak en gevolg volledig en correct weergeeft. Benoem expliciet dat mannen hun X-chromosoom van hun moeder krijgen. Gebruik de juiste vakterminologie, zoals 'X-chromosoom', 'allel', 'homozygoot', 'heterozygoot', 'gemuteerd gen' en 'fenotype'. Verwijs specifiek naar de personen in de stamboom (bijvoorbeeld 'persoon Q' of 'Francesca'). Leg duidelijk uit waarom de homozygotie van Francesca zou leiden tot een specifiek fenotype bij haar zoon Q. ### Vraag 33 – Examen Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een situatie waarin het fenotype verandert, maar de DNA-sequentie van het gen zelf niet gemuteerd is. Je moet de onderliggende biologische oorzaak hiervan kunnen verklaren. Wat moet je kennen: Je moet de mechanismen van genregulatie kennen, in het bijzonder X-chromosoominactivatie (Lyonisatie) en het effect daarvan op genexpressie en fenotype. Je moet ook het verschil tussen genotype en fenotype begrijpen en weten dat niet elke fenotypische verandering direct door een DNA-mutatie wordt veroorzaakt. Wat moet je kunnen: Je moet een biologisch proces kunnen benoemen en uitleggen hoe dit proces leidt tot een verandering in het fenotype, zelfs als de DNA-sequentie van het gen onveranderd is. Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen X-chromosoominactivatie en de expressie van een specifiek allel. Waar op letten: Je moet de term 'X-chromosoominactivatie' of een vergelijkbaar proces correct benoemen. Je moet uitleggen hoe dit proces leidt tot een verandering in genexpressie of fenotype zonder een DNA-mutatie. Je moet de relatie leggen tussen de inactivatie van een specifiek allel (bijvoorbeeld het niet-gemuteerde allel) en het waargenomen fenotype. Je moet de oorzaak-gevolg relatie duidelijk maken: inactivatie -> minder expressie -> fenotype. ### Vraag 34 – Examen Wat kun je verwachten: Je krijgt een stamboom en aanvullende informatie over een erfelijke aandoening. Je moet de kans berekenen dat een toekomstig kind een specifiek allel erft. Dit vereist inzicht in X-chromosomale overerving en kansrekening. Wat moet je kennen: Je moet de principes van X-chromosomale overerving kennen, inclusief hoe allelen worden doorgegeven aan zonen en dochters. Je moet ook weten hoe je een stamboom analyseert om genotypen af te leiden en hoe je kansen berekent voor onafhankelijke gebeurtenissen. Wat moet je kunnen: Je kunt een stamboom correct interpreteren en de genotypen van individuen afleiden op basis van hun fenotype en de overervingswijze. Je kunt kansen berekenen voor de overerving van allelen over meerdere generaties heen, specifiek voor X-gebonden eigenschappen. Je kunt de kans dat een vrouw drager is, correct doorrekenen naar de kans dat haar zoon het allel erft. Waar op letten: Elk causaal stapje in de kansberekening is een scorepunt waard. Zorg dat je alle stappen duidelijk benoemt. Gebruik de juiste notatie voor X-chromosomale allelen (bijv. X^G/X^g). Vergeet niet dat mannen slechts één X-chromosoom hebben en dit altijd van hun moeder erven. Houd rekening met de kans dat een vrouw drager is, voordat je de kans berekent dat zij het allel doorgeeft. Controleer of je de vraag beantwoordt over de kans dat de ZON het allel erft, niet alleen de kans dat de moeder drager is. ### Vraag 36 – Examen Wat kun je verwachten: Je krijgt een scenario voorgelegd over de frequentie van een allel in een populatie en je moet de evolutionaire oorzaak hiervan identificeren. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende mechanismen van evolutie kennen en begrijpen: natuurlijke selectie, genetische drift (flessenhalseffect en stichtereffect) en gene flow/migratie. Je moet ook weten wat een allelfrequentie is en hoe deze kan veranderen. Wat moet je kunnen: Je moet de beschreven situatie analyseren en de kern van het verhaal (een voordeel van een allel in een specifieke omgeving) koppelen aan het juiste evolutionaire mechanisme. Je moet onderscheid kunnen maken tussen de verschillende opties en de redenen waarom bepaalde opties niet van toepassing zijn. Waar op letten: Let goed op de beschrijving van het 'voordeel' van het G6PD-allel: 'minder gevoelig voor infectie door de malariaparasiet'. Dit is een sleutelzin. Bedenk welk evolutionair mechanisme leidt tot een toename van een allel dat een overlevingsvoordeel biedt in een specifieke omgeving. Sluit de antwoordopties die gebaseerd zijn op toeval (genetische drift) of alleen op verspreiding (gene flow/migratie) uit, omdat de vraag expliciet een 'voordeel' noemt. Verwar migratie en gene flow niet met de oorzaak van de hogere frequentie; ze beschrijven de beweging van genen, niet de selectie ervan. ### Vraag 38 – Examen Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over toxicologie en de vaststelling van grenswaarden voor schadelijke stoffen. Je moet een verband leggen tussen de eigenschappen van een stof, de fysiologie van organismen en de veiligheidsnormen. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'persistentie', 'bioaccumulatie' en 'levensduur' kennen en begrijpen hoe deze samenhangen bij de bepaling van toxicologische grenswaarden. Je moet ook weten dat grenswaarden vaak worden afgeleid van dierproeven en dat er correcties nodig zijn voor de mens. Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven informatie over PFOA (nauwelijks afgebroken of uitgescheiden) combineren met algemene biologische kennis (verschil in levensduur tussen soorten) om een logische oorzaak-gevolgrelatie te formuleren. Je moet ook in staat zijn om de afleiders kritisch te evalueren en te beredeneren waarom ze onjuist zijn. Waar op letten: Je moet de eigenschap 'nauwelijks afgebroken of uitgescheiden' koppelen aan het concept van accumulatie. Je moet het verschil in levensduur tussen mensen en ratten als cruciale factor herkennen. Je moet de redenering opbouwen van persistentie via accumulatie naar de noodzaak van een lagere grenswaarde over een langere levensduur. Je moet de afleiders kritisch beoordelen en uitsluiten op basis van de gegeven informatie (bijv. 'per kg lichaamsgewicht' sluit 'groter' uit als primaire reden). Je moet de vakterm 'bioaccumulatie' (of een correcte omschrijving daarvan) gebruiken. ### Vraag 42 – Examen Wat kun je verwachten: Je moet de functie van een controlegroep in een wetenschappelijk onderzoek kunnen uitleggen. Je krijgt een situatiebeschrijving en een grafiek met onderzoeksresultaten. Je moet beredeneren waarom een bepaalde meting is uitgevoerd. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van een goed experimenteel ontwerp kennen, met name het belang van een controlegroep of referentiemeting. Je moet weten dat een controlegroep wordt gebruikt om de invloed van de onderzochte variabele (in dit geval de nabijheid van een chemisch bedrijf) te isoleren en te kunnen vergelijken met een situatie zonder die variabele. Wat moet je kunnen: Je kunt de rol van een controlegroep in een experiment herkennen en uitleggen. Je kunt de functie van de metingen in Bilthoven benoemen in de context van het onderzoek naar PFOA in groenten. Je kunt uitleggen waarom deze metingen essentieel zijn voor een valide conclusie. Waar op letten: Benoem expliciet dat de metingen in Bilthoven dienen als 'controle' of 'referentie'. Leg uit dat Bilthoven een vergelijkbaar gebied is, maar zonder de specifieke variabele (de nabijheid van het chemische bedrijf). Geef aan dat het doel is om een vergelijking te maken en zo de invloed van het chemische bedrijf op de PFOA-concentraties te kunnen vaststellen. Vermijd een te algemeen antwoord zoals 'om te vergelijken' zonder de functie van de controle te benoemen. Zorg ervoor dat je antwoord de wetenschappelijke noodzaak van deze meting duidelijk maakt. ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 ### Pagina 2 Dit is een examenpagina (pagina 2 van 19) die zich richt op de effecten van nicotine op de vroege embryonale ontwikkeling en de hersenen. De pagina bevat een inleidende tekst over de schadelijke gevolgen van roken tijdens de zwangerschap en een gedetailleerde uitleg over hoe nicotine werkt in het beloningscentrum van de hersenen. Een visueel element, 'afbeelding 1', is prominent aanwezig. Dit is een schematische weergave van een synaps, waar acetylcholine, nicotine en dopamine samenwerken. De figuur toont een presynaptisch neuron met blaasjes die dopamine bevatten, acetylcholinereceptoren en nicotinee binding. De synapsspleet en het postsynaptische neuron met dopaminereceptoren en het dopaminekanaal zijn ook afgebeeld, met een pijl die wijst naar het 'beloningscentrum'. De pagina behandelt wetenschappelijke concepten zoals neurotransmissie, synapsen, receptoren (acetylcholinereceptoren, dopaminereceptoren), neurotransmitters (acetylcholine, dopamine), antagonisten, endocytose en heropname. Specifieke aandacht wordt besteed aan de mechanismen van nicotinebinding en de invloed hiervan op dopamine-afgifte en de activatie van het beloningscentrum. Er wordt een vraag gesteld over de juistheid van drie beweringen (1, 2 en 3) met betrekking tot afbeelding 1, waarbij de student moet bepalen of nicotine een antagonist is, of dopamine via endocytose vrijkomt, en of heropname van dopamine via dopaminereceptoren plaatsvindt. Daarnaast is er een open vraag (vraag 2) waarin de student moet uitleggen waarom nicotine het beloningscentrum meer activeert dan acetylcholine, gezien het feit dat nicotine niet wordt afgebroken door acetylcholinesterase. Studenten worden gevraagd om specifieke biologische processen te analyseren en te verklaren, en om kritisch te redeneren over de werking van neurotransmitters en hun interactie met externe stoffen zoals nicotine. ### Pagina 3 De gifstof nicotine wordt gemaakt door planten van de familie Solanaceae. In deze familie worden de grootste hoeveelheden nicotine geproduceerd door de planten van het geslacht Nicotiana. 1p 3 Noteer wat de functie is van de aanmaak van nicotine door planten. Nicotiana-soorten die gebruikt worden voor de productie van tabak hebben hogere gehaltes aan nicotine dan wilde tabaksplanten. Dit komt door een bepaald proces waarbij door middel van kruisingen en selectie een hogere aanmaak van nicotine in deze productiesoorten is verkregen. 1p 4 Noteer de naam van dit proces. De Amerikaanse wetenschappers wilden onderzoeken hoe nicotine de verschillende celtypen in een embryo beïnvloedt. Onderzoek doen aan menselijke embryo’s is in veel landen niet toegestaan of mag alleen onder zeer strikte voorwaarden. Daarom gebruikten de wetenschappers stamcellen afkomstig uit een menselijk embryo van vijf dagen oud (blastula). Een kweek van deze stamcellen vormt spontaan bolletjes die ‘embryoid bodies’ (EB’s) worden genoemd. Om het effect van nicotine op de ontwikkeling van deze stamcellen te onderzoeken, voegden de wetenschappers nicotine toe aan het kweekmedium. De opzet van het onderzoek is in afbeelding 2 weergegeven. afbeelding 2 [FIGUUR: Een diagram dat de transformatie van een blastula naar stamcellen en vervolgens naar embryoid bodies (EB's) toont, met twee takken: één zonder nicotine en één met nicotine.] 2p 5 Stamcellen hebben een bepaalde potentie. Welke potentie hebben de stamcellen bij de start van het onderzoek? En welke potentie hebben ze na 21 dagen ontwikkeling? start onderzoek na 21 dagen A multipotent pluripotent B multipotent totipotent C pluripotent multipotent D pluripotent totipotent E totipotent multipotent F totipotent pluripotent VW-1018-a-24-1-o 3 / 19 lees verder ►►► ### Pagina 4 Dit is een opgavepagina van een examen, gericht op biologische concepten en data-interpretatie. De pagina behandelt het effect van nicotine op embryonale lichaampjes (EB's). Visuele elementen omvatten twee figuren: Afbeelding 3 toont microscopische beelden van controle-EB's en nicotine-blotgestelde EB's, waarbij de EB's als donkere vlekken zichtbaar zijn met een schaalbalk van 100 µm. Afbeelding 4 is een scatterplot (puntendiagram) dat de EB-diameter (in µm) toont voor zowel controle- als nicotinegroepen, met een asterisk die een significant verschil in gemiddelde diameter aangeeft en een legende die deze asterisk uitlegt. De data suggereert dat nicotine-blootgestelde EB's gemiddeld kleiner zijn. De wiskundige/wetenschappelijke concepten omvatten: de relatie tussen EB-diameter en celaantal, statistische significantie (aangeduid met de asterisk en de vraag of een verschil op toeval berust), microscopie, effecten van stoffen (nicotine) op cel- of weefselontwikkeling, genexpressie, RNA naar cDNA conversie, PCR-techniek, en expressieprofilering voor celtypering. Van de student wordt gevraagd om uitspraken te evalueren op basis van de gepresenteerde data (met name Afbeelding 4) en de contextuele informatie over nicotineblootstelling en EB-diameters. Er wordt ook beschreven hoe genexpressie-analyse (via RNA, cDNA, PCR) wordt gebruikt om celtypen te onderscheiden, met een verwijzing naar een niet-getoonde Afbeelding 5. ### Pagina 5 ```json { "description": "Deze examenpagina is een opgavepagina met vragen over moleculaire biologie, celbiologie en de effecten van nicotine op embryonale ontwikkeling, waarschijnlijk voor HAVO of VWO biologie. De pagina bevat een visuele weergave (afbeelding 5) van een experimenteel proces. Deze afbeelding toont: embryoid bodies (EB) die gedifferentieerd worden tot cellen, extractie van RNA, omzetting naar cDNA, PCR, sequentiebepaling, bepaling van expressieprofiel en indeling in celtypen. Er is een kort fragment weergegeven dat waarschijnlijk een DNA-sequentie voorstelt ('CAAGTTCCTACAGCTA...CATGCCATTGACGATT').\n\nDe pagina bevat drie vraagblokken (vragen 7, 8 en 9) en een tabel. Vraag 7 betreft het beoordelen van drie uitspraken (juist/onjuist) over de stappen in afbeelding 5, specifiek gericht op de enzymen en nucleotiden die nodig zijn voor cDNA-synthese en PCR. Vraag 8 presenteert een tabel met twee celtypen (epitheelcellen, endotheelcellen) en de effecten van nicotine daarop (toename van celdeling, verminderde vorming van haarvaten). Studenten moeten voor elk celtype toelichten hoe de genoemde effecten kunnen leiden tot longproblemen bij gaswisseling op latere leeftijd, met een verwijzing naar de wet van Fick. Tot slot vraagt vraag 9 om een andere tekortkoming te benoemen van het gebruik van embryoid bodies als model om de effecten van nicotine op embryonale ontwikkeling te onderzoeken, naast het gegeven voorbeeld.\n\nDe wiskundige/wetenschappelijke concepten die aan bod komen zijn: moleculaire biologie technieken (RNA, cDNA, PCR, sequencing), celbiologische processen (celdifferentiatie, celdeling, vorming van haarvaten), genexpressie, de wet van Fick (gaswisseling) en de impact van omgevingsfactoren (nicotine) op ontwikkelingsprocessen en risico op aandoeningen. De student wordt gevraagd om analyse te doen van biologische processen, verbanden te leggen tussen verschillende biologische niveaus (moleculair, cellulair, orgaan) en kritisch te reflecteren op experimentele modellen.", "summary": "Examenpagina met vragen over moleculaire biologie (cDNA, PCR, sequencing, genexpressie) en celbiologie. Bevat figuur over experimentele aanpak met embryoid bodies. Vragen over de wet van Fick, de effecten van nicotine op celdeling en haarvaten, en de tekortkom ### Pagina 6 Spitsbergenrendier verandert zijn dieet Door klimaatverandering wordt de vegetatie in arctische gebieden ’s winters steeds vaker door een ijslaag bedekt. De Noorse bioloog Brage Bremset Hansen en zijn collega’s hebben aangetoond dat het dieet van Spitsbergenrendieren dan verandert. Dit veroorzaakt een verandering in de nutriëntenkringloop in het ecosysteem. Rendieren komen voor op de toendra’s in het gebied rondom de Noordpool. Het Spitsbergenrendier (*Rangifer tarandus platyrhynchus*) is de kleinste van de zeven ondersoorten en komt alleen voor op Spitsbergen, een eilandengroep in de Noordelijke IJszee (afbeelding 1). Het Spitsbergenrendier heeft korte poten, een relatief kleine, ronde kop en een dikke vacht (afbeelding 2). afbeelding 1 afbeelding 2 [FIGUUR: Kaart van Spitsbergen en de Noordelijke IJszee met daarop de locatie van Spitsbergen en Noorwegen.] [FIGUUR: Een rendier met geweien loopt in de sneeuw.] Spitsbergenrendieren eten grassen, mossen en dwergstruikjes. In de zomerperiode slaan ze overtollige energie uit het voedsel op in een dikke vetlaag. Om in de winter bij hun voedsel te komen, schrapen ze sneeuw weg met hun hoeven. Een aantal aanpassingen maakten deze ondersoort geschikt om te overleven in de kou op Spitsbergen. Zo hebben ze een dikke vacht, waardoor ze minder energie verbruiken om warm te blijven, en door hun korte poten is hun oppervlakte-inhoudsverhouding gunstig. 2p 10 – Licht toe hoe kortere poten de oppervlakte-inhoudsverhouding beïnvloeden. – Licht toe hoe dit leidt tot een lager energieverbruik. VW-1018-a-24-1-o 6 / 19 lees verder ► ► ► ### Pagina 7 Dit is een examenpagina (pagina 7 van 19) met drie biologische opdrachten (11, 12, 13) die betrekking hebben op ecologie, evolutiebiologie en klimaatverandering, specifiek in arctische gebieden. Visuele elementen zijn afwezig, de pagina bestaat enkel uit tekst. De vragen omvatten concepten zoals selectiedruk, soortvorming (ondersoorten), temperatuurstijging, klimaatverandering, productiviteit van vegetatie, dissimilatie, reducenten, stikstofassimilatie, netto primaire productie en populatiegrootte van herbivoren. Van de student wordt gevraagd om: 1) uit te leggen hoe een kleinere ondersoort van het Spitsbergenrendier kon ontstaan, gezien de afwezigheid van bepaalde predatoren (vraag 11, 3 punten); 2) aan te geven of de netto primaire productie toeneemt of afneemt door drie specifieke effecten van temperatuurstijging (verhoogde dissimilatie, langere activiteit reducenten, snellere stikstofassimilatie) (vraag 12, 2 punten); en 3) te verklaren waarom de populatiegrootte van *andere* soorten herbivoren kan afnemen bij een hogere vegetatieproductiviteit die de populatiegrootte van *sommige* soorten herbivoren doet toenemen (vraag 13, 1 punt). ### Pagina 8 Dit is een examenpagina die betrekking heeft op ecologie en biologische processen in het arctische gebied. Het type pagina is een 'opgave', met vragen die gebaseerd zijn op een tekst en een grafiek. Visuele elementen omvatten een scatterplot (puntenwolk) genaamd 'Afbeelding 3' met een legenda. De x-as van de grafiek stelt de 'dikte van de ijslaag (cm)' voor, variërend van 0 tot 10 cm. De y-as stelt het 'aandeel dat aan de kust voedsel zoekt' voor, variërend van 0 tot 0.35. De legenda onderscheidt drie populaties ('populatie 1', 'populatie 2', 'populatie 3') met verschillende symbolen (gevulde cirkel, grijze cirkel, open cirkel). De tekst beschrijft de context van 'regen-op-sneeuw' evenementen op Spitsbergen, de vorming van ijslagen, en de impact hiervan op het dieet van Spitsbergenrendieren, in het bijzonder hun hypothese over het eten van zeewier. Wiskundige/wetenschappelijke concepten omvatten de analyse van grafieken, interpretatie van data, ecologische aanpassingen, dieetverandering als gevolg van omgevingsfactoren (klimaatverandering), en de invloed van dieet op de stikstofkringloop. Van de student wordt gevraagd om: 1) de grafiek te analyseren en drie gegeven uitspraken te beoordelen als 'juist' of 'onjuist' (Vraag 14); 2) te verklaren hoe het veranderde dieet (zeewier eten) van de Spitsbergenrendieren de stikstofkringloop op de toendra van Spitsbergen beïnvloedt (Vraag 15). De vragen testen zowel grafiekinterpretatie als inzicht in ecologische processen. ### Pagina 9 Koolmezen dood door bestrijding buxusmot? In het voorjaar van 2018 kwamen er verontrustende berichten over opvallend veel dode koolmeesjongen in nestkasten. Ook Henriëtte had zo'n nestje met dode koolmezen in de tuin. De koolmees (Parus major, afbeelding 1) is een veelvoorkomende broedvogel in Nederland. De koolmees leeft van zaden en insecten. Totdat jonge koolmezen het nest verlaten, worden ze door hun ouders gevoerd met kleine insecten zoals de rupsen van de buxusmot. afbeelding 1 [FIGUUR: Een koolmees met een worm in zijn bek, zittend op een tak.] In 2018 en 2019 hadden veel Nederlandse tuineigenaren last van de rupsen van de buxusmot. Ook Henriëttes buxus-hek werd kaalgevreten. In het tuincentrum haalde ze toen een middel om de buxusmot te bestrijden. Henriëtte vraagt zich nu af of het nestje dode koolmeesjes in haar tuin misschien het gevolg was van dit bestrijdingsmiddel. Veel insectenbestrijdingsmiddelen behoren tot de pyrothroïden. Deze stoffen verhinderen het sluiten van de spannings-afhankelijke Na+-kanalen in de uitlopers van neuronen. Over het effect van pyrothroïden op een neuron worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Door pyrothroïden ontstaan er constant nieuwe impulsen in de axonen. 2 Doordat de Na+-kanalen niet sluiten, treedt hyperpolarisatie op. 3 De oorspronkelijke rustpotentiaal wordt niet meer bereikt. 2p 16 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. VW-1018-a-24-1-o 9 / 19 lees verder ►►► ### Pagina 10 ```json { "description": "Dit is een opgavepagina van een examen, gericht op biologische en milieukundige concepten. De pagina bevat een inleidende tekst over onderzoek naar bestrijdingsmiddelen in dode jonge koolmezen en een tabel met onderzoeksresultaten. \n\nVisuele elementen omvatten: \n* Een tabel (Tabel 1) met de titel 'werkzame stof' (actieve stof), 'type middel' (type middel) en 'aantal nesten' (aantal nesten). De 'aantal nesten' kolom is verder onderverdeeld in 'stad (wel bestrijding)' (stad waar bestrijding plaatsvond), 'stad (geen bestrijding)' (stad waar geen bestrijding plaatsvond), en 'bos' (bos). De tabel somt diverse werkzame stoffen op, zoals DDT, DEET, bifenyl-2-ol, fipronil, fluralaner, fluroxypyr meptyl, imidacloprid, en permethrin, met hun corresponderende type middel (insecticide, fungicide, herbicide) en het aantal nesten waarin ze zijn aangetroffen in de drie geografische categorieën. \n* Een legenda onder de tabel definieert de typen middelen: 'insecticide: gifstof die insecten doodt', 'fungicide: gifstof die schimmels doodt', en 'herbicide: gifstof die planten doodt'.\n\nWiskundige/wetenschappelijke concepten omvatten: \n* Ecologie: onderzoek naar de aanwezigheid van schadelijke stoffen in ecosystemen en voedselketens (koolmees als indicatorsoort).\n* Toxicologie: analyse van verschillende soorten bestrijdingsmiddelen (insecticiden, fungiciden, herbiciden) en hun effecten.\n* Milieukunde: de persistentie en afbreekbaarheid van stoffen zoals DDT.\n* Data-analyse: interpretatie van kwantitatieve gegevens uit een tabel over de distributie van stoffen over verschillende locaties.\n\nVan de student wordt gevraagd:\n* Vraag 17 (1 punt): Het identificeren van de wetenschappelijke term voor een slecht afbreekbare gifstof, gebaseerd op de informatie over DDT.\n* Vraag 18 (1 punt): Het verklaren van de aanwezigheid van een herbicide (fluroxypyr meptyl) in jonge koolmezen, wat inzicht vereist inoverdrachtspaden van chemicaliën in de natuur.", "summary": "Examenpagina met een tabel over bestrijdingsmiddelen (insecticiden, fungiciden, herbiciden ### Pagina 11 Dit is een examenpagina die betrekking heeft op een biologisch-chemisch onderwerp, specifiek de effecten van insecticiden op het milieu en dierlijke organismen. De pagina bevat een tekstuele introductie over het gebruik van insecticiden tegen vlooien en teken bij huisdieren (honden en katten), en de mogelijke overdracht van deze gifstoffen naar wilde dieren, zoals koolmezen, die haren gebruiken voor nestbekleding. Visueel wordt de tekst ondersteund door 'afbeelding 2', een zwart-witfoto van een nestkastje met een koolmeesje erop, wat de context van het probleem verder verduidelijkt. De pagina bevat twee opgaven (vragen): De eerste (vraag 19, 2 punten) vraagt de student om twee eigenschappen te noteren (één op orgaanniveau en één op celniveau) die de gemakkelijke opname van gifstoffen via de darm verklaren, vergeleken met opname via de huid. Dit vereist kennis van de anatomie en fysiologie van het spijsverteringsstelsel en celbiologie (bijv. oppervlaktevergroting door microvilli, dunne celwanden). De tweede opgave (vraag 20, 1 punt) presenteert een krantenkop over het massaal sterven van koolmezen door vlooien- en tekengif en vraagt de student te beargumenteren waarom onderzoekers deze kop waarschijnlijk niet als conclusie van hun onderzoek zouden presenteren. Dit test het kritisch denkvermogen en de wetenschappelijke integriteit van de student, waarbij onderscheid gemaakt moet worden tussen sensationele journalistiek en wetenschappelijke conclusies (bijv. gebrek aan direct causaal verband, behoefte aan meer onderzoek). De pagina verwijst ook naar ‘tabel 1’ en ‘onderzoek’ wat suggereert dat dit onderdeel is van een grotere set examenpagina’s of een casestudy. ### Pagina 12 Drop Anna heeft last van een hoge bloeddruk. Als ze voor controle naar haar huisarts gaat, vraagt de huisarts of ze vaak drop eet of zoethoutthee drinkt. Bepaalde stoffen in deze voedingsmiddelen kunnen namelijk een hoge bloeddruk veroorzaken. [FIGUUR: Afbeelding van de lever, galblaas en darm, met pijlen die de circulatie aangeven.] afbeelding 1 Drop en zoethoutthee bevatten glycyrrhizine (GL). Deze stof zorgt voor de typische dropsmaak en heeft een grote zoetkracht. GL wordt in de darmen door darmbacteriën gehydrolyseerd. Hierbij ontstaat glycyrrhetinezuur (GA), dat wordt opgenomen in het bloed. In de lever wordt een gedeelte van het GA omgezet in een aantal verschillende stoffen die via de gal worden afgevoerd. Een gedeelte daarvan wordt in de darm weer omgezet in GA en vervolgens opgenomen en getransporteerd naar de lever. Deze cyclus heet de enterohepatische circulatie (afbeelding 1). Over de aanwezigheid van GA in het lichaam worden de volgende uitspraken gedaan: 1 GA komt alleen terecht in de lever via de poortader. 2 Door de enterohepatische circulatie duurt het langer voordat GA volledig uit het lichaam is verwijderd. 3 Een trage passage van de voedselbrij in de darm verlaagt de hoeveelheid GA in het lichaam. 2p 21 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. GA heeft effect op bepaalde cellen in de nierbuisjes (afbeelding 2). In het grondplasma van deze cellen bevinden zich mineralocorticoïd-receptoren. Door binding van cortisol wordt een mineralocorticoïd-receptor (MR) geactiveerd. De geactiveerde MR verplaatst zich naar de kern, waar dit complex bindt aan een hormoon-respons-element (HRE). Daardoor komen bepaalde genen tot expressie, wat leidt tot de synthese van Na+-kanalen die in het celmembraan terechtkomen. GA verhindert de werking van het enzym 11β-HSD2 in deze nercellen. Dit enzym zet normaliter cortisol om in cortison. Cortison kan niet binden aan de MR. VW-1018-a-24-1-o 12 / 19 lees verder ### Pagina 13 ```json { "description": "Dit is een examenpagina (pagina 13 van 19) met biologische en biochemische concepten, ondersteund door een gedetailleerde afbeelding en een tabel, gevolgd door meerkeuze- en open vragen. De pagina richt zich op de regulatie van natriumkanalen en de effecten van glycyrrhizine (GA) op de bloeddruk en osmotische waarde, en gerelateerde gezondheidsrisico's zoals oedeem.\n\n**Visuele elementen:**\n- **Afbeelding 2 (Biochemisch Schema):** Een complex diagram dat de intracellulaire processen toont die betrokken zijn bij de synthese van Na+-kanalen, beïnvloed door cortisol en glycyrrhizine (GA). De afbeelding toont:\n - De omzetting van cortisol naar cortison door 11β-HSD2.\n - De interactie tussen cortisol (of GA) en de mineralocorticoïdreceptor (MR).\n - De binding van de geactiveerde MR aan een hormoonrespons element (HRE) op DNA, wat leidt tot transcriptie en de synthese van Na+-kanalen.\n - De aanwezigheid van K+ en Na+-kanalen, die de opname van natrium uit de voorurine beïnvloeden.\n- **Tabel:** Een tabel met twee kolommen: 'soort drop' (zoete drop, mild-zoute drop, dubbelzoute drop) en 'GA-gehalte (mg/kg)'. Deze tabel bevat numerieke waarden voor het GA-gehalte in verschillende soorten snoep.\n\n**Wiskundige/Wetenschappelijke concepten:**\n- **Biochemie/Endocrinologie:** Cortisol, cortison, 11β-HSD2, NAD+/NADH-reacties, mineralocorticoïdreceptor (MR), hormoonrespons element (HRE), transcriptie, Na+-kanalen, K+-kanalen.\n- **Fysiologie:** Osmotische waarde van bloed, bloeddruk, oedeem, nierfunctie (voorurine).\n- **Voedingsleer/Toxicologie:** Glycyrrhizine (GA), 'no effect level', lichaamsgewichtgerelateerde dosering.\n- **Berekeningen:** Kwantitatieve analyse van GA-inname op basis van lichaamsgewicht en adviesdosering.\n\n**Wat van de student gevraagd wordt:**\n- **Vraag 22 (Meerkeuze):** Het identificeren van de functie van de geactiveerde MR bij transcriptie, mogelijk met behulp van externe informatie (informatieboek).\n- **Vraag 23 ( ### Pagina 14 Dit is een examenpagina die de biochemische achtergrond van de 'bonenziekte' (favisme) behandelt en een meerkeuzevraag bevat. Het documenttype is een opgave met bijbehorende theorie. Visuele elementen omvatten een biochemisch reactieschema (Afbeelding 1), getiteld 'afbeelding 1', dat de pentose-fosfaatweg (PPP) en de rol van NADPH schematisch weergeeft. Dit schema toont de omzetting van glucose via glucose-6-fosfaat en 6-fosfaatgluconaat naar pentose, waarbij intermediairen zoals CO2, vetzuren en acetyl-CoA betrokken zijn, en de cyclische omzetting van NADP+ naar NADPH en terug. Ook is een parallelle route afgebeeld met glutathion, GSSG, H2O2 en O2-, illustrerend hoe glutathion reactieve zuurstofspecies onschadelijk maakt, waarbij NADPH als cofactor fungeert. De wiskundige en wetenschappelijke concepten omvatten enzymkinetiek (G6PD-mutatie), stofwisselingsroutes (pentose-fosfaatweg), redoxreacties (NADP+/NADPH), en de begrippen assimilatie en dissimilatie. De student wordt gevraagd om de rol van NADPH (elektronenafgifte/opname) en het type stofwisselingsproces (assimilatie/dissimilatie) waarbij NADPH wordt verbruikt, te identificeren op basis van de verstrekte informatie en het diagram. ### Pagina 15 1p 27 De PPP is betrokken bij de productie van vetzuren. Met behulp van afbeelding 1 kan worden afgeleid wat het gevolg is voor de productie van vetzuren als G6PD onwerkzaam is. Wat gebeurt er met de productie van vetzuren als G6PD onwerkzaam is? A Die neemt toe. B Die neemt af. C Die verandert niet. In de rode bloedcellen wordt normaal ongeveer 30% van de glucose via de PPP gedissimileerd. Zo ontstaat er voldoende glutathion om reactieve zuurstofmoleculen onschadelijk te maken. Reactieve zuurstofmoleculen kunnen ontstaan door infecties, door gebruik van bepaalde medicijnen en ook door stoffen in tuinboonplanten. Doordat er bij Fabio te weinig G6PD-activiteit is in zijn rode bloedcellen, is er een tekort aan glutathion. Als Fabio tuinbonen eet of pollen van tuinboonplanten inademt, hopen reactieve zuurstofmoleculen zich op in zijn rode bloedcellen en veroorzaken ze oxidatie van hemoglobine. Hierdoor denatureert de hemoglobine en vormt klonten. Doordat de rode bloedcellen vervolgens openbarsten (hemolyse), ontstaat bloedarmoede. In de andere cellen van Fabio wordt de ophoping van reactieve zuurstofmoleculen beter bestreden, doordat extra G6PD wordt aangemaakt als er te weinig G6PD-activiteit is. 1p 28 Verklaar dat aanmaak van extra G6PD niet kan plaatsvinden in rode bloedcellen. Symptomen die Fabio kan krijgen na het eten van tuinbonen, zijn een gele huid en geelverkleuring van zijn oogwit. 2p 29 Leg uit hoe hemolyse leidt tot deze geelverkleuring. Nadat Fabio een keer tuinbonen had gegeten, veranderden zijn ademhaling en hartslag. 2p 30 Zal zijn ademhalingsfrequentie zijn verhoogd of verlaagd? En zijn hartslagfrequentie? ademhalingsfrequentie hartslagfrequentie A verhoogd verhoogd B verhoogd verlaagd C verlaagd verhoogd D verlaagd verlaagd VW-1018-a-24-1-o 15 / 19 lees verder ### Pagina 16 ```json { "description": "Dit is een opgavepagina van een examen, gericht op biologie, met name genetica en moleculaire biologie. De pagina bevat twee hoofdvragen (31 en 32/33) met subvragen. Visuele elementen zijn beperkt tot 'afbeelding 2', een stamboom die de overerving van 'bonenziekte' (waarschijnlijk G6PD-deficiëntie) binnen een familie toont, inclusief een legenda voor 'bonenziekte' (een ingevuld vierkantje). In de stamboom zijn individuen aangeduid met letters (P, Q, R, S) en namen (Francesca, Fabio, Stella). Een vraagteken in de stamboom suggereert een onbekende status die de student moet afleiden. \n\nDe pagina behandelt de volgende wiskundige/wetenschappelijke concepten:\n1. **Mutaties en genexpressie:** Uitleg over puntmutaties en deleties in het G6PD-gen, en hun impact op het leesraam, eiwitfunctionaliteit en eiwitproductie.\n2. **Overerving van X-gebonden eigenschappen:** De tekst specificeert dat het G6PD-gen op het X-chromosoom ligt, wat cruciaal is voor het analyseren van de stamboom.\n3. **Genotype en Fenotype:** Het begrip heterozygoot en homozygoot voor het gemuteerde G6PD-allel, en het verband met het fenotype (wel/geen ziekte).\n4. **X-chromosoom inactivatie en epigenetica:** De laatste vraag richt zich op het concept van X-chromosoom inactivatie bij vrouwen en de relatie met epigenetica.\n\nVan de student wordt gevraagd:\n* **Vraag 31 (2 punten):** Beoordelen of drie beweringen over mutaties (deletie, puntmutatie, eiwitproductie) 'juist' of 'onjuist' zijn.\n* **Vraag 32 (2 punten):** Aan de hand van de stamboom en de informatie dat Francesca drager en heterozygoot is, identificeren welke van haar kinderen het fenotype vertoont dat bewijst dat zij niet homozygoot kan zijn, en dit antwoord toelichten.\n* **Vraag 33 (1 punt):** Uitleggen waarom de inactivatie van het X-chromosoom bij vrouwen die drager zijn van het gemuteerde G6PD-allel, en die leidt tot G6PD-tekort, een vorm van epigenetica is.", "summary": "Examenpagina over genetica, mutaties ### Pagina 17 Deze examenpagina is een opgavepagina van een biologie-examen, gericht op genetica en populatiebiologie. De pagina bevat vier meerkeuze- en open vragen, genummerd 34 tot en met 37, met bijbehorende puntentellingen (2p en 1p). Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren aanwezig. Vraag 34 betreft Mendeliaanse overerving van een X-gebonden allel (G6PD-allel), waarbij de student de kans moet berekenen dat een jongen dit allel erft, gegeven de familiegeschiedenis. Er worden vijf antwoordopties (A-E) gegeven in de vorm van breuken. Vraag 35 focust op populatiegenetica en vraagt naar het percentage vrouwen en mannen met bonenziekte in een populatie, uitgaande van de Hardy-Weinberg-wet en een gegeven allelfrequentie van 20% voor het gemuteerde G6PD-allel. De student moet het antwoord noteren in een specifiek formaat (% voor vrouwen en mannen). Vraag 36 behandelt evolutietheorie en vraagt naar de best passende verklaring voor de hogere frequentie van het G6PD-allel in malariagebieden, met een verwijzing naar het selectievoordeel dat het allel biedt tegen malaria. Er worden vijf mogelijke verklaringen geboden: gene-flow, flessenhalseffect, stichtereffect, migratie en natuurlijke selectie. Vraag 37 vereist argumentatie: de student moet beredeneren waarom bonenziekte geen allergische reactie is, ondanks dat het op sommige websites zo genoemd wordt. De student wordt dus gevraagd om kennis toe te passen van erfelijkheidsleer (X-gebonden overerving), populatiegenetica (Hardy-Weinberg evenwicht), evolutie (natuurlijke selectie) en de aard van genetische aandoeningen in relatie tot allergieën. ### Pagina 18 PFAS in groententuijtes In Nederland ontstond grote ophef toen PFAS (poly- en perfluorkylstoffen) werden aangetroffen in afvalwater, oppervlaktewater en zelfs drinkwater. PFAS leveren namelijk risico's op voor de volksgezondheid en het milieu. Wetenschappers van het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) onderzochten of PFAS via besmette groententuijtes terecht kunnen komen in voedsel voor mensen. PFAS zijn synthetische stoffen die afbelding 1 onder andere worden gebruikt voor de productie van waterafstotende kleding en verpakkingsfolies. Een van deze stoffen is PFOA (perfluoroctaanzuur, afbelding 1). Onderzoek bij proefdieren heeft aangetoond dat PFOA onder andere lever- en niertumoren kan veroorzaken. Ook tast de stof het immuunsysteem aan. Het gebruik van PFOA is daarom nu verboden. PFOA wordt nauwelijks afgebroken of uitgescheiden door het lichaam van de mens. Voor PFOA is de grenswaarde een dagelijkse inname van 0,63 ng/kg lichaamsgewicht per dag. Deze waarde is afgeleid van de waarde van 750 ng/kg lichaamsgewicht per dag die uit onderzoek bij ratten kwam. 2p 38 Waarom is deze waarde voor mensen lager dan voor ratten? A Mensen behoren tot een ander trofisch niveau dan ratten. B Mensen hebben relatief meer vetweefsel dan ratten. C Mensen leven langer dan ratten. D Mensen zijn groter dan ratten. PFOA wordt nauwelijks uitgescheiden doordat veel PFOA-moleculen binden aan plasma-eiwitten in het bloed. De PFOA-moleculen die niet gebonden zijn, kunnen wel worden uitgescheiden. 1p 39 Verklaar waardoor de binding van PFOA aan plasma-eiwitten de uitscheiding van PFOA belemmert. Hoevel PFOA geen mutagene effecten heeft, wordt in proefdieren toch een verhoogd aantal tumoren gevonden. Tumoren kunnen – onder invloed van mutagene factoren – ontstaan door mutaties in bepaalde genen die een regulerende functie hebben bij celdeling. 1p 40 Noteer de naam van een bepaald type genen dat door mutatie een verhoogde kans op tumoren geeft. VW-1018-a-24-1-o 18 / 19 lees verder ►►► Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl-leiden.nl. ### Pagina 19 Deze examenpagina is een opgavepagina met twee meerkeuzevragen (vraag 41) en een open vraag (vraag 42), vergezeld van een begeleidende tekst en een staafdiagram. Vraag 41 heeft betrekking op immunologie, specifiek herkenning en eliminatie van kankercellen door het immuunsysteem, waarbij concepten als Major Histocompatibility Complex (MHC-I, MHC-II), fagocytose en lysis centraal staan. De vraag test de kennis van de student over hoe T-lymfocyten tumorcellen herkennen en hoe kankercellen vervolgens gedood worden. De tekst en vraag 42 gaan over een milieukwestie, namelijk PFAS-vervuiling en de aanwezigheid van PFOA (een type PFAS) in groenten uit volkstuintjes. Er wordt gesproken over bodem- en oppervlaktewaterbesmetting en de mogelijke invloed op voedselgewassen nabij een chemisch bedrijf in Dordrecht. De student wordt gevraagd om uit te leggen waarom er ook groenten uit Bilthoven, een verder gelegen locatie, zijn getest. Visueel bevat de pagina een staafdiagram (afbeelding 2) getiteld 'afbeelding 2', met op de Y-as 'aantal monsters' (oplopend tot 80) en op de X-as drie categorieën: 'totaal', 'PFOA niet aangetoond' en 'PFOA aangetoond'. De staven zijn verdeeld naar 'Bilthoven' (zwart) en 'omgeving van Dordrecht' (grijs) volgens de legenda. Dit diagram presenteert de resultaten van PFOA-metingen in monstergroenten uit beide locaties. De student moet de tekst en het diagram interpreteren om vraag 42 te beantwoorden. Onderaan de pagina staat een bronvermelding en paginering (19/19 en pagina: 89).