# Eindexamen Biologie VWO 2023 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2023/tijdvak-2

## Vraag 2 – Opgave 1 (2 punten)

2p 2 Behoren de alcippus-, chrysippus-, dorippus- en orientis-vlinders elk tot een apart geslacht (genus)? En elk tot een aparte soort?

aparte geslachten aparte soorten

A ja ja
B ja nee
C nee ja
D nee nee

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de classificatie van organismen, specifiek over de termen 'geslacht' (genus) en 'soort'. Je moet bepalen of de genoemde vlinders tot aparte geslachten en/of aparte soorten behoren op basis van hun namen.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de binomiale nomenclatuur kennen, waarbij de eerste naam het geslacht (genus) aangeeft en de tweede naam de soortspecifieke aanduiding is. Je moet weten dat organismen die tot hetzelfde geslacht behoren, een gemeenschappelijke geslachtsnaam hebben, en dat organismen die tot dezelfde soort behoren, zowel dezelfde geslachtsnaam als dezelfde soortspecifieke aanduiding hebben (of, in de context van deze vraag, dat verschillende soortspecifieke aanduidingen binnen hetzelfde geslacht duiden op verschillende soorten).

Wat moet je kunnen: Je moet de wetenschappelijke namen van organismen correct kunnen interpreteren om de taxonomische relaties te bepalen. Je moet onderscheid kunnen maken tussen de geslachtsnaam en de soortspecifieke aanduiding en daaruit afleiden of organismen tot hetzelfde geslacht en/of dezelfde soort behoren.

Waar op letten: Let goed op de structuur van de wetenschappelijke namen: de eerste naam is altijd het geslacht, de tweede is de soortspecifieke aanduiding.
Bedenk dat organismen met verschillende soortspecifieke aanduidingen, zelfs binnen hetzelfde geslacht, verschillende soorten zijn.
Verwar 'geslacht' (genus) niet met 'soort'. Een geslacht kan meerdere soorten omvatten.
Analyseer elke vlindernaam afzonderlijk en vergelijk de geslachtsnamen en soortspecifieke aanduidingen met elkaar.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/2

## Vraag 3 – Opgave 1 (2 punten)

Over de monarchvlinders in de contactzone worden de volgende uitspraken gedaan:
1 Er is reproductieve isolatie tussen de ondersoorten.
2 Er treedt allopatrische soortvorming op.
3 Er vindt gene flow plaats.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.

Wat kun je verwachten: Je krijgt drie uitspraken over evolutiebiologische processen in de context van monarchvlinders in een contactzone. Je moet voor elke uitspraak bepalen of deze juist of onjuist is.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van de volgende begrippen kennen: reproductieve isolatie, allopatrische soortvorming en gene flow. Je moet ook weten wat een 'contactzone' inhoudt in de context van ondersoorten en soortvorming.

Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven uitspraken kritisch kunnen beoordelen op basis van je kennis van evolutiebiologische begrippen. Je moet je antwoord duidelijk en gestructureerd kunnen presenteren door de nummers onder elkaar te noteren met de juiste beoordeling erachter.

Waar op letten: Je moet de precieze definities van 'reproductieve isolatie', 'allopatrische soortvorming' en 'gene flow' kennen.
Je moet elke uitspraak afzonderlijk beoordelen op juistheid.
Let op de context van een 'contactzone'; dit impliceert vaak dat er nog interactie is tussen ondersoorten.
Je scoort punten per correcte beoordeling van de uitspraak (juist/onjuist).
Je moet de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar schrijven en erachter 'juist' of 'onjuist' noteren.

Kernbegrippen: reproductieve isolatie, allopatrische soortvorming, gene flow, ondersoort, soortvorming

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van 'ondersoorten die kunnen voortplanten' met 'aparte soorten met reproductieve isolatie'.
- Het niet correct toepassen van de definitie van allopatrische soortvorming (geografische scheiding) op een situatie met een 'contactzone' waar leefgebieden overlappen.
- Het niet herkennen dat 'onderling voortplanten' per definitie leidt tot 'gene flow'.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/3

## Vraag 4 – Opgave 1 (2 punten)

De genen B en G liggen zo dicht bij elkaar, dat ze vrijwel altijd gekoppeld overerven.
2p 4 Hoe groot is de kans dat een nakomeling van twee vlinders met de genotypen uit afbeelding 2 genotype A¹A¹BBGg heeft? En zou als de genen niet gekoppeld waren, deze kans kleiner, even groot of groter zijn?

kans deze kans is bij niet-gekoppelde genen

A kleiner
B even groot
C groter
D kleiner
E even groot
F groter

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over genetica waarbij je een kruising moet uitvoeren en de kans op een specifiek genotype moet berekenen. Daarnaast moet je inzicht tonen in het concept van gekoppelde overerving en het verschil met onafhankelijke overerving.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van Mendeliaanse genetica kennen, inclusief dominante en recessieve allelen, en hoe je een kruisingsschema opstelt. Je moet ook het concept van gekoppelde genen en de invloed daarvan op de overerving begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet een kruisingsschema kunnen opstellen en de kans op specifieke genotypen kunnen berekenen. Je moet ook in staat zijn om de invloed van gekoppelde genen op de overervingspatronen te analyseren en te vergelijken met onafhankelijke overerving.

Waar op letten: Je moet eerst de kans op het genotype A¹A¹BBGg berekenen, rekening houdend met de koppeling van genen B en G.
Je moet de genotypen van de ouders correct aflezen uit afbeelding 2.
Je moet de kruising voor elk genpaar apart uitvoeren, maar de koppeling tussen B en G respecteren.
Je moet vervolgens beredeneren hoe de kans zou veranderen als de genen B en G niet gekoppeld waren.
Je moet je antwoord duidelijk motiveren, waarbij je de impact van koppeling op de vorming van gameten en daarmee op de nakomelingen uitlegt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/4

## Vraag 8 – Opgave 1 (2 punten)

Het ebolavirus infecteert aanvankelijk vooral afweercellen: dendritische cellen, monocyten en macrofagen. Geïnfecteerde dendritische cellen rijpen dan niet meer, waardoor ze een aantal membraaneiwitten niet meer produceren. Als gevolg hiervan kunnen deze dendritische cellen het specifieke afweersysteem niet meer activeren. Afbeelding 2 geeft links een normale immuunrespons weer en rechts de gevolgen van een ebola-infectie.

afbeelding 2

2p 8 Hoe verhindert de ebola-infectie van een dendritische cel dat een T-helpercel geactiveerd wordt? En wordt als gevolg hiervan de cellulaire en/of de humorale respons geblokkeerd?

ebola verhindert type respons dat wordt geblokkeerd

A antigeenpresentatie alleen de cellulaire respons
B antigeenpresentatie alleen de humorale respons
C antigeenpresentatie zowel de cellulaire als de humorale respons
D celkoppeling alleen de cellulaire respons
E celkoppeling alleen de humorale respons
F celkoppeling zowel de cellulaire als de humorale respons

Wat kun je verwachten: Je moet de gevolgen van een ebola-infectie op de immuunrespons analyseren en de juiste oorzaak-gevolgrelatie kiezen uit de gegeven opties. Je moet begrijpen hoe de activatie van T-helpercellen werkt en welke rol dendritische cellen hierin spelen.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van het specifieke afweersysteem kennen, inclusief de rol van dendritische cellen, T-helpercellen, B-cellen en cytotoxische T-cellen. Je moet ook het verschil tussen humorale en cellulaire immuniteit begrijpen en hoe deze met elkaar verbonden zijn.

Wat moet je kunnen: Je kunt de informatie uit de vraagtekst en afbeelding 2 combineren om de causale keten van gebeurtenissen te reconstrueren. Je kunt de gevolgen van een geblokkeerde T-helpercelactivatie correct afleiden voor zowel de humorale als de cellulaire respons. Je kunt de juiste vakterminologie toepassen.

Waar op letten: Let goed op de specifieke functie van dendritische cellen bij de activatie van T-helpercellen, met name welke interactie hierbij essentieel is.
Elk correct causaal stapje in je redenering is een scorepunt waard. De eerste stap is het identificeren van de geblokkeerde interactie, de tweede stap is het benoemen van de geblokkeerde respons(en).
Zorg ervoor dat je de relatie tussen T-helpercellen en zowel de humorale als de cellulaire respons correct interpreteert.
Gebruik de informatie uit de afbeelding om de normale situatie te vergelijken met de situatie bij een ebola-infectie.
De term 'celkoppeling' verwijst naar de directe interactie tussen de dendritische cel en de T-helpercel, die essentieel is voor activatie.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/8

## Vraag 9 – Meiose, geslachtschromosomen (2 punten)

Drie eiwitten zijn: collageen, fibrinogeen en de stollingsfactor tromboplastine.
– Van welk eiwit neemt de concentratie in bloedplasma af waardoor hevige bloedingen optreden?
– Van welk eiwit neemt de concentratie in bloedplasma toe waardoor stolsels ontstaan?
Noteer je antwoord als volgt:
neemt af: …
neemt toe: …

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de functie van specifieke eiwitten in het bloed en de gevolgen van een afwijkende concentratie hiervan. Je moet de juiste eiwitten koppelen aan de beschreven effecten.

Wat moet je kennen: Je moet de rollen van fibrinogeen, tromboplastine en collageen in het bloedstollingsproces en de algemene bloedsamenstelling kennen. Je moet weten welke eiwitten plasma-eiwitten zijn en welke een structurele functie hebben.

Wat moet je kunnen: Je kunt de functie van de genoemde eiwitten benoemen en de relatie leggen tussen een veranderde concentratie van deze eiwitten en de fysiologische gevolgen (bloedingen of stolsels). Je kunt nauwkeurig de gevraagde eiwitten benoemen.

Waar op letten: Elk correct benoemd eiwit voor 'neemt af' en 'neemt toe' levert een scorepunt op.
Let goed op de formulering 'neemt af' en 'neemt toe' en koppel deze aan de juiste fysiologische toestand (bloedingen of stolsels).
Verwar de functie van collageen niet met die van plasma-eiwitten die direct betrokken zijn bij bloedstolling.
Zorg dat je de specifieke vaktermen correct gebruikt.
Controleer of je antwoord overeenkomt met de gevraagde notatie.

Kernbegrippen: bloedstolling, plasma-eiwitten, fibrinogeen, tromboplastine, hemostase, leverfunctie

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van de rollen van de verschillende eiwitten in het stollingsproces.
- Collageen is een structuureiwit in de bloedvatwand en geen oplosbaar plasma-eiwit waarvan de concentratie op deze manier verandert.
- Niet correct koppelen van de symptomen (bloedingen door tekort, stolsels door overmaat/vrijkomen) aan de juiste eiwitten.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/9

## Vraag 12 – Meiose, geslachtschromosomen (1 punt)

In oktober 2019 werd het eerste vaccin tegen ebola goedgekeurd. Dit
vaccin bestaat uit een verzwakt, ander type virus, waaraan een gen van
het ebolavirus is toegevoegd. In afbeelding 5 zijn de verschillende eiwitten
van het ebolavirus weergegeven, met daaronder de plaats van de
bijbehorende genen op het genoom.

afbeelding 5

Legenda:
NP gen voor eiwit NP dat het genoom beschermt
VP.. genen voor eiwitten VP24, VP30, VP35 en VP40
GP gen voor membraaneiwit GP
L gen voor RNA-polymerase L

Welk gen van het ebolavirus is aan het verzwakte virus toegevoegd?
A NP
B VP30
C GP
D L

Wat kun je verwachten: Je moet bepalen welk gen van het ebolavirus het meest geschikt is om toe te voegen aan een vaccin, gebaseerd op de functie van de eiwitten die deze genen coderen.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van vaccinatie kennen, met name dat vaccins het immuunsysteem trainen om specifieke oppervlakte-eiwitten van een pathogeen te herkennen. Je moet ook de algemene structuur van virussen en de functie van hun eiwitten (zoals membraaneiwitten, genoom-beschermende eiwitten, replicatie-enzymen) begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit de legenda kunnen interpreteren en deze kennis toepassen op de context van vaccinontwikkeling. Je moet een logische redenering kunnen opzetten om te bepalen welk eiwit het meest waarschijnlijk een immuunrespons zal opwekken die bescherming biedt tegen het virus.

Waar op letten: Let op de functie van elk eiwit zoals beschreven in de legenda.
Bedenk welk type eiwit het meest toegankelijk is voor het immuunsysteem van de gastheer.
Overweeg welk eiwit een cruciale rol speelt bij de interactie van het virus met gastheercellen.
Denk na over het doel van een vaccin: het opwekken van antilichamen die het virus kunnen neutraliseren.
Sluit opties uit die eiwitten beschrijven die intern zijn of primair betrokken zijn bij virale replicatie binnen de cel, en dus minder geschikt zijn als doelwit voor antilichamen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/12

## Vraag 13 – Meiose, geslachtschromosomen (2 punten)

De drie methodes om ebola te bestrijden (remdesivir, mAb's en het vaccin), hebben verschillende kenmerken.
Enkele van deze kenmerken zijn:
1 De methode gebruikt kunstmatige passieve immunisatie.
2 De methode dient als behandeling van ebola-patiënten.
3 Een doel van de methode is dat er B-geheugencellen worden gevormd.
2p 13 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of het betreffende kenmerk geldt voor remdesivir, voor de mAb's en/of voor het vaccin. Per kenmerk kunnen meerdere methodes juist zijn.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de kenmerken van verschillende methoden om ebola te bestrijden. Je moet per kenmerk aangeven welke methode(s) hierbij passen.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van immunologie kennen, inclusief het verschil tussen actieve en passieve immunisatie, de rol van B-geheugencellen, en de werking van antivirale middelen (zoals remdesivir), monoklonale antilichamen (mAb's) en vaccins.

Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven kenmerken kunnen koppelen aan de juiste bestrijdingsmethoden op basis van je kennis van immunologie en virologie. Je moet nauwkeurig kunnen redeneren over de specifieke effecten van elke methode op het immuunsysteem of het virus zelf.

Waar op letten: Je moet de specifieke werking van elke methode (remdesivir, mAb's, vaccin) correct toewijzen aan de kenmerken.
Je moet onderscheid maken tussen actieve en passieve immunisatie en de vorming van geheugencellen.
Je moet de functie van een behandeling versus preventie begrijpen.
Je moet nauwkeurig zijn in het toewijzen van 'wel/niet' aan elke methode per kenmerk.
Je moet alle drie de kenmerken correct beantwoorden om de maximale score te behalen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/13

## Vraag 14 – Meiose, geslachtschromosomen (1 punt)

Noteer een eigenschap van Striga waaruit blijkt dat de Striga-soorten geen climaxsoorten zijn.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over ecologische successie en de kenmerken van soorten in verschillende stadia van successie. Je moet een specifieke eigenschap van een organisme (Striga) koppelen aan zijn ecologische rol (geen climaxsoort).

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van pioniersoorten (r-strategen) en climaxsoorten (K-strategen) kennen. Denk hierbij aan zaken als reproductiestrategie (aantal zaden, kiemkracht), habitatvoorkeur (verstoorde versus stabiele milieus) en concurrentiekracht. Je moet ook weten wat ecologische successie inhoudt.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie over een organisme (Striga) analyseren en deze koppelen aan algemene ecologische concepten zoals successie en levensstrategieën. Je moet een correcte ecologische term of eigenschap benoemen die het gevraagde verband aantoont.

Waar op letten: Je moet een eigenschap van Striga noemen, niet van de gastheerplant.
Je antwoord moet direct verwijzen naar een kenmerk dat typisch is voor pioniersoorten (r-strategen) en niet voor climaxsoorten (K-strategen).
Je moet de relatie leggen tussen de genoemde eigenschap en het feit dat Striga geen climaxsoort is.
Je moet ecologische vaktermen correct gebruiken, zoals 'kiemkracht', 'zaden', 'akkers' in de context van verstoring.
Je moet de vraag goed lezen: het gaat om 'een eigenschap van Striga'.

Kernbegrippen: ecologie, successie, pioniersoort, climaxsoort, r-strategie, parasitisme

Veelgemaakte fouten:
- De kenmerken van pionier- en climaxsoorten niet kennen.
- Een eigenschap van de gastheerplant noemen in plaats van Striga.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/14

## Vraag 15 – Meiose, geslachtschromosomen (3 punten)

Leg uit hoe door evolutie is ontstaan dat kieming van Striga alleen plaatsvindt in aanwezigheid van strigolactonen.

Wat kun je verwachten: Je moet een evolutionaire verklaring geven voor het fenomeen dat Striga-zaden alleen kiemen in aanwezigheid van strigolactonen. Dit betekent dat je de principes van natuurlijke selectie moet toepassen op deze specifieke situatie.

Wat moet je kennen: Je moet de drie kernvoorwaarden voor natuurlijke selectie kennen: genetische variatie, selectiedruk en erfelijkheid/differentieel reproductief succes (fitness). Je moet ook weten wat strigolactonen zijn in de context van plant-plant interacties.

Wat moet je kunnen: Je moet een logische keten van oorzaak en gevolg kunnen opstellen die de evolutie van deze eigenschap verklaart. Je moet de juiste vaktermen gebruiken en elk stapje in het proces duidelijk benoemen.

Waar op letten: Begin je uitleg met het benoemen van genetische variatie binnen de Striga-populatie met betrekking tot kiemingscondities.
Beschrijf de selectiedruk: wat is het voordeel van kiemen bij strigolactonen en wat is het nadeel van kiemen zonder strigolactonen?
Leg uit hoe de eigenschap 'kiemen bij strigolactonen' zich verspreidt in de populatie over generaties heen (hogere fitness en doorgeven van de eigenschap).
Elk causaal stapje in je redenering is een scorepunt waard.
Gebruik de vakterm 'fitness' correct in je uitleg.

Kernbegrippen: evolutie, natuurlijke selectie, genetische variatie, fitness, adaptatie, parasitisme

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten van genetische variatie als startpunt.
- Niet uitleggen van de selectiedruk (zaden die kiemen zonder gastheer sterven).
- Vergeten van erfelijkheid/doorgeven van de eigenschap.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/15

## Vraag 16 – Meiose, geslachtschromosomen (2 punten)

Planten zoals sorghum produceren strigolactonen en trekken daarmee
mycorrhiza-schimmels aan. Zo kan een symbiose ontstaan waarvan beide
organismen profiteren. De hoeveelheid strigolactonen die planten
produceren, is afhankelijk van de hoeveelheid fosfaat in de bodem. Hoe
armer de grond aan fosfaat, hoe meer strigolactonen worden
geproduceerd. Striga-infectie vindt daardoor vooral plaats op voedselarme
gronden.

3p 16 Leg uit hoe door evolutie is ontstaan dat kieming van Striga alleen
plaatsvindt in aanwezigheid van strigolactonen.

Wat kun je verwachten: Je moet een evolutionaire verklaring geven voor de afhankelijkheid van Striga-kieming van strigolactonen. Je redenering moet de stappen van natuurlijke selectie omvatten.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van evolutie door natuurlijke selectie kennen, inclusief variatie, selectiedruk en overerving. Je moet ook de rol van strigolactonen in de interactie tussen planten en schimmels begrijpen, zoals beschreven in de vraagtekst.

Wat moet je kunnen: Je moet een logische keten van oorzaak en gevolg opstellen die verklaart hoe een specifieke eigenschap (kieming in aanwezigheid van strigolactonen) zich heeft ontwikkeld door natuurlijke selectie. Je moet relevante biologische termen correct gebruiken.

Waar op letten: Elk causaal stapje in de redenering is een scorepunt waard.
Je moet de rol van variatie in de Striga-populatie benoemen.
Je moet de selectiedruk (overlevingskans/voortplantingssucces) koppelen aan de aanwezigheid van strigolactonen.
Je moet uitleggen hoe de gunstige eigenschap (kieming bij strigolactonen) vaker voorkomt in volgende generaties.
Je moet de link leggen tussen strigolactonen en de aanwezigheid van een gastheerplant.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/16

## Vraag 17 – Meiose, geslachtschromosomen (1 punt)

Het kiemplantje van Striga hecht zich aan de gastheerplant en ontwikkelt zich eerst vier tot zeven weken ondergronds. In deze fase verkrijgt het anorganische en organische stoffen van de gastheerplant.

Tijdens deze ontwikkeling is de hoeveelheid organische stoffen die door de gastheerplant wordt afgegeven, veel groter dan de netto toename ervan in Striga.
Verklaar dit.

Wat kun je verwachten: Je moet een biologisch proces verklaren dat de waargenomen discrepantie in de hoeveelheid organische stoffen tussen de gastheerplant en Striga verklaart.

Wat moet je kennen: Je moet de processen van assimilatie en dissimilatie kennen en begrijpen hoe deze de biomassa van een organisme beïnvloeden. Je moet ook weten dat alle levende organismen energie nodig hebben voor hun levensprocessen.

Wat moet je kunnen: Je moet een logische verklaring kunnen geven voor een biologisch fenomeen, waarbij je de juiste vakterm gebruikt. Je moet de relatie tussen de opname van organische stoffen en de netto toename van biomassa kunnen uitleggen.

Waar op letten: Je moet expliciet de term 'dissimilatie' noemen.
Je moet uitleggen dat organische stoffen worden verbruikt voor energie.
Je moet begrijpen dat de netto toename van organische stoffen het resultaat is van opname minus verbruik.
Je moet de verklaring richten op de Striga-plant zelf.

Kernbegrippen: dissimilatie, parasitisme, energiestroom, organische stoffen, biomassa

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten dat een organisme (ook een parasiet) energie verbruikt via dissimilatie voor levensprocessen.
- Alleen denken aan assimilatie (opbouw van biomassa) en niet aan de afbraak van organische stoffen voor energie.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/17

## Vraag 19 – Opgave 1 (1 punt)

Op de plaats waar de Striga-plant en de gastheerplant contact maken, staat bepaald vaatweefsel van de Striga-plant direct in verbinding met hetzelfde type vaatweefsel van de gastheerplant.
1p 19 Noteer de naam van het vaatweefsel dat verantwoordelijk is voor het watertransport weergegeven in afbeelding 2.

Wat kun je verwachten: Je moet de naam van het vaatweefsel noteren dat verantwoordelijk is voor watertransport in planten.

Wat moet je kennen: Je moet de verschillende typen vaatweefsel in planten kennen en hun specifieke functies, met name welke verantwoordelijk is voor watertransport en welke voor transport van organische stoffen.

Wat moet je kunnen: Je moet de juiste biologische term kunnen reproduceren die hoort bij de functie 'watertransport' in planten.

Waar op letten: Je moet de precieze vakterm gebruiken.
Let goed op de vraag of er naar water- of naar voedseltransport wordt gevraagd.
Zorg dat je de Nederlandse of de Latijnse term correct spelt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/19

## Vraag 21 – Opgave 1 (2 punten)

Het inzicht van de Japanse onderzoekers kan op termijn leiden tot een manier om *Striga* te bestrijden. Voorlopig is echter in grote delen van Afrika mechanische bestrijding (onkruid wieden) de enige manier om groei van *Striga* enigszins tegen te gaan.
Geef twee redenen waarom het wieden van *Striga* weinig effectief zal zijn bij de bestrijding van *Striga*.

Wat kun je verwachten: Je moet twee specifieke redenen geven waarom mechanische bestrijding (wieden) van de parasitaire plant *Striga* ineffectief is. Je antwoord moet gebaseerd zijn op de levenswijze van *Striga*.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van parasitisme en de levenscyclus van planten kennen, inclusief concepten als zaadbank en ondergrondse groei. Je moet ook inzicht hebben in de effectiviteit van verschillende bestrijdingsmethoden voor onkruid.

Wat moet je kunnen: Je kunt de eigenschappen van een organisme (in dit geval *Striga*) relateren aan de effectiviteit van een bestrijdingsmethode. Je kunt oorzaak-gevolgrelaties benoemen die leiden tot de ineffectiviteit van wieden.

Waar op letten: Elke correcte, specifieke reden levert een scorepunt op.
Je moet je antwoord richten op de specifieke biologie van *Striga*, niet op algemene redenen waarom wieden lastig kan zijn.
Denk aan de verschillende stadia van de levenscyclus van *Striga* en waar de plant zich bevindt ten opzichte van het bodemoppervlak.
Overweeg de duurzaamheid van de aanwezigheid van *Striga* in de bodem of op de gastheer.
Zorg ervoor dat je antwoord direct verklaart waarom 'wieden' (het verwijderen van bovengrondse delen) niet werkt.

Kernbegrippen: parasitisme, levenscyclus, zaadbank, kiemrust, onkruidbestrijding

Veelgemaakte fouten:
- Een te algemeen antwoord geven over onkruidbestrijding dat niet specifiek is voor de biologie van Striga.
- Niet realiseren dat de schade al is aangericht voordat de plant zichtbaar is.
- Het belang van de zaadbank of overlevende ondergrondse delen over het hoofd zien.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/21

## Vraag 22 – Opgave 1 (1 punt)

Een veelgebruikte manier om Striga-infectie te voorkomen is het jaarlijks zaaien van vlinderbloemige gewassen. Op akkers met sorghum waarop ook vlinderbloemigen groeien, komt minder Striga voor. Waardoor dit komt is onbekend, mogelijk zijn de omstandigheden voor Striga ongunstig door de aanwezigheid van vlinderbloemigen.

Door het jaarlijks zaaien van vlinderbloemigen groeit er minder Striga, waardoor de opbrengst van sorghum hoger is.
Geef nog een oorzaak waardoor de opbrengst van sorghum hoger zal zijn op akkers waar jaarlijks vlinderbloemigen groeien.

Wat kun je verwachten: Je moet een ecologisch proces beschrijven dat de groei van sorghum bevordert door de aanwezigheid van vlinderbloemigen, los van het effect op Striga.

Wat moet je kennen: Je moet de stikstofkringloop kennen, in het bijzonder de rol van vlinderbloemigen en stikstofbindende bacteriën bij stikstoffixatie en de beschikbaarheid van stikstof voor andere planten.

Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen formuleren die de verhoogde opbrengst van sorghum verklaart door de interactie met vlinderbloemigen en de bodem.

Waar op letten: Je moet specifiek 'stikstof' of 'stikstofverbindingen' noemen, niet alleen 'voedingsstoffen'.
Je moet de rol van vlinderbloemigen bij het vastleggen van stikstof benoemen.
Je moet de link leggen tussen de vastgelegde stikstof en de opname ervan door sorghum, eventueel via afbraak door reducenten.
Je moet een verklaring geven die losstaat van het effect op Striga.

Kernbegrippen: stikstofkringloop, stikstoffixatie, symbiose, groenbemesting, reducenten, mineralenopname

Veelgemaakte fouten:
- Alleen een vage term als 'voedingsstoffen' noemen zonder stikstof te specificeren.
- De link tussen de vlinderbloemigen, de afbraak door reducenten en de opname door sorghum niet compleet maken.
- Verwarren van het directe effect op Striga met het indirecte, positieve effect op sorghum via bemesting.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/22

## Vraag 23 – Opgave 1 (2 punten)

Onderzoekers willen door middel van een veld-experiment bepalen in hoeverre het jaarlijks zaaien van vlinderbloemigen de netto primaire productie van sorghum beïnvloedt.
− Beschrijf de opzet van het veld-experiment.
− Noteer welke metingen moeten worden gedaan om de netto primaire productie te bepalen.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het opzetten van een veld-experiment en het bepalen van een ecologische parameter. Je moet laten zien dat je de principes van wetenschappelijk onderzoek begrijpt en hoe je specifieke metingen uitvoert.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van experimenteel onderzoek kennen, zoals het belang van een controlegroep, het identificeren van onafhankelijke en afhankelijke variabelen, en het constant houden van overige factoren. Daarnaast moet je weten wat 'netto primaire productie' betekent en hoe je dit meet in de praktijk (biomassa/droge stof).

Wat moet je kunnen: Je kunt een experimentele opzet beschrijven met een controlegroep en een experimentele groep. Je kunt de relevante metingen benoemen die nodig zijn om de netto primaire productie te bepalen. Je kunt de principes van een eerlijk experiment toepassen.

Waar op letten: Je moet expliciet een controlegroep noemen waar géén vlinderbloemigen worden gezaaid, naast de experimentele groep waar dit wel gebeurt.
Je moet vermelden dat je meerdere akkers/proefvlakken per groep gebruikt voor betrouwbaarheid.
Je moet aangeven dat je de overige omstandigheden (zoals bodemtype, watergift, zonlicht) zoveel mogelijk gelijk houdt.
Je moet specifiek benoemen dat je de hoeveelheid droge stof of biomassa van de sorghum meet, als indicator voor de netto primaire productie.
Je hoeft geen rekening te houden met ondergrondse biomassa of asfractie, focus op de bovengrondse, geoogste biomassa.

Kernbegrippen: experimenteel ontwerp, controlegroep, onafhankelijke variabele, afhankelijke variabele, netto primaire productie, biomassa, landbouw

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten een controlegroep te noemen.
- Niet specificeren wat er gemeten moet worden (de afhankelijke variabele).
- De meting onjuist definiëren (bijv. 'opbrengst' zonder te specificeren dat het om droge stof/biomassa gaat, wat de maat is voor netto primaire productie).
- Vergeten te vermelden dat overige omstandigheden gelijk moeten worden gehouden (ceteris paribus-principe).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/23

## Vraag 24 – Opgave 1 (2 punten)

Wetenschappers menen dat er een combinatie van strategieën ingezet moet worden om Striga-infecties te voorkomen of onder controle te krijgen. Er wordt onderzoek gedaan naar twee strategieën:
strategie P: kieming van Striga-zaden remmen of voorkomen
strategie Q: Striga-zaden voortijdig laten ontkiemen

Mogelijke maatregelen hierbij zijn:
1 Fosfaat-houdende meststoffen op het land brengen.
2 Meerdere seizoenen gewassen inzaaien die kieming van Striga-zaden stimuleren, maar die zelf niet geparasiteerd worden.
3 Stoffen in de grond brengen die dezelfde werking hebben als strigolactonen voorafgaande aan het zaaien van het voedingsgewas.

Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende maatregel hoort bij strategie P of bij strategie Q.

Wat kun je verwachten: Je moet de gegeven maatregelen koppelen aan de juiste strategieën (P of Q) om Striga-infecties te bestrijden. Je moet begrijpen hoe elke maatregel de kieming van Striga-zaden beïnvloedt.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van parasitisme en de levenscyclus van parasitaire planten zoals Striga kennen. Specifiek moet je weten dat Striga-zaden kiemen onder invloed van signaalstoffen (strigolactonen) van gastheerplanten. Je moet ook het verschil tussen het remmen van kieming en het voortijdig laten kiemen begrijpen als bestrijdingsstrategieën.

Wat moet je kunnen: Je kunt de beschreven maatregelen analyseren en de effecten ervan op de Striga-kieming logisch beredeneren. Je kunt onderscheid maken tussen strategieën die kieming voorkomen/remmen (P) en strategieën die kieming stimuleren zonder dat de parasiet een gastheer vindt (Q).

Waar op letten: Lees de definities van strategie P en strategie Q heel nauwkeurig. P is 'remmen of voorkomen', Q is 'voortijdig laten ontkiemen'.
Bedenk bij elke maatregel wat het directe effect is op de kieming van Striga-zaden.
Let op de rol van strigolactonen: ze stimuleren kieming. Maatregelen die strigolactonen beïnvloeden, beïnvloeden dus de kieming.
Begrijp dat 'voortijdig laten ontkiemen' (strategie Q) een effectieve bestrijdingsmethode is omdat de Striga-plantjes dan sterven bij gebrek aan een gastheer.
Elke correcte koppeling van een maatregel aan een strategie levert een deelscore op.

Kernbegrippen: parasitisme, levenscyclus, kieming, signaalstoffen, strigolactonen, landbouwbiologie, ecologische interacties

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van de strategieën P (remmen) en Q (voortijdig stimuleren).
- Niet begrijpen dat 'voortijdig laten ontkiemen' (strategie Q) een bestrijdingsmethode is, omdat de parasiet dan sterft bij gebrek aan een gastheer (suicide germination).
- De rol van fosfaat bij het remmen van strigolactonproductie is specifieke kennis die mogelijk niet direct uit de tekst blijkt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/24

## Vraag 25 – Opgave 1 (2 punten)

Over de mutatie in het β-globine-gen en gevolgen ervan worden de volgende uitspraken gedaan:
1 De mutatie kan in een intron hebben plaatsgevonden.
2 De mutatie veroorzaakt een verschuiving van het leesraam.
3 Van de β-globineketen is de primaire structuur veranderd.
2p 25 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.

Wat kun je verwachten: Je krijgt drie beweringen over een mutatie in het β-globine-gen en de gevolgen daarvan. Je moet voor elke bewering bepalen of deze juist of onjuist is.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van genexpressie kennen, inclusief transcriptie, translatie, de functie van introns en exons, en de invloed van verschillende soorten mutaties (puntmutaties, frameshiftmutaties) op de eiwitstructuur (primair, secundair, tertiair). Specifiek moet je weten wat een leesraam is en hoe een mutatie dit kan beïnvloeden, en wat de primaire structuur van een eiwit inhoudt.

Wat moet je kunnen: Je moet de gevolgen van een mutatie in een gen kunnen analyseren en beredeneren, rekening houdend met de locatie van de mutatie (intron/exon) en het type mutatie. Je moet ook de relatie tussen DNA-sequentie, mRNA-sequentie en de aminozuurvolgorde van een eiwit kunnen leggen.

Waar op letten: Let goed op de locatie van de mutatie: heeft een mutatie in een intron direct gevolgen voor het uiteindelijke eiwit?
Bedenk welke soorten mutaties een verschuiving van het leesraam veroorzaken (inserties/deleties van niet-veelvouden van 3 nucleotiden) en welke niet (substituties).
Onthoud dat de primaire structuur van een eiwit de specifieke volgorde van aminozuren is. Elke verandering in de aminozuurvolgorde betekent een verandering in de primaire structuur.
Lees elke uitspraak zorgvuldig en beoordeel deze onafhankelijk van de andere uitspraken.
Zorg ervoor dat je de termen 'intron', 'leesraam' en 'primaire structuur' correct interpreteert in de context van genexpressie.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/25

## Vraag 26 – Vaatweefsel watertransport (2 punten)

Opgavepagina over sikkelcelanemie met vragen over pathofysiologie, hemolyse, vaatverstoppingen, hartaandoeningen en spijsverteringsproblemen (galstenen, bilirubine, galbuis). Bevat een meerkeuzevraag over longvaten en hartkamers, en een open vraag over galbuisverstopping en spijsvertering.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een open vraag over de gevolgen van een galbuisverstopping voor de spijsvertering bij sikkelcelanemie. Je moet de relatie kunnen leggen tussen de functie van gal en de vertering van voedingsstoffen.

Wat moet je kennen: Je moet de functie van gal bij de vetvertering kennen. Je moet ook weten dat gal wordt geproduceerd in de lever en via de galbuis naar de twaalfvingerige darm wordt afgevoerd. Daarnaast moet je de relatie tussen bilirubine, galstenen en galbuisverstoppingen in de context van sikkelcelanemie begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet een causale redenering kunnen opstellen die de link legt tussen een galbuisverstopping en de gevolgen daarvan voor de spijsvertering. Je moet specifieke vaktermen correct gebruiken.

Waar op letten: Je benoemt dat een galbuisverstopping de afvoer van gal naar de darm belemmert.
Je legt uit dat gal nodig is voor de emulgering van vetten.
Je concludeert dat de vetvertering hierdoor vermindert.
Elk causaal stapje in je redenering is een scorepunt waard.
Je gebruikt correcte vaktermen zoals 'gal', 'galbuis', 'vetvertering' en 'emulgeren'.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/26

## Vraag 27 – Opgave 1 (2 punten)

Opgavepagina over sikkelcelanemie met vragen over pathofysiologie, hemolyse, vaatverstoppingen, hartaandoeningen en spijsverteringsproblemen (galstenen, bilirubine, galbuis). Bevat een meerkeuzevraag over longvaten en hartkamers, en een open vraag over galbuisverstopping en spijsvertering.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de gevolgen van een galbuisverstopping voor de spijsvertering. Je moet uitleggen welke processen hierdoor worden beïnvloed en wat het uiteindelijke effect is op de vertering van voedingsstoffen.

Wat moet je kennen: Je moet de functie van gal kennen, met name de rol ervan bij de emulgatie van vetten. Daarnaast moet je weten welk enzym betrokken is bij de afbraak van vetten en waar dit enzym werkzaam is.

Wat moet je kunnen: Je moet een causale redenering kunnen opzetten die de relatie tussen een galbuisverstopping en de verminderde vetvertering duidelijk maakt. Je moet de juiste biologische termen gebruiken en de stappen in de juiste volgorde plaatsen.

Waar op letten: Elk causaal stapje is een scorepunt waard; zorg dat je de keten volledig maakt.
Benoem expliciet de rol van gal bij emulgatie.
Leg uit wat het gevolg is van verminderde emulgatie voor de verdere vetvertering.
Gebruik de correcte vakterm 'emulgatie'.
Denk aan de locatie van de processen (twaalfvingerige darm).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/27

## Vraag 29 – Vaatweefsel watertransport (2 punten)

Een van de medicijnen tegen sikkelcelanemie is hydroxycarbamide. Dit medicijn remt de productie van de witte bloedcellen en bloedplaatjes, en verhoogt de productie van foetaal hemoglobine. Foetaal hemoglobine heeft een grotere affiniteit voor zuurstof dan adult hemoglobine en heeft twee γ-globineketens in plaats van twee β-globineketens. Normaal neemt de expressie van het gen voor γ-globine na de geboorte af.

Over hydroxycarbamide worden de volgende uitspraken gedaan:
1 Het is werkzaam in het rode beenmerg.
2 Door gebruik ervan treedt minder sikkelcelvorming op.
3 Door gebruik ervan wordt het ontstaan van ontstekingen in het endotheel van bloedvaten onderdrukt.
2p 29 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst over een medicijn en de werking ervan. Je moet op basis van deze informatie en je biologische kennis beoordelen of drie gegeven uitspraken juist of onjuist zijn.

Wat moet je kennen: Je moet de functie van rood beenmerg kennen, de oorzaak van sikkelcelanemie en de rol van hemoglobine (foetaal en adult) bij zuurstoftransport. Ook moet je weten hoe ontstekingen in bloedvaten kunnen ontstaan bij sikkelcelanemie.

Wat moet je kunnen: Je moet de informatie uit de tekst kunnen koppelen aan je voorkennis om logische conclusies te trekken over de juistheid van de uitspraken. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen herkennen en toepassen.

Waar op letten: Lees de tekst over hydroxycarbamide zeer nauwkeurig en identificeer de drie hoofdeffecten van het medicijn.
Beoordeel elke uitspraak afzonderlijk en zoek de directe link met de informatie in de tekst of je algemene biologische kennis.
Voor uitspraak 1: Bedenk waar bloedcellen worden geproduceerd en of dit overeenkomt met de werking van het medicijn.
Voor uitspraak 2: Koppel de verhoogde productie van foetaal hemoglobine aan de eigenschappen van foetaal hemoglobine en de gevolgen voor sikkelcelvorming.
Voor uitspraak 3: Overweeg hoe sikkelcelvorming leidt tot problemen in bloedvaten en hoe het medicijn dit kan beïnvloeden.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/29

## Vraag 32 – Vaatweefsel watertransport (2 punten)

2p 32 Is deel P een activatoreiwit of een enhancer (versterker)? En is BCL11A een RNA-polymerase of een transcriptiefactor?

deel P BCL11A
A activatoreiwit RNA-polymerase
B activatoreiwit transcriptiefactor
C enhancer (versterker) RNA-polymerase
D enhancer (versterker) transcriptiefactor

Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag waarbij je de functie van twee componenten in een afgebeelde regulatie van genexpressie moet benoemen. Je moet de juiste termen kiezen uit de gegeven opties.

Wat moet je kennen: Je moet de basisbegrippen van genregulatie kennen, waaronder de functie van activatoreiwitten, enhancers, RNA-polymerase en transcriptiefactoren. Je moet weten hoe deze elementen samenwerken om de transcriptie van genen te beïnvloeden.

Wat moet je kunnen: Je moet een schematische weergave van genexpressie kunnen interpreteren en de rol van specifieke onderdelen daarin kunnen identificeren. Je moet de juiste biologische termen kunnen koppelen aan de afgebeelde structuren of processen.

Waar op letten: Let goed op de plaats waar 'deel P' zich bevindt ten opzichte van het gen en de promotor. Is het een DNA-sequentie of een eiwit dat aan DNA bindt?
Analyseer de rol van 'BCL11A' in de figuur. Is het direct betrokken bij de synthese van RNA (zoals RNA-polymerase) of reguleert het de start van transcriptie (zoals een transcriptiefactor)?
Controleer of 'deel P' een DNA-sequentie is die de transcriptie versterkt (enhancer) of een eiwit dat aan zo'n sequentie bindt (activatoreiwit).
Verwar de functie van een enzym dat RNA synthetiseert (RNA-polymerase) niet met die van een eiwit dat de activiteit van dat enzym reguleert (transcriptiefactor).
Elke correcte identificatie van een component levert een scorepunt op.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/32

## Vraag 34 – Vaatweefsel watertransport (2 punten)

Examenpagina met opgaven over doping (Efedrine, DMAA, DNP), hun werking (noradrenaline-achtig, prestatieverbetering, afvallen) en uitscheiding. Vragen omvatten het bepalen van controlegroepen (rioolonderzoek), beoordeling van beweringen over onderzoeksresultaten, en identificatie van fysiologische effecten van DMAA (bronchiolen, alertheid, spiermassa).

Wat kun je verwachten: Je krijgt een scenario over het meten van dopinggebruik en moet een geschikte controlegroep of -periode bedenken. Je moet hierbij rekening houden met de omstandigheden die van invloed kunnen zijn op de meting.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van een goed experimenteel ontwerp kennen, met name het belang van een controlegroep en het constant houden van variabelen.

Wat moet je kunnen: Je kunt een geschikte controlegroep of -periode identificeren voor een gegeven onderzoeksvraag, waarbij je de relevante variabelen in acht neemt. Je kunt je antwoord helder en beargumenteerd formuleren.

Waar op letten: Je benoemt expliciet een periode of groep waarin het te meten fenomeen (dopinggebruik) afwezig is.
Je legt uit waarom deze periode of groep geschikt is als controle, door aan te geven dat andere relevante omstandigheden vergelijkbaar zijn.
Je vermijdt het noemen van omstandigheden die niet direct relevant zijn voor de vergelijking.
Je zorgt ervoor dat je antwoord twee duidelijke, onderscheidende punten bevat die elk een scorepunt waard zijn.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/34

## Vraag 35 – Vaatweefsel watertransport (2 punten)

Over het rioolonderzoek en het resultaat ervan worden drie uitspraken gedaan:
1 De geteste middelen worden gebruikt door professionele atleten tijdens het evenement in stad P.
2 In stad P is het drugsgebruik per inwoner gemiddeld groter dan in stad R.
3 De maximale concentratie DNP in het rioolwater tijdens het evenement in stad Q is meer dan 20 keer zo hoog als normaal.
Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak wel of niet ondersteund wordt door de resultaten van het rioolonderzoek.

Wat kun je verwachten: Je krijgt drie uitspraken over de resultaten van een rioolonderzoek. Je moet voor elke uitspraak bepalen of deze wel of niet wordt ondersteund door de gegevens in de bijbehorende grafieken. Je noteert de nummers van de uitspraken en daarachter 'wel' of 'niet'.

Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je lijn-grafieken correct afleest, inclusief het interpreteren van de x- en y-assen, de legenda (verschillende lijnen voor steden) en de context van de evenementen. Je moet ook begrijpen wat 'ondersteund worden door resultaten' betekent in een wetenschappelijke context.

Wat moet je kunnen: Je kunt specifieke waarden aflezen uit de grafieken (piekconcentraties, basisconcentraties). Je kunt verschillende grafieken en lijnen met elkaar vergelijken om conclusies te trekken over relatieve concentraties en trends. Je kunt kritisch beoordelen of een algemene uitspraak daadwerkelijk wordt gedekt door de specifieke data.

Waar op letten: Je moet elke uitspraak afzonderlijk beoordelen op basis van de grafieken in afbeelding 1.
Let goed op de schaalverdeling van de y-as voor elke grafiek; deze verschilt per stof.
Je moet de pieken en baselines van de concentraties correct aflezen en vergelijken.
Je moet de evenementen en de bijbehorende steden correct koppelen aan de lijnen in de grafieken.
Je mag geen conclusies trekken die verder gaan dan wat de data direct ondersteunt (bijvoorbeeld over de intentie van gebruikers).

Kernbegrippen: doping, data-interpretatie, grafiek aflezen, experimenteel onderzoek, controlemeting

Veelgemaakte fouten:
- Generaliseren op basis van één stof (uitspraak 1)
- Verkeerd inschatten van gemiddelden door pieken en baselines te negeren (uitspraak 2)
- Verkeerd aflezen van de y-as schaalverdeling (uitspraak 3)

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/35

## Vraag 36 – Vaatweefsel watertransport (2 punten)

Examenpagina met opgaven over doping (Efedrine, DMAA, DNP), hun werking (noradrenaline-achtig, prestatieverbetering, afvallen) en uitscheiding. Vragen omvatten het bepalen van controlegroepen (rioolonderzoek), beoordeling van beweringen over onderzoeksresultaten, en identificatie van fysiologische effecten van DMAA (bronchiolen, alertheid, spiermassa).

Wat kun je verwachten: Je krijgt een scenario over dopinggebruik en de detectie ervan. Je moet een geschikte controlegroep kunnen identificeren voor een onderzoek naar de uitscheiding van een stof. Daarnaast moet je de fysiologische effecten van een dopingmiddel kunnen koppelen aan de beschreven werking.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van experimenteel onderzoek kennen, inclusief het belang en de functie van een controlegroep. Je moet ook kennis hebben van de fysiologische effecten van stoffen die het zenuwstelsel beïnvloeden, zoals noradrenaline-achtige stoffen, en hoe deze de prestatie en het metabolisme kunnen beïnvloeden.

Wat moet je kunnen: Je kunt een geschikte controlegroep benoemen voor een onderzoek naar de uitscheiding van een stof. Je kunt beweringen over onderzoeksresultaten kritisch beoordelen. Je kunt de fysiologische effecten van een stof (zoals DMAA) verklaren op basis van de beschreven werking (bijvoorbeeld noradrenaline-achtig).

Waar op letten: Zorg dat je de functie van een controlegroep correct benoemt: het dient om aan te tonen dat het gemeten effect daadwerkelijk door de onderzochte variabele (de doping) wordt veroorzaakt en niet door andere factoren.
Bij het beoordelen van beweringen moet je specifiek verwijzen naar de gegevens of de beschreven werking van de stof.
Elk causaal stapje in je redenering over fysiologische effecten is een scorepunt waard. Benoem de stof, de receptor/doelwit, en het uiteindelijke effect.
Gebruik de juiste vakterminologie bij het beschrijven van fysiologische processen (bijvoorbeeld 'vasoconstrictie', 'bronchodilatatie', 'sympathisch zenuwstelsel').
Let op de richting van de processen: leidt een stof tot een toename of afname van een bepaalde fysiologische respons?

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/36

## Vraag 37 – Vaatweefsel watertransport (2 punten)

Het meest verontrustend was de vondst van DNP in het rioolwater.
Gebruik van DNP kan namelijk ernstige gevolgen hebben voor de sporter.
Deze stof bindt H⁺-ionen in de intermembraanruimte, tussen de
binnenmembraan en de buitenmembraan van de mitochondriën, en
transporteert ze vervolgens door de binnenmembraan (afbeelding 2). Als
gevolg hiervan wordt de synthese van ATP sterk verminderd.

afbeelding 2
INTERMEMBRAANRUIMTE MATRIX
OH OH
NO₂ NO₂
diffusie
NO₂ NO₂
H⁺ H⁺
O⁻ O⁻
NO₂ NO₂
diffusie
NO₂ NO₂
Leg uit hoe de ATP-opbrengst door het gebruik van DNP verlaagd wordt.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de werking van een stof (DNP) op de ATP-productie in mitochondriën. Je moet de causale keten van gebeurtenissen uitleggen die leidt tot een verminderde ATP-opbrengst.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de oxidatieve fosforylering kennen, inclusief de rol van de intermembraanruimte, de H⁺-gradiënt en ATP-synthase. Je moet ook weten hoe een verstoring van deze processen de ATP-productie beïnvloedt.

Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen opstellen en de juiste biologische termen gebruiken om de werking van DNP te verklaren. Je moet de informatie uit de vraagtekst en de afbeelding kunnen integreren in je antwoord.

Waar op letten: Elk causaal stapje is een scorepunt waard. Zorg dat je de keten van gebeurtenissen volledig en logisch opbouwt.
Gebruik de juiste vaktermen, zoals 'intermembraanruimte', 'H⁺-gradiënt' en 'ATP-synthase'.
Leg duidelijk uit hoe DNP de H⁺-ionen beïnvloedt en wat daarvan het directe gevolg is voor de gradiënt.
Verbind de verminderde H⁺-gradiënt direct met de verminderde activiteit van ATP-synthase.
Zorg dat je antwoord specifiek ingaat op de verlaging van de ATP-opbrengst als eindresultaat.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/37

## Vraag 38 – Vaatweefsel watertransport (1 punt)

Sommige bodybuilders gebruiken DNP om hun hoeveelheid lichaamsvet te verminderen.
1p 38 Verklaar dat het gebruik van DNP leidt tot een afname van de hoeveelheid lichaamsvet.

Wat kun je verwachten: Je moet een verklaring geven voor het effect van DNP op lichaamsvet. Dit betekent dat je de fysiologische processen die hierbij betrokken zijn, moet benoemen en in de juiste volgorde moet plaatsen.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de aerobe dissimilatie kennen, inclusief de rol van ATP en de verschillende brandstoffen die het lichaam kan gebruiken (glucose, vetten). Je moet ook weten dat het lichaam streeft naar homeostase en een tekort aan ATP probeert te compenseren.

Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen een verstoorde ATP-productie en een verhoogde verbranding van vetten. Je moet de juiste biologische termen gebruiken om je verklaring helder en correct te formuleren.

Waar op letten: Je moet benoemen dat de (aerobe) dissimilatie/verbranding toeneemt.
Je moet duidelijk maken dat vet als brandstof dient bij deze toegenomen dissimilatie.
Je moet de link leggen met de compensatie van een lagere ATP-opbrengst, ook al is dit niet expliciet een scorepunt, het helpt je redenering te verduidelijken.
Gebruik de juiste vakterm 'dissimilatie' of 'verbranding'.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/38

## Vraag 39 – Vaatweefsel watertransport (2 punten)

Bij gebruik van DNP kan de lichaamstemperatuur oplopen tot boven 42 °C. Dit heeft geleid tot dodelijke slachtoffers.
2p 39 – Noteer een proces op molecuulniveau – veroorzaakt door de hoge temperatuur – dat schade aanricht.
– Verklaar dat door deze schade processen in de cel minder goed verlopen.

Wat kun je verwachten: Je moet een proces op moleculair niveau benoemen dat door hoge temperatuur schade veroorzaakt, en vervolgens uitleggen hoe die schade leidt tot verminderde celfunctie.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'denaturatie' en 'eiwitfunctie' kennen. Je moet ook weten dat enzymen eiwitten zijn en essentieel zijn voor cellulaire processen. Kennis over zuurstofradicalen en hun schadelijke effecten op biomoleculen is ook relevant.

Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen leggen tussen hoge temperatuur, moleculaire schade en het functioneren van de cel. Je moet specifieke biologische termen correct gebruiken.

Waar op letten: Benoem een specifiek proces op moleculair niveau (bijv. denaturatie van eiwitten of vorming van zuurstofradicalen). Dit is het eerste scorepunt.
Verklaar vervolgens hoe dit specifieke proces leidt tot verminderde celfunctie. Dit is het tweede scorepunt.
Zorg dat je verklaring logisch volgt uit het door jou genoemde moleculaire proces.
Gebruik correcte vaktaal, zoals 'denaturatie' of 'enzymfunctie'.
Denk aan de hiërarchie: temperatuur -> molecuul -> celproces.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2023/tijdvak-2/vraag/39

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de overerving van kleurpatronen bij vlinders. Je moet de relatie tussen specifieke allelen en de fenotypische kenmerken (kleurintensiteit, vleugeltip, witte vlek) afleiden door genotypen en fenotypen uit de afbeelding te vergelijken.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van genetica kennen, waaronder de begrippen genotype, fenotype, allel, dominantie en recessiviteit. Je moet ook weten hoe je informatie uit een afbeelding met verschillende fenotypen en bijbehorende genotypen kunt analyseren.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om:
1. De fenotypen van de verschillende vlinders in afbeelding 1 nauwkeurig te observeren.
2. De genotypen van de verschillende vlinders te interpreteren.
3. Specifieke vlinders met elkaar te vergelijken om de invloed van één gen of allel op een fenotypisch kenmerk te isoleren.
4. Logische conclusies te trekken over welke allelen verantwoordelijk zijn voor welke fenotypische eigenschappen, zelfs als de tekstuele informatie afwijkt van de visuele data.
5. Je antwoord beknopt en correct te formuleren door het juiste allel te benoemen voor elk fenotype.

Waar op letten: Vergelijk telkens twee vlinders die op één allelpaar verschillen, terwijl de andere genen gelijk zijn, om de invloed van dat ene allelpaar op een specifiek fenotype te bepalen.
Let goed op de notatie van de allelen (bijvoorbeeld Aᵀ en Aᵗ).
Negeer de tekstuele beschrijving van de genfuncties als deze niet overeenkomt met wat je uit de afbeeldingen afleidt; de afbeeldingen zijn leidend voor deze vraag.
Elke correcte koppeling van een fenotype aan het juiste allel levert een scorepunt op. Je moet drie correcte koppelingen maken voor de maximale score.
Zorg ervoor dat je het ALLEL benoemt, niet het genotype.

### Vraag 5 – Opgave 1

Wat kun je verwachten: Je krijgt een scenario over de overerving van een eigenschap bij vlinders, waarbij geslachtschromosomen en een bacteriële infectie een rol spelen. Je moet een kruisingsschema opstellen en de resultaten daarvan verklaren.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van Mendeliaanse genetica kennen, inclusief geslachtsgebonden overerving (Z/W-systeem bij vogels/vlinders), en hoe bacteriële infecties het fenotype kunnen beïnvloeden. Je moet ook de notatie van allelen op geslachtschromosomen beheersen.

Wat moet je kunnen: Je moet een kruisingsschema kunnen opstellen voor geslachtsgebonden overerving. Je moet de genotypes en fenotypes van de nakomelingen kunnen voorspellen en de invloed van een externe factor (bacteriële infectie) op het fenotype kunnen beredeneren. Je moet je redenering helder en stapsgewijs kunnen formuleren.

Waar op letten: Let goed op het geslachtschromosomensysteem van vlinders (Z/W) en hoe dit verschilt van het XY-systeem.
Zorg ervoor dat je de allelen correct noteert op de geslachtschromosomen (bijv. Z^A/Z^a of W).
Elke causale stap in je redenering over de invloed van de bacterie op het fenotype is een scorepunt waard.
Vergeet niet de genotypes én fenotypes van de ouders en nakomelingen te vermelden.
Benoem expliciet hoe de bacterie het fenotype verandert, ook al is het genotype aanwezig.

### Vraag 6 – Opgave 1

Wat kun je verwachten: Je krijgt een scenario voorgelegd over de erfelijkheid van een eigenschap bij vlinders, waarbij geslachtschromosomen en mogelijk een bacteriële infectie een rol spelen. Je moet bepalen welke beweringen over de overerving correct zijn.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van Mendeliaanse genetica kennen, inclusief dominante en recessieve overerving, en specifiek de overerving van geslachtsgebonden eigenschappen (Z/W-chromosomen bij vlinders). Ook moet je weten hoe externe factoren (zoals bacteriën) het fenotype kunnen beïnvloeden, zelfs als het genotype onveranderd blijft.

Wat moet je kunnen: Je moet een kruisingsschema kunnen opstellen of interpreteren om de mogelijke genotypen en fenotypen van nakomelingen te voorspellen. Je moet logisch kunnen redeneren over de invloed van geslachtschromosomen en andere factoren op de erfelijkheid van een eigenschap. Je moet kritisch kunnen beoordelen of een bewering over erfelijkheid klopt, gegeven de informatie in de vraag.

Waar op letten: Let goed op de geslachtschromosomen van vlinders (Z/W-systeem) en hoe dit verschilt van het XY-systeem bij mensen.
Identificeer of de eigenschap geslachtsgebonden is en of deze dominant of recessief is.
Houd rekening met de invloed van de bacterie; verandert deze het genotype of alleen het fenotype?
Elke correcte conclusie over een bewering levert een scorepunt op.
Controleer of je alle beweringen hebt geëvalueerd en je antwoord consistent is met de genetische principes.

### Vraag 7 – Opgave 1

Wat kun je verwachten: Je krijgt drie uitspraken over het ebolavirus en de infectie van een menselijke cel. Je moet voor elke uitspraak bepalen of deze juist of onjuist is.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van virusreplicatie kennen, specifiek voor RNA-virussen. Je moet het verschil tussen negatief-sense en positief-sense RNA begrijpen. Je moet de functies van cellulaire organellen zoals ribosomen en het Golgi-systeem kennen. Ook moet je weten hoe virussen met een envelop de gastheercel verlaten.

Wat moet je kunnen: Je kunt de informatie uit een schema (afbeelding 1) interpreteren en deze koppelen aan je biologische kennis over virusreplicatie en celbiologie. Je kunt logisch redeneren om de juistheid van de uitspraken te bepalen.

Waar op letten: Je moet het verschil kennen tussen negatief-sense en positief-sense RNA en hun functie in virusreplicatie.
Je moet de functie van ribosomen en het Golgi-systeem correct onderscheiden.
Je moet begrijpen hoe virale enveloppen worden gevormd tijdens het 'budding'-proces.
Je moet de uitspraken nauwkeurig beoordelen op basis van je kennis en de informatie uit de afbeelding.
Je noteert 'juist' of 'onjuist' achter elk nummer.

### Vraag 10 – Meiose, geslachtschromosomen

Wat kun je verwachten: Je krijgt een afbeelding van een molecuul en je moet een specifiek onderdeel daarvan benoemen. Het gaat hierbij om de structuur van een stikstofbase.

Wat moet je kennen: Je moet de structuurformules van de vier stikstofbasen (adenine, guanine, cytosine, thymine) en uracil kennen, en de verschillen daartussen. Je moet weten welke basen purines zijn (dubbele ring) en welke pyrimidines (enkele ring).

Wat moet je kunnen: Je moet een chemische structuurformule kunnen analyseren en de verschillende onderdelen ervan kunnen identificeren en benoemen, specifiek de stikstofbasen die voorkomen in DNA en RNA.

Waar op letten: Je moet de structuur van de stikstofbase correct identificeren.
Je moet de specifieke kenmerken van adenine herkennen (purine met aminogroep).
Je moet de naam 'adenine' of de letter 'A' noteren.
Je mag geen andere stikstofbase of het hele molecuul remdesivir benoemen.

### Vraag 11 – Meiose, geslachtschromosomen

Wat kun je verwachten: Je moet de biologische reden kunnen uitleggen waarom twee verschillende celtypen (plasmacellen en tumorcellen) gefuseerd worden om een specifiek product (antistoffen) op grote schaal te kunnen produceren. Je moet de eigenschappen van beide celtypen kennen die deze fusie noodzakelijk maken.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat plasmacellen antistoffen produceren, maar een beperkte levensduur hebben en zich niet onbeperkt kunnen delen. Je moet ook weten dat tumorcellen de eigenschap hebben om zich onbeperkt te kunnen delen. Je moet de term 'celfusie' en het doel ervan in deze context kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de eigenschappen van de gefuseerde cellen en de mogelijkheid tot langdurige, grootschalige productie van antistoffen. Je moet specifiek het belang van celdeling kunnen benoemen als de reden voor de fusie.

Waar op letten: Je moet expliciet benoemen dat tumorcellen zich kunnen (blijven) delen.
Je moet expliciet benoemen dat plasmacellen zich niet kunnen delen.
Je moet de combinatie van deze twee eigenschappen als de reden voor de fusie zien.
Vermijd vage termen zoals 'beperkte levensduur' van plasmacellen; focus op het onvermogen tot celdeling.
Je antwoord moet direct de noodzaak van de celfusie verklaren in relatie tot 'langdurige productie op grote schaal'.

### Vraag 18 – Meiose, geslachtschromosomen

Wat kun je verwachten: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie beschrijven die verklaart hoe de Striga-plant profiteert van het openhouden van zijn huidmondjes, zelfs bij droogte.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen verdamping, waterpotentiaal, zuigkracht en transport van water en mineralen via het xyleem kennen. Ook moet je de functie van huidmondjes begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je kunt een logische redeneerketen opstellen die de fysiologische processen in de plant verbindt met het voordeel voor de parasiet. Je gebruikt hierbij de juiste vakterminologie.

Waar op letten: Elk causaal stapje in de redenering is een scorepunt waard.
Je moet de relatie tussen open huidmondjes en verdamping correct benoemen.
Je moet de link leggen tussen verdamping en het transport van water en mineralen.
Gebruik de juiste vaktermen zoals 'waterpotentiaal', 'verdamping' en 'mineralen/anorganische stoffen'.

### Vraag 20 – Opgave 1

Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de gevolgen van een genmutatie op een fysiologisch proces in planten. Je moet de relatie tussen een mutatie, eiwitfunctie en de uiteindelijke fysiologische respons begrijpen.

Wat moet je kennen: Je moet de werking van signaaltransductie via hormonen (ABA) en receptoren kennen, specifiek hoe dit de turgor van sluitcellen beïnvloedt. Je moet ook het verschil tussen 'turgescent' en 'geplasmolyseerd' begrijpen in de context van huidmondjes.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit de vraagtekst en afbeelding 3 combineren om de causale keten van de mutatie tot het uiteindelijke effect op de sluitcellen te reconstrueren. Je moet de juiste optie kiezen door de effecten van de mutatie op de eiwitbinding en de daaruit voortvloeiende turgor van de sluitcellen correct te interpreteren.

Waar op letten: Lees de vraagtekst zorgvuldig om te begrijpen wat de mutatie precies doet (voorkomen van de signaalcascade).
Analyseer afbeelding 3 om de normale werking van ABA en de rol van PP2C en ABA-PYL te begrijpen.
Bedenk wat het gevolg is als PP2C niet kan binden aan ABA-PYL, zoals beschreven in de vraagtekst.
Koppel het effect op de signaalcascade aan de gevolgen voor de K+-kanalen en de waterhuishouding van de sluitcellen.
Maak geen verwarring tussen 'turgescent' (huidmondje open) en 'geplasmolyseerd' (huidmondje gesloten).

### Vraag 28 – Opgave 1

Wat kun je verwachten: Je analyseert de effecten van een medische behandeling (bloedtransfusie) bij een specifieke aandoening (sikkelcelanemie). Je moet de fysiologische gevolgen van de ziekte en de behandeling correct interpreteren.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van sikkelcelanemie kennen, inclusief de oorzaak (afwijkende rode bloedcellen) en de gevolgen (anemie, zuurstoftekort). Je moet ook weten wat een bloedtransfusie inhoudt en wat de directe en langetermijneffecten zijn op de samenstelling van het bloed.

Wat moet je kunnen: Je kunt de juistheid van twee beweringen over een biologisch proces beoordelen. Je redeneert logisch over de dynamiek van bloedcellen na een transfusie bij een patiënt met een chronische aandoening. Je onderscheidt de tijdelijke effecten van de transfusie van de voortdurende productie van afwijkende cellen door het lichaam van de patiënt.

Waar op letten: Beoordeel elke uitspraak afzonderlijk op juistheid.
Let goed op de term 'tijdelijk' in uitspraak 1 en 'geleidelijk af' in uitspraak 2.
Bedenk wat de oorzaak is van sikkelcelanemie en hoe een bloedtransfusie dit beïnvloedt.
Overweeg de levensduur van rode bloedcellen en de continue productie van nieuwe bloedcellen door het beenmerg van de patiënt.
Verwar de directe effecten van de transfusie niet met de langetermijndynamiek van de bloedsamenstelling.

### Vraag 30 – Opgave 1

Wat kun je verwachten: Je moet de invloed van een medicijn op de zuurstofbinding van hemoglobine kunnen analyseren en de gevolgen daarvan voor de zuurstofafgifte in weefsels kunnen beredeneren.

Wat moet je kennen: Je moet de zuurstofverzadigingscurve van hemoglobine kennen en begrijpen wat een verschuiving naar links of rechts betekent voor de affiniteit van hemoglobine voor zuurstof. Ook moet je weten hoe deze affiniteit de zuurstofafgifte in actieve weefsels beïnvloedt.

Wat moet je kunnen: Je kunt de relatie leggen tussen de affiniteit van hemoglobine voor zuurstof, de verschuiving van de zuurstofverzadigingscurve en de hoeveelheid zuurstof die wordt afgegeven in actieve weefsels. Je kunt een oorzaak-gevolg redenering opzetten.

Waar op letten: Elk causaal stapje in je redenering is een scorepunt waard.
Benoem expliciet of de affiniteit toeneemt of afneemt.
Geef duidelijk aan of de curve naar links of rechts verschuift.
Leg uit wat de verschuiving betekent voor de zuurstofafgifte in weefsels.
Gebruik de juiste vakterminologie, zoals 'affiniteit' en 'zuurstofverzadigingscurve'.

### Vraag 31 – Vaatweefsel watertransport

Wat kun je verwachten: Je moet de specifieke rol van een type T-cel in de afweer kunnen benoemen. Je moet op moleculair niveau kunnen uitleggen hoe deze T-cel een andere cel herkent. Tot slot moet je op celniveau het effect van deze herkenning kunnen beschrijven.

Wat moet je kennen: Je moet de verschillende typen T-cellen en hun functies kennen, met name de cytotoxische T-cel (Tc-cel). Je moet weten wat MHC-moleculen zijn (MHC-I en MHC-II) en hoe T-celreceptoren werken. Ook moet je bekend zijn met de processen van celdood, zoals lysis en apoptose.

Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste vakterm voor het type T-cel benoemen. Je kunt de interactie tussen de T-celreceptor en het MHC-I-antigeencomplex beschrijven. Je kunt het uiteindelijke effect op de doelcel, namelijk celdood, correct benoemen.

Waar op letten: Benoem het precieze type T-cel (Tc-cel of cytotoxische T-cel).
Beschrijf de moleculaire binding specifiek: T-celreceptor bindt aan MHC-I-molecuul met antigeen.
Benoem het effect op de beenmergcel expliciet als lysis, lek raken, sterven of apoptose.
Elk correct benoemd onderdeel levert een scorepunt op.

### Vraag 33 – Vaatweefsel watertransport

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de werking van genregulatie en hoe de CRISPR-Cas-techniek hierop inspeelt. Je moet de functie van activatoreiwitten en enhancers kunnen uitleggen in de context van genexpressie.

Wat moet je kennen: Je moet de kernbegrippen activatoreiwit, enhancer, RNA-polymerase, transcriptiefactor en genregulatie kennen. Je moet ook de basisprincipes van genexpressie en de CRISPR-Cas-techniek begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet de functie van een activatoreiwit en een enhancer kunnen beschrijven. Je moet ook kunnen uitleggen hoe deze elementen samenwerken om de transcriptie van een gen te beïnvloeden.

Waar op letten: Je moet de rol van het activatoreiwit expliciet benoemen (bindt aan enhancer).
Je moet de rol van de enhancer expliciet benoemen (bindingsplaats voor activatoreiwit, beïnvloedt RNA-polymerase).
Je moet de causale relatie tussen activatoreiwit, enhancer en de start van transcriptie duidelijk maken.
Je moet correcte vakterminologie gebruiken, zoals 'transcriptie' en 'genexpressie'.
Je moet de richting van het proces (van binding naar expressie) correct weergeven.

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2023
tijdvak 2
tijdsduur: 3 uur
biologie
Dit examen bestaat uit 39 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 70 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening vereist is, worden aan
het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of
berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-1018-a-23-2-o

### Pagina 2

Dit is een examenpagina (2/20) van een biologie-examen, gericht op genetica en populatiebiologie van de kleine monarchvlinder (Danaus chrysippus). De pagina bevat een inleidende tekst over de variatie in vleugelkleurpatronen, geslachtsgebonden erfelijkheid, chromosoommutaties en bacteriële invloeden. Een belangrijk visueel element is 'afbeelding 1', een geografische kaart van Afrika met vier ondersoorten (D. c. alcippus, D. c. chrysippus, D. c. dorippus, D. c. orientis) en hun leefgebieden. Binnen deze afbeelding zijn ook schematische weergaven van vlinders te zien, met daarbij genotypen (bijv. A<sup>T</sup>A<sup>T</sup>bbgg) die corresponderen met de ondersoorten en hun fenotypen. Voor de 'fenotypen in de contactzone' worden twee specifieke vlinderfenotypen met hun bijbehorende genotypen (A<sup>T</sup>A<sup>t</sup>Bbgg en A<sup>T</sup>A<sup>T</sup>bbGg) weergegeven. De tekst introduceert dat de vleugelkleurpatronen worden bepaald door drie genen: gen A op chromosoom 4, en gen B en gen G op chromosoom 15. Deze genen coderen voor de intensiteit van oranje kleur, de aanwezigheid en grootte van een zwarte vleugeltip, en wel of geen witte vlek op de achtervleugel. De student wordt gevraagd om voor drie specifieke fenotypen (grote zwarte vleugeltip, witte vlek op achtervleugel, donker oranje kleur) aan te geven welk allel (uit A<sup>T</sup>, A<sup>t</sup>, B, b, G of g) hier verantwoordelijk voor is.

### Pagina 3

2p 2 Be horen de _alcippus-, chrysippus-, dorippus- en orientis_-vlinders elk tot
een apart geslacht (genus)? En elk tot een aparte soort?

aparte geslachten aparte soorten
A ja ja
B ja nee
C nee ja
D nee nee

Over de monarchvlinders in de contactzone worden de volgende
uitspraken gedaan:
1 Er is reproductieve isolatie tussen de ondersoorten.
2 Er treedt allopatrische soortvorming op.
3 Er vindt gene flow plaats.
2p 3 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de
betreffende uitspraak _juist_ of _onjuist_ is.

In afbeelding 2 zijn twee genotypen van vlinders uit de contactzone met
de bijbehorende fenotypen weergegeven.

afbeelding 2
[FIGUUR: Diagram van twee vlindervleugels met genotypen.]

De genen B en G liggen zo dicht bij elkaar, dat ze vrijwel altijd gekoppeld
overerven.
2p 4 Hoe groot is de kans dat een nakomeling van twee vliuders met de
genotypen uit afbeelding 2 genotype $A^TA^tBBGg$ heeft? En zou als de
genen _niet_ gekoppeld waren, deze kans kleiner, even groot of groter zijn?

kans de
A $\frac{1}{4}$ kleiner
B $\frac{1}{4}$ even groot
C $\frac{1}{4}$ groter
D $\frac{1}{8}$ kleiner
E $\frac{1}{8}$ even groot
F $\frac{1}{8}$ groter

VW-1018-a-23-2-o 3 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 4

```json
{
  "description": "Dit is een examenpagina (opgave) uit de biologie, gericht op genetica en erfelijkheid bij vlinders, met de focus op geslachtschromosomen en bacteriële infecties. De pagina bevat twee opgaven (5 en 6). Opgave 5 vraagt naar een specifiek proces in de meiose. Inleidingstekst geeft context over W- en Z-geslachtschromosomen bij vlinders, de fusie van het W-chromosoom met chromosoom 15 tot het neo-W-chromosoom, en de overerving van een Spiroplasma-bacterie die mannelijke rupsen doodt en geassocieerd is met het neo-W-chromosoom.\n\nVisuele elementen omvatten twee figuren:\n- **Afbeelding 3:** Toont schematische weergaven van een vrouwelijke cel (contactzone) en een niet-geïnfecteerde mannelijke cel. Beide tonen chromosomen (Z, W, neo-W) en de positie van genen 'b' en 'G'/'g'. De vrouwelijke cel toont ook de 'spiroplasma' bacterie.\n- **Afbeelding 4:** Presenteert vier verschillende genotypenummers (1, 2, 3, 4) als schematische chromosoomparen, elk met variaties in Z, W/neo-W chromosomen en de allelen b en G/g. \n\nWiskundige/wetenschappelijke concepten omvatten: biologie, genetica, erfelijkheid, meiose, geslachtsbepaling (WZ/ZZ systeem), chromosomen, genenkaart, allelen (b, G/g), neo-W-chromosoom, bacteriële infectie (Spiroplasma), kruisingen, overerving, en letale factoren (dodelijke bacterie voor mannetjes). Van de student wordt gevraagd in opgave 5 om het proces van gen-ontkoppeling tijdens meiose te benoemen. Opgave 6 vereist het analyseren van mogelijke genotypen van volwassen vlinders na een specifieke kruising (gebaseerd op Afbeelding 3) en het aangeven of de genotypen uit Afbeelding 4 wel of niet kunnen voorkomen.",
  "summary": "Examenpagina over vlindergenetica, erfelijkheid, en bacteriële infectie. Bevat opgaven over meiose en chromosoomovererving. Visualisaties zijn schematische weergaven van chromosomen (Z, W, neo-W, genen b/G/g) in vlindercellen en verschillende genotypen. Kernbegrippen: neo-W-chrom

### Pagina 5

Dit is een examenpagina die zich richt op de biologie van het ebolavirus en de menselijke celinteractie, specifiek in de context van medicijnontwikkeling. De pagina beschrijft het ebola als een enkelstrengs negatief-sense RNA-virus en licht het verschil toe tussen positief-sense en negatief-sense RNA-virussen. Het primaire visuele element is 'afbeelding 1', een gedetailleerd schematisch diagram (of figuur) dat de infectie en replicatiecyclus van het ebolavirus in een menselijke cel visualiseert. Dit omvat de binnendringing van het virus, de synthese van virale RNA-polymerase en virale eiwitten, RNA-replicatie (negatief-sense naar positief-sense en vice versa), translatie, en de assemblage van nieuwe virionen die de cel verlaten. Virale RNA-polymerase, translatie en virale eiwitten zijn expliciet aangeduid in de figuur.  Wiskundige of complexe wetenschappelijke formules ontbreken, maar de tekst en afbeelding behandelen complexe moleculaire biologie concepten zoals RNA-replicatie, translatie, genexpressie, en celbiologische processen zoals endocytose en virusassemblage. Van de student wordt gevraagd om drie gegeven uitspraken over het ebolavirus en zijn infectiecyclus te beoordelen als 'juist' of 'onjuist' door gebruik te maken van de verstrekte tekst en het schematische diagram. De uitspraken hebben betrekking op de functie van negatief-sense RNA als mRNA, de oorsprong van de virale envelopmembraan, en de locatie van translatie van virale membraaneiwitten.

### Pagina 6

Het ebolavirus infecteert aanvankelijk vooral afweercellen: dendritische cellen, monocyten en macrofagen. Geïnfecteerde dendritische cellen rijpen dan niet meer, waardoor ze een aantal membraaneiwitten niet meer produceren. Als gevolg hiervan kunnen deze dendritische cellen het specifieke afweersysteem niet meer activeren. Afbeelding 2 geeft links een normale immuunrespons weer en rechts de gevolgen van een ebola- infectie.

afbeelding 2
[FIGUUR: Twee dendritische cellen afgebeeld. De linker cel heeft een normale structuur met CD86, CD80, MHC-II en T-cel-receptor die interageert met een T-helpercel, wat leidt tot een immuunrespons. De rechter cel is geïnfecteerd met het ebolavirus, waardoor de membraaneiwitten afwezig zijn en de interactie met een T-helpercel wordt verhinderd, wat resulteert in geen immuunrespons.]

2p 8 Hoe verhindert de ebola-infectie van een dendritische cel dat een T-helpercel geactiveerd wordt? En wordt als gevolg hiervan de cellulaire en/of de humorale respons geblokkeerd?

ebola verhindert type respons dat wordt geblokkeerd
A antigeenpresentatie alleen de cellulaire respons
B antigeenpresentatie alleen de humorale respons
C antigeenpresentatie zowel de cellulaire als de humorale respons
D celkoppeling alleen de cellulaire respons
E celkoppeling alleen de humorale respons
F celkoppeling zowel de cellulaire als de humorale respons

Als virusdeeltjes vrijkomen uit de geïnfecteerde afweercellen, verspreiden ze zich naar andere organen zoals de lever. Als gevolg hiervan raakt de lever beschadigd, waardoor de productie van stollings-eiwitten afneemt. Dit veroorzaakt hevige bloedingen.
Een ander symptoom is de vorming van stolsels in de bloedbaan. Die ontstaan als gevolg van een ontstekingsreactie van de bloedvatwand waarbij een bepaald eiwit wordt afgegeven.

VW-1018-a-23-2-o 6 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 7

Dit is een examenpagina (pagina 7 van 20) met drie opgaven (9, 10, 11) die verschillende biologische en chemische concepten testen. 

Vraag 9 richt zich op bloedstolling en de rol van specifieke eiwitten: collageen, fibrinogeen en tromboplastine. De student moet aangeven welk eiwit afneemt bij hevige bloedingen en welk toeneemt bij de vorming van stolsels.

Vraag 10 behandelt virologie en medicatie, specifiek het virusremmermiddel Remdesivir. Een beschrijving van de werking als nucleotide-analoog en verstoring van virale RNA-polymerase wordt gegeven. Visueel is er 'afbeelding 3', die de structuurformule van Remdesivir toont. De student wordt gevraagd de naam van een specifieke stikstofbase in het Remdesivir molecuul te identificeren.

Vraag 11 focust op immunologie en biotechnologie, met de ontwikkeling van monoklonale antistoffen tegen ebola. Er wordt een methode beschreven waarbij plasmacellen van een transgene muis met menselijke tumorcellen worden gefuseerd. Visueel ondersteunt 'afbeelding 4' dit proces met een schematische weergave van immunisatie van een transgene muis, isolatie van plasmacellen uit de milt, fusie met menselijke tumorcellen tot gefuseerde cellen, en de productie van menselijke antistoffen (mAb’s). De student moet verklaren waarom deze celfusie noodzakelijk is voor langdurige, grootschalige productie van antistoffen.

Samen omvatten de vragen concepten als bloedstolling, eiwitfunctie, organische chemie (structuren), moleculaire biologie (RNA-polymerase, nucleotiden), virologie (virusremmers), immunologie (antistoffen, plasmacellen), en biotechnologie (celfusie, monoklonale antistoffen).

### Pagina 8

Dit is een opgavepagina van een examen, waarschijnlijk biologie of biotechnologie, gericht op het ebolavirus en gerelateerde medische interventies zoals vaccins en behandelingen. Visuele elementen zijn onder meer twee schematische tekeningen: een gedetailleerde weergave van het ebolavirus ('afbeelding 5') met zijn verschillende eiwitten (NP, VP35/L, VP40, VP30, GP, VP24) en een lineaire weergave van het ebolagenoom, die de ligging van de genen (NP, VP35, VP40, GP, VP30, VP24, L) ten opzichte van elkaar toont. Beide afbeeldingen zijn voorzien van een legenda die de functie van de afgebeelde eiwitten en genen beschrijft (bijv. NP voor genoom bescherming, GP voor membraaneiwit, L voor RNA-polymerase). De pagina behandelt de ontwikkeling van een ebolavaccin, waarbij een gen van het ebolavirus is toegevoegd aan een verzwakt virus en bespreekt ook andere behandelmethoden zoals remdesivir en monoklonale antilichamen (mAb's). Studenten worden gevraagd om te identificeren welk gen aan het vaccin is toegevoegd (meerkeuzevraag 12) en om kenmerken (zoals kunstmatige passieve immunisatie, behandeling van patiënten, en B-geheugencelvorming) toe te wijzen aan de verschillende bestrijdingsmethoden (remdesivir, mAb's, vaccin) (open vraag 13). De wiskundige/wetenschappelijke concepten omvatten virologie, genetica (virale genomen, gen expressie), immunologie (vaccinatie, passieve immunisatie, B-geheugencellen) en medische behandelingen (antivirale middelen, monoklonale antilichamen).

### Pagina 9

Strijden tegen Striga

In grote delen van Afrika ten zuiden van de Sahara wordt de voedselproductie in toenemende mate bedreigd door parasitaire planten van het geslacht Striga. Door een infectie met Striga kan een gehele oogst verloren gaan. Meer kennis over deze parasiet kan helpen om maatregelen te treffen die het verlies aan opbrengst door Striga beperken.

Striga-soorten komen voornamelijk in Afrika en Azië voor. De planten hechten zich aan de wortels van voedselgewassen als mais, sorghum, gierst en rijst. Striga-planten produceren een grote hoeveelheid kleine zaden die wel tien jaar kiemkrachtig blijven. Zaden van Striga kiemen alleen in aanwezigheid van bepaalde hormonen – strigolactonen – die door de wortels van de gastheerplant worden uitgescheiden (afbeelding 1). De pijlen in afbeelding 1 geven de ontwikkeling van Striga aan.

afbeelding 1
[FIGUUR: Schematische weergave van de wortels van een gastheerplant en een Striga-plant. De wortels van de gastheerplant scheiden strigolactonen uit, die de zaden van Striga activeren. Een actieve Striga-kiem buigt zich naar de wortel van de gastheerplant toe en ontwikkelt zich verder.]

* strigazaden niet op schaal afgebeeld

1p 14 Noteer een eigenschap van Striga waaruit blijkt dat de Striga-soorten geen climaxsoorten zijn.

VW-1018-a-23-2-o 9 / 20 lees verder ►►►


### Pagina 10

```json
{
  "description": "Dit is een opgavepagina van een biologie-examen, gericht op plantenfysiologie, symbiose en parasitisme. De pagina bevat twee tekstgedeelten die context geven over de interactie tussen planten (sorghum, Striga) en schimmels (mycorrhiza), gevolgd door een figuur en vier vragen (15 t/m 18). \n\nHet eerste tekstgedeelte introduceert strigolactonen, mycorrhiza-schimmels en sorghum, waarbij het concept van symbiose en de afhankelijkheid van fosfaat in de bodem worden uitgelegd. Vraag 15 (3 punten) vraagt naar een evolutionaire verklaring voor de kieming van Striga in aanwezigheid van strigolactonen. Vraag 16 (2 punten) is een multiple-choice vraag over de symbiose tussen mycorrhiza-schimmels en sorghum, met twee beweringen over stofuitwisseling en autotrofie. \n\nHet tweede tekstgedeelte beschrijft het parasitaire gedrag van Striga, beginnend als kiemplantje ondergronds en later bovengronds. Het benadrukt de overdracht van organische stoffen van de gastheerplant naar Striga. Het visuele element 'afbeelding 2' is een schematische weergave van een gastheerplant (waarschijnlijk sorghum) en een Striga-plant in de bodem, met pijlen die watertransport illustreren. De gastheerplant heeft een wortelsysteem dat organische stoffen afgeeft aan Striga, die verbonden is via een wortelverbinding. Striga komt boven de grond met zijn bladeren en bloemen, en er zijn golvende pijlen boven de Striga-plant die transpiratie (waterverdamping) aanduiden. Vraag 17 (1 punt) vraagt om een verklaring voor de netto toename van organische stoffen in Striga. Vraag 18 (2 punten) vraagt om uit te leggen welk voordeel het openhouden van huidmondjes van Striga heeft voor de opname van stoffen via de gastheerplant. \n\nBelangrijke concepten die aan bod komen zijn symbiose, parasitisme, evolutie, strigolactonen, mycorrhiza-schimmels, gastheer-parasiet relatie, stofwisseling (organisch/anorganisch), watertransport en transpiratie.",
  "summary": "Examenpagina over plantenfysiologie, symbiose (mycorrhiza), parasitisme (Striga) en evolutie. Bevat uitleg over strigolactonen, stofuitwisseling, en een schematische figuur (afbeelding 2) van een gast

### Pagina 11

Dit is een examenpagina (11/20) die zich richt op plantenfysiologie en moleculaire biologie, specifiek de mechanismen van huidmondjessluiting en de interactie tussen parasitaire planten en gastheerplanten. De pagina bevat twee opgaven (19 en 20). Opgave 19 vraagt naar de identificatie van vaatweefsel verantwoordelijk voor watertransport, mogelijk verwijzend naar een eerdere afbeelding (afbeelding 2) die niet op deze pagina zichtbaar is. Opgave 20 beschrijft de ABA-gemedieerde huidmondjessluiting in detail en presenteert een case study over een mutatie in het PP2C-gen van de Striga-plant. Dit proces wordt visueel ondersteund door 'afbeelding 3', een schematische weergave van een membraan van een sluitcel met de eiwitten PYL en PP2C. De afbeelding toont twee toestanden: 'zonder ABA (huidmondje open)' en 'met ABA (huidmondje sluit zich)'. In de 'met ABA' situatie is te zien hoe ABA bindt aan een PYL/PP2C-complex, wat leidt tot een signaalcascade die de efflux van K+-ionen uit de cel bevordert, resulterend in sluiting van het huidmondje. De vraag stelt vier meerkeuzeopties voor over de gevolgen van een mutatie in het PP2C-gen die de ABA-signaalcascade in Striga verstoort, waardoor huidmondjes open blijven. De student moet de juiste combinatie van moleculair gevolg (binding van PP2C aan ABA-PYL) en fysiologisch gevolg (respons van de sluitcellen) kiezen. Belangrijke concepten zijn abscisinezuur (ABA), ontvangers/receptoren (PYL), eiwitten (PP2C), signaalcascades, ionentransport (K+ efflux), turgor en plasmolyse, huidmondjes, en plant-parasitair interacties (Striga).

### Pagina 12

2p 21 Het inzicht van de Japanse onderzoekers kan op termijn leiden tot een manier om Striga te bestrijden. Voorlopig is echter in grote delen van Afrika mechanische bestrijding (onkruid wieden) de enige manier om groei van Striga enigszins tegen te gaan.
Geef twee redenen waarom het wieden van Striga weinig effectief zal zijn bij de bestrijding van Striga.

Een veelgebruikte manier om Striga-infectie te voorkomen is het jaarlijks zaaien van vlinderbloemige gewassen. Op akkers met sorghum waarop ook vlinderbloemige groeien, komt minder Striga voor. Waardoor dit komt is onbekend, mogelijk zijn de omstandigheden voor Striga ongunstig door de aanwezigheid van vlinderbloemigen.

1p 22 Door het jaarlijks zaaien van vlinderbloemigen groeit er minder Striga, waardoor de opbrengst van sorghum hoger is.
Geef nog een oorzaak waardoor de opbrengst van sorghum hoger zal zijn op akkers waar jaarlijks vlinderbloemigen groeien.

2p 23 Onderzoekers willen door middel van een veld-experiment bepalen in hoeverre het jaarlijks zaaien van vlinderbloemigen de netto primaire productie van sorghum beïnvloedt.
Beschrijf de opzet van het veld-experiment.
Noteer welke metingen moeten worden gedaan om de netto primaire productie te bepalen.

Wetenschappers menen dat er een combinatie van strategieën ingezet moet worden om Striga-infecties te voorkomen of onder controle te krijgen. Er wordt onderzoek gedaan naar twee strategieën:
strategie P: kieming van Striga-zaden remmen of voorkomen
strategie Q: Striga-zaden voortijdig laten ontkiemen

Mogelijke maatregelen hierbij zijn:
1 Fosfaat-houdende meststoffen op het land brengen.
2 Meerdere seizoenen gewassen inzaaien die kieming van Striga-zaden stimuleren, maar die zelf niet geparasiteerd worden.
3 Stoffen in de grond brengen die dezelfde werking hebben als strigolactonen voorafgaande aan het zaaien van het voedingsgewas.

2p 24 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende maatregel hoort bij strategie P of bij strategie Q.

VW-1018-a-23-2-o 12 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 13

Dit is een opgavepagina van een examen, waarschijnlijk voor biologie of scheikunde, gericht op het onderwerp sikkelcelanemie en de moleculaire basis van de ziekte. De pagina bevat een inleidende tekst over sikkelcelanemie, waarin de erfelijke aard en de moleculaire oorzaak (puntmutatie die glutaminezuur vervangt door valine in de β-globineketen) worden beschreven. 

Het belangrijkste visuele element is 'afbeelding 1', een gedetailleerde weergave van een normaal hemoglobine-molecuul. Deze afbeelding toont de quaternaire structuur van hemoglobine, bestaande uit vier globineketens (twee α-globineketens en twee β-globineketens) en vier heemgroepen met ijzer, duidelijk gelabeld. 

De wiskundige/wetenschappelijke concepten die aan bod komen, zijn onder andere genetica (erfelijke ziekte, allelen), moleculaire biologie (puntmutatie, triplet, gen, intron, leesraam, primair structuur), biochemie (hemoglobine, globineketens, aminozuren zoals glutaminezuur en valine) en fysiologie (rode bloedcellen, sikkelvorm). 

Van de student wordt gevraagd om drie uitspraken over de mutatie in het β-globine-gen en de gevolgen ervan te evalueren. De student moet aangeven of elke uitspraak 'juist' of 'onjuist' is, en dit waarschijnlijk beargumenteren (hoewel de instructie 'noteer erachter' geen expliciete argumentatie vraagt). De uitspraken betreffen de mogelijke locatie van de mutatie (intron), het effect op het leesraam (frameshift), en de verandering in de primaire structuur van de β-globineketen. Deze vraag test het begrip van de student van genexpressie, eiwitstructuur en de gevolgen van mutaties.

### Pagina 14

Dit is een opgavepagina met twee meerkeuzevragen en één open vraag, gebaseerd op een context over sikkelcelanemie. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren, maar wel een korte tabel-achtige presentatie van de antwoordopties voor vraag 26 (twee kolommen: 'type vaten' en 'verwijde hartkamer'). De pagina behandelt biologische en medische concepten: de pathofysiologie van sikkelcelanemie (misvorming van rode bloedcellen, hemolyse, verkorte levensduur, ontstekingsreacties, vaatverstoppingen, zuurstofgebrek, orgaanschade), de gevolgen van sikkelcelanemie voor het cardiovasculaire systeem (longvaatverstoppingen, hoge bloeddruk in de longen, verwijding van hartkamers), en de gastro-intestinale complicaties (galstenen door verhoogde bilirubine, galbuisblokkade, leverontsteking, spijsverteringsproblemen). Van de student wordt gevraagd om: 1) te identificeren in welke type vaten in de longen een blokkade plaatsvindt en welke hartkamer hierdoor wordt verwijd (meerkeuzevraag); 2) uit te leggen welk gevolg een verstopping van de galbuis heeft voor de spijsvertering (open vraag).

### Pagina 15

De behandeling van sikkelcelanemie bestaat voornamelijk uit pijnbestrijding en herhaaldelijke bloedtransfusies. Over het effect van bloedtransfusies worden de volgende uitspraken gedaan:
28 (2p) 1 De bloedtransfusie gaat tijdelijk een tekort aan rode bloedcellen tegen.
2 Het aandeel sikkelcellen neemt in de weken na een bloedtransfusie geleidelijk af.
Welke uitspraak is juist?
A geen van beide
B alleen 1
C alleen 2
D zowel 1 als 2

Een van de medicijnen tegen sikkelcelanemie is hydroxycarbamide. Dit medicijn remt de productie van de witte bloedcellen en bloedplaatjes, en verhoogt de productie van foetaal hemoglobine. Foetaal hemoglobine heeft een grotere affiniteit voor zuurstof dan adult hemoglobine en heeft twee $\gamma$-globineketens in plaats van twee $\beta$-globineketens. Normaal neemt de expressie van het gen voor $\gamma$-globine na de geboorte af.

Over hydroxycarbamide worden de volgende uitspraken gedaan:
1 Het is werkzaam in het rode beenmerg.
2 Door gebruik ervan treedt minder sikkelcelvorming op.
3 Door gebruik ervan wordt het ontstaan van ontstekingen in het endotheel van bloedvaten onderdrukt.

29 (2p) Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is.

Recent is een nieuw medicijn (voxelotor) goedgekeurd dat specifiek bindt aan de $\alpha$-globineketen van hemoglobine waardoor de affiniteit van hemoglobine voor zuurstof groter wordt.
30 (2p) Is de zuurstofverschuivingscurve van hemoglobine dan naar links of naar rechts verschoven? En wordt er in actieve weefsels bij een gelijke zuurstofspanning dan meer of minder zuurstof afgegeven?

curve verschoven naar zuurstofafgifte
A links meer
B links minder
C rechts meer
D rechts minder

VW-1018-a-23-2-o 15 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 16

Dit is een opgavepagina, gericht op genetica en biotechnologie in de context van sikkelcelanemie en gentherapie. De pagina bevat uitgebreide tekstuele uitleg over een CRISPR-Cas-techniek om sikkelcelanemie te behandelen door de expressie van het BCL11A-gen te verminderen. De tekst bespreekt ook de voordelen van autologe beenmergtransplantatie ten opzichte van allogene transplantatie, met een focus op afweerreacties en T-cellen. Visuele elementen omvatten een schematische weergave, aangeduid als 'afbeelding 2'. Deze afbeelding toont twee trajecten: 'sikkelcelanemie' (links) en 'na genetische modificatie' (rechts). Beide trajecten visualiseren processen op chromosoom 2 (BCL11A-gen met regulerende sequentie P en exons) en chromosoom 11 (globinegenen met LCR). De diagrammen illustreren de transcriptie van BCL11A en de regulatie van globin-genen (β-globine versus γ-globine) onder invloed van BCL11A-expressie. Het concept van 'veel transcriptie' en 'weinig transcriptie' van BCL11A, en 'veel BCL11A'/'weinig BCL11A'-eiwitproductie wordt gepresenteerd, samen met de daaruit voortvloeiende activering van ofwel β-globine ofwel γ-globine. Van de student wordt gevraagd om drie open vragen te beantwoorden (vraag 31) gerelateerd aan de tekst en de afbeelding: welk type T-cel betrokken is bij afweerreacties, een moleculair niveau uitleg van beenmergcelherkenning door T-cellen, en het cellulaire effect hiervan.

### Pagina 17

Dit is een examenpagina (waarschijnlijk biologie, havo/vwo) met twee meerkeuzevragen aangeduid met '32' en '33'. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren aanwezig, afgezien van de gestructureerde opmaak van de meerkeuzevragen. 

Vraag 32 betreft kennis over genregulatie en vraagt de student om onderscheid te maken tussen een activatoreiwit en een enhancer, en tussen RNA-polymerase en een transcriptiefactor in de context van 'deel P' en 'BCL11A'. De vraag is gepresenteerd in een dubbele keuzestructuur met twee kolommen ('deel P' en 'BCL11A') en vier voorgedefinieerde combinaties (A t/m D). Dit vereist begrip van de rollen van deze moleculen bij genexpressie.

Vraag 33 richt zich op genetische technologie en de terminologie die daarbij hoort. De vraag beschrijft het verminderen en volledig uitschakelen van het BCL11A-gen met behulp van de CRISPR-Cas-techniek en vraagt naar de biologische term voor het uitschakelen van een gen met genetische technieken. De student moet kiezen uit vier opties: apoptose, knock-out, methylering en recombinant DNA. Deze vraag test kennis van genbewerking en de bijbehorende processen. De vragen zijn gericht op concepten binnen de moleculaire biologie en genetica.

### Pagina 18

Doping in rioolwater

Op verzoek van het World Anti-Doping Agency (WADA) hebben
wetenschappers van de Universiteit van Amsterdam onderzoek gedaan
naar dopinggebruik in de sport. Zij analyseerden het rioolwater in drie
Nederlandse steden voor, tijdens en na een groot sportevenement.

De concentratie van doping in rioolwater van een stad is een goede maat
voor het gebruik van doping in die stad. In drie steden werd twee weken
lang, dagelijks, meerdere keren per uur, een beetje rioolwater verzameld.
Op de zaterdag van het eerste weekend van de onderzoeksperiode begon
in elke stad een groot sportevenement:
- in stad P, een grote stad, een atletiekevenement van vijf dagen voor
professionele sporters
- in stad Q, een middelgrote stad, een tweedaags bodybuilding-
evenement voor amateurs
- in stad R, een kleine stad, een eendaags bodybuildingevenement voor
amateurs
Het rioolwater werd in het laboratorium getest op verschillende stoffen.
Afbeelding 1 toont de resultaten voor efedrine, norefedrine, DMAA
(methylhexanamine) en DNP (2,4-dinitrofenol).

Afbeelding 1

[FIGUUR: Vier grafieken naast elkaar met op de x-as dagen van de week en op de y-as concentratie van verschillende stoffen in rioolwater. De grafieken zijn getiteld "norefedrine", "efedrine", "DMAA" en "DNP". Er is een legenda die stad P, stad Q en stad R onderscheidt met verschillende lijntypes en symbolen. Er is ook een pijl die de start van het evenement aangeeft.]

Legenda:
— • • • stad P — • — stad Q — stad R ↑ start evenement

VW-1018-a-23-2-o 18 / 20


### Pagina 19

Dit is een examenpagina (pagina 19 van 20) met opgaven die gericht zijn op het analyseren van wetenschappelijke teksten en het toepassen van biologische kennis, met name over anabole stoffen en doping. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen (hoewel er wordt verwezen naar 'afbeelding 1' in de tekst, deze is niet op de huidige pagina zichtbaar). De tekst bespreekt diverse verboden stoffen zoals Efedrine, norefedrine, DMAA en DNP, hun effecten (vergelijkbaar met noradrenaline, stimulerend, afvalmiddel), hun uitscheiding via urine, en het gebruik van rioolwateronderzoek voor monitoring. Er wordt ingegaan op de werking van DMAA en de potentiële effecten op het lichaam, zoals verwijding van bronchiolen, vergroting van alertheid en toename van spiermassa. De student wordt gevraagd om: 1) een verklaring te geven waarom gegevens van stad Q het meest geschikt zijn als controlegroep in een rioolonderzoek (vraag 34); 2) de beweringen over het rioolonderzoek te evalueren en te bepalen of deze wel of niet door de resultaten worden ondersteund (vraag 35); en 3) te identificeren welke effecten van DMAA verwacht kunnen worden gezien de omschreven werking (meerkeuzevraag 36). De vragen vereisen begrip van experimenteel design (controlegroepen), interpretatie van onderzoeksresultaten en kennis van de fysiologische effecten van bepaalde stoffen.

### Pagina 20

Dit is een examenpagina die zich richt op biologische processen en scheikundige interacties. De pagina bevat een inleidende tekst over de stof DNP (2,4-dinitrofenol) in relatie tot de mitochondriën en ATP-synthese. Een centraal visueel element is 'afbeelding 2', een gedetailleerd schematisch diagram. Deze afbeelding toont de moleculaire structuur van DNP, zowel in geprotoneerde (OH) als gedeprotoneerde (O-) vorm, en visualiseert de diffusie ervan door een lipidedubbellagenmembraan (binnenmembraan van de mitochondriën). Het diagram illustreert hoe DNP H+-ionen bindt in de intermembraanruimte en deze vervolgens de matrix in transporteert, waardoor de protonengradiënt wordt verstoord. De pagina stelt drie vraagstukken ('opdrachten') aan de student. Vraag 37 (2 punten) vraagt om een uitleg over de verminderde ATP-opbrengst door DNP. Vraag 38 (1 punt) vereist een verklaring waarom DNP-gebruik leidt tot lichaamsvetvermindering. Vraag 39 (2 punten) refereert aan de gevaarlijke temperatuurverhoging door DNP en vraagt de student om een moleculair proces te noemen dat schade oploopt door hoge temperaturen, en te verklaren hoe dit de cellulaire processen beïnvloedt. De concepten omvatten cellulaire respiratie, de elektronentransportketen, ATP-synthese, protonengradiënt, mitochondriële membranen, diffusie, en de effecten van denaturatie. De student moet hierbij kennis tonen van biochemische en fysiologische processen.