# Eindexamen Biologie VWO 2022 tijdvak 2 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2022/tijdvak-2 ## Vraag 1 – Zwangerschap diagnostiek NIPT (2 punten) In afbeelding 1 zijn drie plaatsen met een nummer aangegeven. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de cellen op de betreffende plaats van de foetus of van de moeder zijn. Wat kun je verwachten: Je krijgt een afbeelding van een zwangere baarmoeder met daarin genummerde structuren. Je moet bepalen of deze structuren tot de moeder of de foetus behoren. Wat moet je kennen: Je moet de anatomie van de zwangere baarmoeder en de placenta kennen. Je moet weten welke delen van de moeder afkomstig zijn en welke van de foetus. Wat moet je kunnen: Je moet een schematische tekening kunnen interpreteren en de genummerde structuren correct kunnen identificeren als behorend tot de moeder of de foetus. Waar op letten: Je let goed op de precieze locatie waar elk nummer naar wijst in de afbeelding. Je herkent de verschillende onderdelen van de baarmoeder en placenta. Je weet welke weefsels van de moeder zijn en welke van de foetus. Je vermijdt verwarring over de oorsprong van de intervilleuze ruimte in de placenta. Kernbegrippen: placenta, baarmoeder, foetus, chorionvlokken, maternale circulatie, foetale circulatie, uitwisseling van stoffen Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen foetaal en maternaal weefsel in de placenta. De placenta is een samengesteld orgaan. De chorionvlokken zijn foetaal, maar de ruimte waarin ze baden (intervillus space) is gevuld met maternaal bloed en de baarmoederwand is maternaal. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/1 ## Vraag 2 – Zwangerschap diagnostiek NIPT (1 punt) Noteer de naam van de techniek waarmee een kleine hoeveelheid DNA wordt vermeerderd. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een specifieke techniek die wordt gebruikt om DNA te vermeerderen. Wat moet je kennen: Je moet de naam van de techniek kennen die wordt gebruikt om kleine hoeveelheden DNA te vermeerderen. Je moet ook weten waarvoor deze techniek dient. Wat moet je kunnen: Je moet de correcte wetenschappelijke term of de gangbare afkorting kunnen noteren. Waar op letten: Noteer de volledige naam of de correcte afkorting. Verwar deze techniek niet met andere DNA-technieken zoals sequencen of gelelektroforese. Zorg ervoor dat je de spelling correct hebt. Kernbegrippen: DNA-amplificatie, PCR, polymerasekettingreactie, moleculaire diagnostiek Veelgemaakte fouten: - Verwarring met andere DNA-technieken zoals sequencen of gelelektroforese. - Niet weten van de afkorting PCR of de volledige naam. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/2 ## Vraag 4 – Zwangerschap diagnostiek NIPT (1 punt) Het is in Nederland wettelijk verboden het biologisch geslacht van het kind mee te delen bij de uitslag van de NIPT. Verklaar dat uit de NIPT informatie kan worden verkregen over het biologisch geslacht van de foetus. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de NIPT en hoe deze test informatie kan geven over het biologisch geslacht van een foetus. Je moet een verklaring geven die gebaseerd is op de werking van de NIPT en de genetica van geslachtsbepaling. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de NIPT kennen, inclusief het type DNA dat wordt geanalyseerd (celvrij foetaal DNA). Je moet ook de rol van geslachtschromosomen (X en Y) bij de biologische geslachtsbepaling begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de detectie van specifieke DNA-fragmenten en de conclusie over het biologisch geslacht van de foetus. Je moet je kennis over genetica en de NIPT kunnen toepassen om een logische verklaring te formuleren. Waar op letten: Je moet specifiek benoemen dat de NIPT kijkt naar DNA-fragmenten van de geslachtschromosomen. Je moet uitleggen hoe de aanwezigheid of afwezigheid van het Y-chromosoom (of fragmenten daarvan) het geslacht kan bepalen. Je moet rekening houden met het feit dat de moeder zelf geen Y-chromosoom heeft. Gebruik de juiste vakterminologie, zoals 'DNA-fragmenten' en 'Y-chromosoom'. Kernbegrippen: NIPT, ccfDNA, geslachtschromosomen, X-chromosoom, Y-chromosoom, prenatale diagnostiek Veelgemaakte fouten: - Vergeten dat de moeder zelf XX is en dus geen Y-chromosoom heeft, waardoor elk gedetecteerd Y-chromosoomfragment van de foetus moet komen. - Een te algemeen antwoord geven, zoals 'de test kijkt naar de chromosomen', zonder te specificeren dat het om de geslachtschromosomen gaat. - Niet realiseren dat de test kijkt naar DNA-fragmenten en niet naar volledige chromosomen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/4 ## Vraag 6 – Zwangerschap diagnostiek NIPT (2 punten) De NIPT kan een vals negatief resultaat opleveren; er is dan wel een trisomie, maar dit blijkt niet uit de test. De kans op een vals negatief resultaat is groot als de foetale fractie te laag is. Hieronder zijn drie situaties beschreven. 1 De vrouw heeft een hoog percentage witte bloedcellen in haar bloed als gevolg van een orgaantransplantatie. 2 De vrouw is zwanger van een eeneiige tweeling. 3 De vrouw is zwanger van een twee-eiige tweeling. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende situatie wel of niet leidt tot een verhoogde kans op een vals negatief resultaat als gevolg van een lagere foetale fractie. Wat kun je verwachten: Je moet de drie gegeven situaties analyseren en bepalen of ze leiden tot een verhoogde kans op een vals negatief NIPT-resultaat door een lagere foetale fractie. Je noteert 'wel' of 'niet' achter elk nummer. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de NIPT kennen, inclusief wat de foetale fractie is en waarom deze belangrijk is voor de betrouwbaarheid van de test. Je moet ook weten wat een vals negatief resultaat inhoudt. Daarnaast moet je de genetische verschillen tussen een- en twee-eiige tweelingen begrijpen en de invloed van een orgaantransplantatie op het bloed van de moeder. Wat moet je kunnen: Je kunt de invloed van verschillende biologische situaties op de concentratie van foetaal DNA in het bloed van de moeder beredeneren. Je kunt een oorzaak-gevolgrelatie leggen tussen deze invloed en de betrouwbaarheid van de NIPT. Waar op letten: Elk correct beoordeeld nummer levert een deelscore op. Let goed op de specifieke vraag: 'als gevolg van een lagere foetale fractie'. Je redenering moet hierop gericht zijn. Bij een twee-eiige tweeling moet je bedenken hoe de detectie van een afwijking bij één foetus beïnvloed wordt door het DNA van de andere foetus. Denk na over de herkomst van al het celvrije DNA in het bloed van de moeder. Kernbegrippen: NIPT, foetale fractie, ccfDNA, vals negatief, orgaantransplantatie, eeneiige tweeling, twee-eiige tweeling Veelgemaakte fouten: - De vraag is specifiek of de situatie leidt tot een verhoogde kans op een vals negatief resultaat *als gevolg van een lagere foetale fractie*. De redenering moet hierop focussen. - Bij een twee-eiige tweeling kan de totale foetale fractie hoger zijn, maar de *effectieve* fractie voor een afwijking bij één van de twee foetussen is lager door verdunning, wat functioneel gelijk is aan een lagere foetale fractie voor de detectie van die afwijking. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/6 ## Vraag 8 – Zwangerschap diagnostiek NIPT (2 punten) Verklaar waardoor besmetting met vogelmijt leidt tot het bleek worden van de huid van de kip. − Verklaar waardoor besmetting met vogelmijt leidt tot vermagering van de kip. Wat kun je verwachten: Je moet twee afzonderlijke fysiologische verklaringen geven voor de symptomen die een kip ervaart na besmetting met vogelmijt. Je moet de oorzaak-gevolgrelatie duidelijk maken voor zowel de bleke huid als de vermagering. Wat moet je kennen: Je moet de functie van bloed kennen, met name de rol van rode bloedcellen en de transportfunctie van voedingsstoffen en energie. Je moet ook weten hoe een organisme reageert op bloedverlies en een negatieve energiebalans. Wat moet je kunnen: Je moet een logische keten van oorzaak en gevolg kunnen opstellen. Je moet specifieke biologische termen correct gebruiken om de fysiologische processen te beschrijven die leiden tot de waargenomen symptomen. Waar op letten: Je moet voor elk symptoom (bleke huid en vermagering) een aparte, volledige verklaring geven. Je moet expliciet de rol van de vogelmijt als bloedzuigende parasiet benoemen als startpunt van je verklaring. Voor de bleke huid moet je de link leggen tussen bloedverlies, rode bloedcellen en de kleur van de huid. Voor de vermagering moet je de link leggen tussen bloedverlies, energie/voedingsstoffen en het gebruik van lichaamsreserves. Elk correct causaal stapje in je redenering draagt bij aan de score. Kernbegrippen: parasitisme, bloedsomloop, homeostase, energiebalans, anemie Veelgemaakte fouten: - Onvoldoende specifieke link leggen tussen bloedverlies en de twee symptomen (bleekheid en vermagering). - Verklaring voor vermagering verwarren met stress of verminderde eetlust, wat niet direct uit de context volgt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/8 ## Vraag 10 – Zwangerschap diagnostiek NIPT (2 punten) – Noteer de berekening waarop deze bewering is gebaseerd, uitgaande van een ei van 75 gram. – Geef een argument waaruit blijkt dat deze bewering niet altijd waar is. Wat kun je verwachten: Je moet een berekening uitvoeren om de hoeveelheid fipronil in een ei te bepalen en deze vergelijken met een norm. Daarna geef je een argument waarom een algemene bewering niet altijd opgaat. Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je een concentratie omrekent naar een totale hoeveelheid en hoe je een dosis per lichaamsgewicht interpreteert. Ook moet je kritisch kunnen nadenken over de aannames die in een bewering besloten liggen. Wat moet je kunnen: Je kunt een berekening correct uitvoeren, inclusief het omrekenen van eenheden (gram naar kilogram). Je kunt een logisch en relevant argument formuleren dat de geldigheid van een bewering in twijfel trekt, gebaseerd op biologische of toxicologische principes. Waar op letten: Zorg ervoor dat je de eenheden correct omrekent (gram naar kilogram) voordat je de berekening uitvoert. Vergelijk de berekende totale hoeveelheid fipronil in het ei met de maximaal toegestane dosis voor het kind, rekening houdend met het lichaamsgewicht van het kind. Je argument moet specifiek ingaan op waarom de bewering 'niet altijd waar is', door een aanname van de bewering te nuanceren of te ontkrachten. Elk correct onderdeel (berekening en argument) levert een scorepunt op. Kernbegrippen: toxicologie, dosis-responsrelatie, risicobeoordeling, acute toxiciteit Veelgemaakte fouten: - Incorrect omrekenen van eenheden (gram naar kilogram). - Vergeten de berekende fipronil-inname te relateren aan het lichaamsgewicht van het kind om te vergelijken met de norm. - Het geven van een argument dat niet direct de aannames van de bewering aanvalt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/10 ## Vraag 11 – Zwangerschap diagnostiek NIPT (1 punt) Geef een argument waarom deze norm strenger is dan de norm voor kortdurende blootstelling. Wat kun je verwachten: Je moet een argument geven waarom een norm voor langdurige blootstelling aan een stof strenger is dan een norm voor kortdurende blootstelling. Dit vereist dat je nadenkt over de mogelijke effecten van herhaalde blootstelling over een langere periode. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'accumulatie' of 'ophoping' van stoffen in het lichaam kennen. Je moet ook begrijpen dat het lichaam tijd nodig heeft om stoffen af te breken of uit te scheiden. Als de opname sneller gaat dan de afbraak/uitscheiding, kan de concentratie van de stof in het lichaam toenemen. Wat moet je kunnen: Je moet een logisch en biologisch correct argument kunnen formuleren dat het verschil in strengheid van de normen verklaart. Je moet de relatie kunnen leggen tussen de duur van de blootstelling en de mogelijke effecten op het lichaam, met name in het geval van stoffen die accumuleren. Waar op letten: Je antwoord moet expliciet ingaan op het verschil tussen kortdurende en langdurige blootstelling. Je moet een biologisch mechanisme noemen dat verklaart waarom langdurige blootstelling gevaarlijker kan zijn (bijvoorbeeld accumulatie, langzame afbraak, onvoldoende herstel). Gebruik de juiste vakterm, zoals 'accumulatie' of 'ophoping', om je argument kracht bij te zetten. Zorg ervoor dat je argument direct de strengere norm voor langdurige blootstelling rechtvaardigt. Vermijd vage formuleringen; wees specifiek over wat er met de stof in het lichaam gebeurt over tijd. Kernbegrippen: toxicologie, accumulatie, bioaccumulatie, ADI (aanvaardbare dagelijkse inname), acute toxiciteit, chronische toxiciteit Veelgemaakte fouten: - Het verschil tussen acute en chronische blootstelling niet begrijpen. - Niet inzien dat een stof kan opstapelen in het lichaam als de afbraak of uitscheiding langzaam is. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/11 ## Vraag 12 – Zwangerschap diagnostiek NIPT (2 punten) Bestrijdingsmiddelen tegen vogelmijt blijken vaak minder effectief te zijn doordat niet op alle schuilplekken van de mijt voldoende van het middel terechtkomt. Een sub-letale dosis – een concentratie waarbij geen sterfte van de vogelmijt optreedt – zou de ontwikkeling van een populatie vogelmijt die resistent is tegen fipronil kunnen versnellen. Leg uit hoe het opnemen van een sub-letale dosis fipronil door vogelmijten de ontwikkeling van resistentie versnelt. Wat kun je verwachten: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie uitleggen over hoe een sub-letale dosis van een bestrijdingsmiddel de ontwikkeling van resistentie versnelt. Dit is een klassiek voorbeeld van natuurlijke selectie. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van evolutie door natuurlijke selectie kennen: genetische variatie binnen een populatie, selectiedruk, differentiële overleving en voortplanting, en hoe dit leidt tot veranderingen in allelfrequenties over generaties. Specifiek moet je weten wat een sub-letale dosis betekent in deze context. Wat moet je kunnen: Je moet een logische redenering opbouwen die de stappen van natuurlijke selectie correct weergeeft. Je moet vakspecifieke termen zoals 'genetische variatie', 'selectiedruk' en 'voortplanting' correct gebruiken en de causale verbanden daartussen duidelijk maken. Waar op letten: Elk causaal stapje in je redenering is een scorepunt waard. Zorg dat je de keten compleet maakt. Je moet expliciet benoemen dat er al genetische variatie aanwezig is in de populatie vogelmijten. Je moet uitleggen dat de sub-letale dosis fipronil een selectiedruk uitoefent. Je moet duidelijk maken dat de mijten die beter bestand zijn tegen fipronil zich meer voortplanten dan de minder resistente mijten. Vermijd Lamarckiaans redeneren: de mijten passen zich NIET aan tijdens hun leven, maar de populatie verandert door selectie op bestaande variatie. Kernbegrippen: natuurlijke selectie, evolutie, resistentie, genetische variatie, selectiedruk, fitness Veelgemaakte fouten: - Lamarckiaans redeneren: denken dat een individuele mijt zich aanpast en resistent wordt, in plaats van dat er selectie plaatsvindt op bestaande variatie. - Het niet noemen van de noodzakelijke voorwaarde van genetische variatie in de populatie. - De koppeling tussen overleven en verhoogde voortplanting (fitness) vergeten te maken. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/12 ## Vraag 14 – Zwangerschap diagnostiek NIPT (2 punten) Een deel van het gen dat codeert voor de β-keten van hemoglobine van de Indische bruinvis uit de Yangtze is hieronder weergegeven. 5'-AAGTTGGTGGTGAGCCCTGGGCAGGCTGCTGGTGTCTACCCCTGGACTCAG-3' Hieronder zijn drie resultaten van shotgun-sequencing weergegeven waarmee de bovenstaande sequentie kon worden afgeleid. fragment 1 5'-AAGTTGGTGGTGAGCCCTG-3' fragment 2 5'-GCTGGTGTCTACCCCTGG-3' fragment 3 5'-CAGCAGCCTGCCAGGGCCTCA-3' Geef in de uitwerkbijlage door middel van arcering voor ieder fragment aan welk deel van de basenvolgorde ermee is vastgesteld. Wat kun je verwachten: Je krijgt een lange DNA-sequentie en meerdere kortere DNA-fragmenten. Je moet de kortere fragmenten terugvinden in de langere sequentie en de overeenkomende delen markeren. Wat moet je kennen: Je moet weten wat DNA-sequencing en shotgun-sequencing inhouden, en hoe DNA-sequenties worden genoteerd (5'- en 3'-richting). Wat moet je kunnen: Je moet nauwkeurig DNA-sequenties kunnen vergelijken en overlappende delen kunnen identificeren. Je moet ook instructies voor het markeren of arceren van specifieke delen van een sequentie correct kunnen uitvoeren. Waar op letten: Je moet de exacte basenvolgorde van elk fragment nauwkeurig vergelijken met de hoofdsequentie. Je moet letten op de 5'- en 3'-richting van de sequenties, hoewel in dit geval alle fragmenten in dezelfde richting zijn gegeven als de hoofdsequentie. Je moet de start- en eindpunten van elk fragment correct identificeren binnen de langere sequentie. Je moet de arcering duidelijk en precies aanbrengen, zodat alleen de overeenkomende basen zijn gemarkeerd. Wees je bewust van de mogelijke fout in de opgave met fragment 3; in een echte examenomgeving zou je dit moeten melden, maar voor deze oefening volg je de instructie om te arceren wat je vindt. Kernbegrippen: DNA-sequencing, shotgun sequencing, bioinformatica, gen, hemoglobine Veelgemaakte fouten: - Fout in de opgave: fragment 3 komt niet voor in de hoofdsequentie, wat tot verwarring kan leiden. - Onnauwkeurig aflezen en matchen van de DNA-sequenties. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/14 ## Vraag 15 – Zwangerschap diagnostiek NIPT (1 punt) De shotgun-sequencing-techniek wordt toegepast om een volledig genoom in beeld te brengen. Wanneer het DNA veel repeterende sequenties bevat, is deze techniek echter minder geschikt. Geef een verklaring waardoor bij shotgun-sequencing de aanwezigheid van veel repeterende delen kan leiden tot onjuiste resultaten. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de shotgun-sequencing-techniek en de beperkingen ervan bij genoomsequencing. Je moet een verklaring geven waarom repeterende sequenties problemen kunnen veroorzaken bij deze techniek. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van shotgun-sequencing kennen, inclusief het knippen van DNA in fragmenten, het sequencen van deze fragmenten en het 'assembleren' van de fragmenten tot een compleet genoom met behulp van overlappende sequenties. Je moet ook weten wat repeterende sequenties zijn en dat deze op meerdere plaatsen in het genoom kunnen voorkomen. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen leggen tussen de aanwezigheid van repeterende sequenties en de moeilijkheid om een genoom correct te assembleren met behulp van shotgun-sequencing. Je moet je antwoord duidelijk en beknopt formuleren met de juiste vakterminologie. Waar op letten: Je moet specifiek benoemen waarom repeterende sequenties een probleem vormen bij het 'assembleren' (in elkaar zetten) van de fragmenten, niet alleen bij het 'sequencen' (aflezen). Je moet de relatie leggen tussen de herhalingen en de moeilijkheid om de juiste volgorde te bepalen. Je moet de term 'overlappende sequenties' of 'fragmenten' correct gebruiken in je verklaring. Je moet uitleggen dat de repeterende sequenties op meerdere plaatsen in het genoom kunnen voorkomen, wat de verwarring veroorzaakt. Kernbegrippen: DNA-sequencing, shotgun-sequencing, genoom assembly, repetitief DNA Veelgemaakte fouten: - Een te algemeen antwoord geven over 'fouten' zonder de specifieke rol van de repeterende sequenties in de assemblagepuzzel te benoemen. - Verwarren van sequencing (basenvolgorde bepalen) met assemblage (fragmenten in de juiste volgorde leggen). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/15 ## Vraag 16 – Zwangerschap diagnostiek NIPT (2 punten) Naar aanleiding van deze evolutionaire stamboom worden de volgende uitspraken gedaan: 1 De Indische bruinvis heeft een recentere gemeenschappelijke voorouder met de Chinese vlagdolfijn dan met de tuimelaar. 2 De voorouders van de huidige walvisachtigen trokken waarschijnlijk minder dan 60 miljoen jaar geleden vanuit land naar zee. 3 Ongeveer 20 miljoen jaar geleden ontstonden genetische verschillen tussen voorouders van de Indische bruinvis en voorouders van de tuimelaar. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. Wat kun je verwachten: Je moet de evolutionaire stamboom in afbeelding 2 nauwkeurig aflezen en interpreteren om de juistheid van de drie beweringen te beoordelen. Je noteert per bewering of deze juist of onjuist is. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van fylogenetische stambomen kennen, inclusief hoe je gemeenschappelijke voorouders en de relatieve tijd van afsplitsingen afleest. Je moet weten dat een recentere gemeenschappelijke voorouder duidt op een nauwere verwantschap. Je moet ook de tijdsas correct kunnen interpreteren. Wat moet je kunnen: Je kunt de vertakkingspunten in een stamboom identificeren als momenten van speciatie en als representaties van gemeenschappelijke voorouders. Je kunt de tijdsas correct gebruiken om de leeftijd van deze gebeurtenissen te bepalen. Je kunt de verwantschap tussen verschillende soorten correct afleiden uit de structuur van de stamboom. Waar op letten: Let goed op de tijdsas onderaan de stamboom en hoe deze relateert aan de vertakkingspunten. Identificeer voor elke uitspraak de relevante vertakkingspunten die de gemeenschappelijke voorouders representeren. Vergelijk de tijden van de gemeenschappelijke voorouders om te bepalen welke recenter is. Houd er rekening mee dat de positie van de namen aan het uiteinde van de takken niet direct de verwantschap bepaalt; dit wordt bepaald door de vertakkingspunten. Controleer of de overgang van land naar zee voor walvisachtigen logisch is binnen de gegeven tijdschaal en afsplitsingen. Kernbegrippen: evolutie, fylogenie, stamboom, cladogram, gemeenschappelijke voorouder, speciatie Veelgemaakte fouten: - Verkeerd aflezen van de tijdsas (recent vs. lang geleden). - Verwarren van de positie van de namen aan het uiteinde met de evolutionaire verwantschap, die wordt bepaald door de vertakkingspunten. - Het correctievoorschrift voor uitspraak 1 is in tegenspraak met de gegevens in de stamboom. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/16 ## Vraag 17 – Zwangerschap diagnostiek NIPT (2 punten) De onderzoekers vonden verschillen tussen het DNA van de Yangtze-bruinvissen en dat van de zoutwater-bruinvissen, onder andere in een gen dat betrokken is bij ADH-gereguleerde waterresorptie. In afbeelding 4 is een schema van deze regeling weergegeven waarin op zes plaatsen nog een keuze moet worden gemaakt. Maak in de uitwerkbijlage dit schema af door bij de zes keuzemogelijkheden steeds het juiste woord te omcirkelen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een schema van een fysiologisch proces met open plekken of keuzemogelijkheden. Je moet de juiste termen of richtingen van processen kiezen om het schema correct aan te vullen. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van osmoregulatie kennen, inclusief de rol van de nieren, de hypofyse, en het hormoon ADH. Je moet weten hoe de osmotische waarde van het bloed de afgifte van ADH beïnvloedt en hoe ADH op zijn beurt de waterreabsorptie in de nieren reguleert. Wat moet je kunnen: Je moet een fysiologisch schema kunnen interpreteren en aanvullen. Je moet causale verbanden kunnen leggen tussen verschillende fysiologische processen en de gevolgen van veranderingen in het interne milieu kunnen voorspellen. Waar op letten: Je moet elk stapje in de causale keten correct invullen. Elk correct gekozen woord draagt bij aan de score. Let goed op de richting van de veranderingen (stijgt/daalt, meer/minder, groter/kleiner, toe/af). Een fout hierin kan leiden tot een incorrecte redenering. Je moet de juiste organen benoemen die betrokken zijn bij de ADH-regulatie (hypofyse en verzamelbuisjes). Je moet de functie van ADH en de invloed ervan op de doorlaatbaarheid van de verzamelbuisjes correct weergeven. Je moet de uiteindelijke invloed op de reabsorptie van water correct afleiden uit de voorgaande stappen. Kernbegrippen: osmoregulatie, hormonale regulatie, ADH, nieren, homeostase Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de rol van de hypofyse (afgifte ADH) en de hypothalamus (productie ADH en detectie osmotische waarde). - Verwarring tussen de effecten van ADH op de glomeruli (geen direct effect op doorlaatbaarheid) en de verzamelbuisjes (wel effect). - Incorrecte causale verbanden, bijvoorbeeld denken dat een lagere osmotische waarde leidt tot méér ADH-afgifte. - Incorrecte koppeling tussen de doorlaatbaarheid van de verzamelbuisjes en de mate van reabsorptie (bijvoorbeeld denken dat een kleinere doorlaatbaarheid leidt tot meer reabsorptie). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/17 ## Vraag 19 – Te analyseren of drie gegeven medische situaties ( (3 punten) Beschrijf hoe uit bruinvissen die in zee leefden bij de monding van de Yangtze een aparte soort kon ontstaan in het zoete water van de rivier. Wat kun je verwachten: Je moet een evolutionair proces beschrijven dat leidt tot soortvorming. Dit vereist dat je de kernbegrippen van evolutie door natuurlijke selectie en soortvorming correct toepast en in een logische causale keten presenteert. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van evolutie kennen, waaronder mutatie, genetische variatie, natuurlijke selectie, fitness en reproductieve isolatie. Je moet ook weten wat allopatrische soortvorming inhoudt. Wat moet je kunnen: Je moet een complex biologisch proces (soortvorming) kunnen uitleggen aan de hand van de onderliggende mechanismen. Je moet in staat zijn om de oorzaak-gevolgrelaties tussen de verschillende evolutionaire factoren te benoemen en te beschrijven hoe deze leiden tot het ontstaan van nieuwe soorten. Waar op letten: Je moet de drie essentiële stappen van soortvorming correct en in de juiste volgorde benoemen. Je moet expliciet benoemen dat mutaties toevallig zijn en de basis vormen voor genetische variatie. Je moet de term 'natuurlijke selectie' of een correcte omschrijving daarvan gebruiken (individuen met gunstige eigenschappen krijgen meer nakomelingen). Je moet het concept van 'reproductieve isolatie' benoemen als de uiteindelijke stap die leidt tot het ontstaan van een aparte soort. Je moet vermijden om te suggereren dat individuen zich bewust aanpassen aan de omgeving; het gaat om selectie op bestaande variatie. Kernbegrippen: soortvorming, allopatrische soortvorming, natuurlijke selectie, mutatie, genetische variatie, adaptatie, fitness, reproductieve isolatie Veelgemaakte fouten: - Verwarren van evolutie met individuele aanpassing (Lamarckisme); mutaties zijn toevallig en niet een reactie op de omgeving. - Het cruciale element van (reproductieve) isolatie vergeten; zonder isolatie zou gene flow de populaties niet laten divergeren. - Te vaag zijn, bijvoorbeeld alleen 'ze pasten zich aan' zeggen zonder de mechanismen van variatie, selectie en voortplanting te noemen. - Het startpunt van het proces vergeten: er moet eerst genetische variatie door mutaties zijn voordat selectie kan plaatsvinden. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/19 ## Vraag 20 – Zwangerschap diagnostiek NIPT (2 punten) Vier stofwisselingsprocessen zijn: 1 calvincyclus 2 citroenzuurcyclus 3 lichtreactie 4 oxidatieve fosforylering Door hun parasitaire levenswijze vindt in de cellen van warkruid een aantal van deze processen niet of nauwelijks plaats. Welk van deze processen vindt of welke van deze processen vinden niet of nauwelijks plaats in cellen van warkruid? Noteer het nummer of de nummers. Wat kun je verwachten: Je moet de functie van de genoemde stofwisselingsprocessen kennen en deze kunnen koppelen aan de specifieke levenswijze van warkruid, zoals beschreven in de vraagtekst en te zien op de afbeelding. Wat moet je kennen: Je moet de hoofdprocessen van fotosynthese (lichtreactie en calvincyclus) en celademhaling (citroenzuurcyclus en oxidatieve fosforylering) kennen. Je moet ook weten wat een parasitaire levenswijze inhoudt voor de energievoorziening van een organisme. Wat moet je kunnen: Je kunt de informatie over de parasitaire levenswijze van warkruid en het ontbreken van bladgroen gebruiken om te redeneren welke stofwisselingsprocessen wel of niet plaatsvinden. Je kunt de processen van fotosynthese en celademhaling onderscheiden en hun relatie tot de aanwezigheid van chlorofyl begrijpen. Waar op letten: Lees de vraag goed: er wordt gevraagd welke processen NIET of nauwelijks plaatsvinden. Koppel de afwezigheid van bladgroen aan de specifieke processen die daarvoor essentieel zijn. Bedenk dat warkruid als levend organisme wel energie nodig heeft en dus organische stoffen moet kunnen afbreken. Elk correct geïdentificeerd proces dat niet of nauwelijks plaatsvindt, levert een scorepunt op. Zorg dat je de nummers van de processen correct noteert. Kernbegrippen: fotosynthese, celademhaling, parasitisme, autotroof, heterotroof, lichtreactie, calvincyclus, citroenzuurcyclus, oxidatieve fosforylering Veelgemaakte fouten: - Verwarren van fotosynthese en celademhaling. - Aannemen dat alle planten fotosynthese uitvoeren, zonder de context over de parasitaire levenswijze en het gebrek aan bladgroen te gebruiken. - De vraag verkeerd lezen en de processen noteren die wél plaatsvinden. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/20 ## Vraag 22 – Te analyseren of drie gegeven medische situaties ( (1 punt) Op sommige planten waarvan de target-genen gemuteerd zijn, groeit warkruid veel beter dan op wildtype-planten. 1p 22 Welk gevolg hebben deze mutaties waardoor warkruid beter kan groeien? De mutatie heeft tot gevolg dat A de gastheerplant bepaalde afweereiwitten niet meer aanmaakt. B de gastheerplant minder miRNA’s produceert. C de miRNA’s niet meer kunnen binden aan het RNA. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de interactie tussen een parasitaire plant (warkruid) en een gastheerplant, waarbij mutaties in de gastheerplant een rol spelen. Je moet de oorzaak-gevolgrelatie van deze mutaties op de groei van warkruid kunnen verklaren. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van genexpressie kennen, inclusief de rol van genen bij afweerreacties van planten en de functie van miRNA's (micro-RNA's) in genregulatie. Je moet ook weten dat planten afweermechanismen hebben tegen parasieten. Wat moet je kunnen: Je moet de impact van een mutatie in een gen kunnen beredeneren en de gevolgen daarvan voor de interactie tussen twee organismen kunnen afleiden. Je moet de relatie tussen genen, eiwitten en afweer kunnen leggen. Waar op letten: Let op de term 'target-genen' en bedenk welke functie deze genen zouden kunnen hebben in de context van plant-parasiet interactie. Overweeg de rol van afweermechanismen bij planten en hoe mutaties deze kunnen beïnvloeden. Denk na over de functie van miRNA's en hoe een verstoring hiervan de genexpressie kan beïnvloeden. Elk causaal stapje in je redenering moet logisch zijn en leiden tot het waargenomen effect (beter groeiend warkruid). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/22 ## Vraag 25 – Fipronil crisis pluimvee (2 punten) Schrijf de letters P en Q onder elkaar en noteer erachter welk nummer uit afbeelding 4 de bastvaten aangeeft op de betreffende plaats. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de anatomie van planten en het transport van stoffen. Je moet structuren in een microscopische afbeelding herkennen en deze koppelen aan specifieke locaties in een schematische tekening van planten. Wat moet je kennen: Je moet de bouw van planten kennen, in het bijzonder de functie en locatie van vaatbundels, houtvaten (xyleem) en bastvaten (floëem). Je moet weten dat bastvaten organische stoffen transporteren. Wat moet je kunnen: Je moet afbeeldingen van plantenweefsels kunnen interpreteren en de verschillende structuren, zoals vaatbundels, houtvaten en bastvaten, kunnen identificeren. Je moet deze structuren kunnen relateren aan hun functie en hun plaats in de plant. Waar op letten: Je moet de nummers in afbeelding 4 correct identificeren als bastvaten (floëem). Je moet de locaties P en Q in afbeelding 5 correct koppelen aan de relevante delen van de planten waar bastvaten zich bevinden. Je moet onderscheid maken tussen houtvaten (xyleem) en bastvaten (floëem). Je moet de juiste nummers uit afbeelding 4 toewijzen aan de letters P en Q. Kernbegrippen: plantenanatomie, transport in planten, floëem, bastvaten, xyleem, houtvaten, vaatbundels Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen houtvaten (xyleem, nummers 3 en 5) en bastvaten (floëem, nummers 4 en 6). - Een andere valkuil is de interpretatie van nummer 2, dat naar de gehele centrale cilinder wijst en niet uitsluitend naar de bastvaten, maar toch het correcte antwoord is voor locatie P. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/25 ## Vraag 26 – Fipronil crisis pluimvee (2 punten) De onderzoekers stellen in hun onderzoeksartikel. 'Verbindingen door warkruid maken het mogelijk voor individuele planten om informatie uit te wisselen binnen plantengemeenschappen. Op deze manier zou parasitisme door warkruid voordelen kunnen bieden aan de gastheerplanten. Warkruid kan zelf ook van deze informatie-uitwisseling profiteren.' 2p 26 Leg uit hoe warkruid profiteert van het doorgeven van informatie aan andere planten. Wat kun je verwachten: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie uitleggen over hoe warkruid profiteert van informatie-uitwisseling tussen planten. Dit betekent dat je de stappen in de redenering duidelijk moet maken. Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van parasitisme, plantencommunicatie (zoals via chemische signalen) en de ecologische voordelen die hieruit kunnen voortvloeien voor zowel de parasiet als de gastheer. Wat moet je kunnen: Je moet een logische redenering kunnen opbouwen die de voordelen voor warkruid verklaart, gebaseerd op de informatie-uitwisseling tussen planten. Je moet vakspecifieke termen correct gebruiken. Waar op letten: Elk causaal stapje in je redenering is een scorepunt waard. Zorg dat je twee duidelijke, opeenvolgende stappen benoemt. Je moet specifiek uitleggen hoe warkruid profiteert, niet alleen de gastheerplanten. Gebruik correcte biologische vaktermen waar nodig. Zorg dat je antwoord direct aansluit bij de gegeven stelling in de vraagtekst over informatie-uitwisseling. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/26 ## Vraag 27 – Fipronil crisis pluimvee (1 punt) In de afgelopen miljoenen jaren heeft zowel de mug als Plasmodium veranderingen ondergaan. Noteer de naam van het proces waarin de mug en Plasmodium steeds beter aan elkaar aangepast raken. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een evolutionair proces waarbij twee soorten elkaar beïnvloeden. Je moet de correcte wetenschappelijke term voor dit proces geven. Wat moet je kennen: Je moet de definitie van co-evolutie kennen en kunnen onderscheiden van andere evolutionaire processen zoals natuurlijke selectie of adaptatie. Je moet weten dat co-evolutie specifiek verwijst naar de wederzijdse evolutionaire aanpassing van twee of meer soorten die een nauwe ecologische relatie hebben. Wat moet je kunnen: Je moet een beschrijving van een biologisch proces kunnen koppelen aan de juiste vakterm. Je moet de kernconcepten van evolutie en interacties tussen soorten beheersen. Waar op letten: Je moet de specifieke term 'co-evolutie' noemen. Je moet het verschil kennen tussen algemene evolutie en co-evolutie. Je moet begrijpen dat 'steeds beter aan elkaar aangepast raken' duidt op een wederzijds proces. Kernbegrippen: co-evolutie, evolutie, adaptatie, parasitisme Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van co-evolutie met de algemene term 'evolutie' of 'natuurlijke selectie'. Co-evolutie is specifiek voor de wederzijdse aanpassing van twee of meer soorten. - Het beschrijven van het proces in plaats van het geven van de specifieke naam van het proces, waar de vraag om vraagt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/27 ## Vraag 28 – Fipronil crisis pluimvee (2 punten) Tussen de organismen die bij malaria zijn betrokken, zijn symbiotische relaties te onderscheiden. – Van welke vorm van symbiose is er sprake tussen mug en Plasmodium? – Van welke vorm van symbiose is er sprake tussen Plasmodium en mens? Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over symbiotische relaties in de context van malaria. Je moet de verschillende vormen van symbiose kennen en kunnen toepassen op de relaties tussen de betrokken organismen. Wat moet je kennen: Je moet de definities van mutualisme, commensalisme en parasitisme kennen. Je moet ook de levenscyclus van Plasmodium globaal begrijpen, zoals weergegeven in afbeelding 1, om de interacties tussen de mug, Plasmodium en de mens te kunnen duiden. Wat moet je kunnen: Je moet de informatie uit de vraagtekst en eventuele bijlagen (zoals afbeelding 1) kunnen interpreteren om de aard van de relaties tussen de organismen te bepalen. Je moet de juiste biologische termen voor de symbiosevormen kunnen benoemen. Waar op letten: Je moet de definities van de verschillende vormen van symbiose (mutualisme, commensalisme, parasitisme) correct toepassen. Je moet de relatie tussen de mug en Plasmodium correct identificeren. Je moet de relatie tussen Plasmodium en de mens correct identificeren. Je moet de juiste biologische termen gebruiken voor de vormen van symbiose. Je moet onderscheid maken tussen de relatie van de mug met Plasmodium en de relatie van de mug met de mens. Kernbegrippen: symbiose, commensalisme, parasitisme, gastheer, parasiet, levenscyclus Veelgemaakte fouten: - De verschillende vormen van symbiose (mutualisme, commensalisme, parasitisme) door elkaar halen. - De relaties verkeerd toewijzen, bijvoorbeeld de relatie tussen mug en mens (parasitisme) verwarren met de gevraagde relaties. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/28 ## Vraag 29 – Opgave 29 (1 punt) In zeldzame gevallen kan Plasmodium ook van mens tot mens overgedragen worden. Noteer een situatie waarin dit kan gebeuren. Wat kun je verwachten: Je moet een alternatieve overdrachtswijze van de ziekteverwekker Plasmodium kunnen benoemen, naast de meest bekende route via de malariamug. Wat moet je kennen: Je moet de levenscyclus van Plasmodium kennen, met name de stadia die in het menselijk bloed voorkomen. Je moet ook de algemene transmissieroutes van ziekteverwekkers die zich in het bloed bevinden, kennen. Wat moet je kunnen: Je moet de informatie over de aanwezigheid van Plasmodium in het bloed van de mens kunnen koppelen aan mogelijke overdrachtssituaties waarbij bloedcontact een rol speelt. Waar op letten: Je moet een situatie noemen waarbij bloed van een geïnfecteerd persoon direct in contact komt met het bloed van een niet-geïnfecteerd persoon. Je moet je realiseren dat de parasiet zich in het bloed bevindt (zoals beschreven in stap 2, 3 en 4 van afbeelding 1). Je moet een specifieke en realistische situatie benoemen, zoals bloedtransfusie of overdracht tijdens zwangerschap. Je mag niet de overdracht via de malariamug noemen, aangezien de vraag expliciet vraagt naar een situatie waarin dit 'ook' kan gebeuren, wat duidt op een alternatieve route. Kernbegrippen: ziekteverwekker, Plasmodium, malaria, transmissieroutes, bloed-op-bloed contact, verticale transmissie Veelgemaakte fouten: - De aanname dat malaria uitsluitend via de vector (malariamug) wordt overgedragen. - Het niet realiseren dat de parasiet zich in het bloed bevindt en dus via bloedcontact overdraagbaar is. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/29 ## Vraag 32 – Fipronil crisis pluimvee (1 punt) De afweer tegen Plasmodium wordt verder bemoeilijkt doordat geïnfecteerde levercellen meestal niet worden herkend door cytotoxische T-cellen. Sporozoïeten in levercellen onderdrukken namelijk de aanmaak van MHC-I-moleculen. Beschrijf hoe MHC-I-moleculen mogelijk maken dat geïnfecteerde cellen herkend worden door cytotoxische T-cellen. Wat kun je verwachten: Je moet de functie van MHC-I moleculen in de afweer kunnen uitleggen. Je moet specifiek kunnen beschrijven hoe deze moleculen bijdragen aan de herkenning van geïnfecteerde cellen door cytotoxische T-cellen. Wat moet je kennen: Je moet de rol van MHC-I moleculen kennen in het presenteren van antigenen. Je moet weten dat cytotoxische T-cellen deze presentatie herkennen. Je moet het verschil tussen MHC-I en MHC-II kennen, hoewel MHC-II hier niet direct van toepassing is. Wat moet je kunnen: Je moet een biologisch proces, namelijk antigeenpresentatie via MHC-I, correct en beknopt kunnen beschrijven. Je moet de relatie tussen MHC-I, antigenen en cytotoxische T-cellen kunnen leggen. Waar op letten: Je moet specifiek de term 'antigenen' of 'fragmenten van de ziekteverwekker' noemen. Je moet benoemen dat deze antigenen 'gepresenteerd' worden door MHC-I moleculen. Je moet de link leggen met de 'herkenning' door cytotoxische T-cellen. Verwar MHC-I niet met MHC-II; MHC-I is voor presentatie van intracellulaire antigenen aan cytotoxische T-cellen. Kernbegrippen: immuunsysteem, specifieke afweer, cellulaire immuniteit, MHC-I, antigeenpresentatie, cytotoxische T-cel Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen MHC-I en MHC-II. - Een te algemeen antwoord geven, zoals 'de cel laat zien dat hij geïnfecteerd is', zonder het mechanisme van antigeenpresentatie te noemen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/32 ## Vraag 34 – Fipronil crisis pluimvee (2 punten) Een verhoogde afbraak van rode bloedcellen kan leiden tot een gele gelaatskleur (geelzucht). Bij malariapatiënten speelt er een andere factor die, in combinatie met de verhoogde afbraak van rode bloedcellen, het optreden van geelzucht verergert. - Verklaar hoe een verhoogde afbraak van rode bloedcellen leidt tot geelzucht. - Noteer wat de andere factor is die de geelzucht verergert. Wat kun je verwachten: Je moet de fysiologische processen rondom de afbraak van rode bloedcellen en de functie van de lever kunnen uitleggen. Ook moet je de invloed van een ziekte als malaria op deze processen kunnen benoemen. Wat moet je kennen: Je moet de afbraakproducten van rode bloedcellen kennen, met name hemoglobine en bilirubine. Je moet de rol van de lever bij de verwerking en uitscheiding van bilirubine kennen. Daarnaast moet je weten dat malaria de lever kan aantasten. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen opstellen tussen de afbraak van rode bloedcellen en het ontstaan van geelzucht. Je moet ook een tweede factor kunnen benoemen die dit proces verergert, specifiek in de context van malaria. Waar op letten: Je benoemt specifiek het afbraakproduct dat de gele kleur veroorzaakt (bilirubine of afbraakproducten van hemoglobine). Je legt uit waar dit afbraakproduct zich ophoopt om de gele kleur te veroorzaken (huid/weefsels). Je benoemt de specifieke factor bij malariapatiënten die de geelzucht verergert (aantasting van de lever). Je legt uit hoe de aantasting van de lever de geelzucht verergert (verminderde uitscheiding van bilirubine). Vermijd de valkuil om te stellen dat de gele kleur beter zichtbaar is door bleekheid; dit is een onjuiste verklaring. Kernbegrippen: homeostase, stofwisseling, orgaanstelsels, lever, bloed, ziekteverwekkers, malaria Veelgemaakte fouten: - Verwarring van de oorzaak van geelzucht met een bijkomend symptoom zoals bleekheid. De gele kleur wordt niet beter zichtbaar door bleekheid; de bleekheid is een apart symptoom van bloedarmoede door de afbraak van rode bloedcellen, zoals de opmerking in het correctievoorschrift aangeeft. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/34 ## Vraag 36 – Zwangerschap diagnostiek NIPT (1 punt) Het ingebouwde genconstruct bevat onder andere het GFP-gen. Dit codeert voor een eiwit (green fluorescent protein) dat in uv-licht groen oplicht. Verklaar waarom de onderzoekers een GFP-gen in het construct hebben ingebouwd. Wat kun je verwachten: Je moet de functie van een markergen in de context van genetische modificatie kunnen uitleggen. Je moet begrijpen waarom onderzoekers een gen zoals GFP toevoegen aan een genconstruct. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van genetische modificatie kennen, inclusief het concept van een genconstruct en de rol van markergenen. Je moet weten wat het GFP-gen doet (coderen voor een groen fluorescerend eiwit) en hoe dit gebruikt kan worden in onderzoek. Wat moet je kunnen: Je moet een verklaring kunnen geven voor de aanwezigheid van het GFP-gen in het construct, waarbij je de relatie legt tussen het oplichten van het eiwit en het succes van de genetische modificatie. Je moet specifiek kunnen benoemen dat het dient voor het identificeren en selecteren van succesvol gemodificeerde organismen. Waar op letten: Je moet specifiek benoemen dat het GFP-gen wordt gebruikt om te ZIEN of de modificatie succesvol is. Je moet de link leggen tussen het oplichten van het eiwit en de aanwezigheid van het genconstruct in de mug. Je moet de functie van GFP als 'marker' voor de onderzoeker benoemen, niet als een biologische functie voor de mug zelf. Je moet duidelijk maken dat het gaat om het identificeren en/of selecteren van de gemodificeerde muggen. Kernbegrippen: genetische modificatie, markergen, GFP, genconstruct, selectie Veelgemaakte fouten: - Verwarren van de functie van GFP als marker voor de onderzoeker met een biologische functie voor de mug. - Onvoldoende specifiek zijn, bijvoorbeeld 'om te zien of het werkt' zonder te specificeren dat het om de identificatie van succesvol gemodificeerde individuen gaat. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/36 ## Vraag 39 – Fipronil crisis pluimvee (1 punt) Noteer welk diagram van toepassing zal zijn nadat muggen met dit gene-drive-construct in het milieu zijn losgelaten. Verklaar het verloop van dit diagram. Wat kun je verwachten: Je moet een keuze maken uit twee diagrammen en deze keuze onderbouwen met een verklaring die de werking van het gene-drive-construct koppelt aan de populatiedynamiek. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van een gene drive kennen, met name hoe deze zich verspreidt in een populatie en wat de mogelijke gevolgen zijn voor de populatiegrootte, zoals beschreven in de context van de vraag (pagina 20). Je moet ook weten hoe je grafieken met populatieontwikkeling interpreteert. Wat moet je kunnen: Je kunt een passend diagram selecteren op basis van de gegeven informatie over de gene drive. Je kunt een logische oorzaak-gevolg redenering opstellen die de werking van de gene drive (onvruchtbaarheid) verbindt met het verloop van de populatiegrootte in het gekozen diagram. Waar op letten: Je benoemt expliciet welk diagram van toepassing is. Je legt de causale relatie uit tussen het gene-drive-construct en de populatiegrootte. Je gebruikt de term 'onvruchtbaarheid' of een equivalent daarvan in je verklaring. Je beschrijft de impact van onvruchtbaarheid op de populatiegrootte (afname/ineenstorting). Kernbegrippen: gene drive, populatiegenetica, populatiegrootte, genetische modificatie, erfelijkheid Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen een gene drive die een eigenschap vervangt (weergegeven in diagram 1) en een gene drive die een populatie onderdrukt (weergegeven in diagram 2). - Het niet leggen van de link tussen de in de context genoemde 'onvruchtbaarheid' en de populatiecrash in diagram 2. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/39 ## Vraag 40 – Fipronil crisis pluimvee (2 punten) Hoewel de netto primaire productie van het ecosysteem van Limfjorden vele malen hoger is dan dat van gematigd bos, wordt in het ecosysteem van Limfjorden netto veel minder CO2 vastgelegd dan in de meeste bossen. Leg uit dat in het ecosysteem van Limfjorden netto weinig CO2 wordt vastgelegd. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom er in het ecosysteem van Limfjorden netto weinig CO2 wordt vastgelegd, ondanks een hoge netto primaire productie. Je moet hierbij de processen van de koolstofkringloop en de rol van verschillende organismen in een ecosysteem kunnen toepassen. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'netto primaire productie', 'fotosynthese', 'dissimilatie', 'producenten', 'consumenten' en 'reducenten' kennen en begrijpen hoe deze processen en organismen bijdragen aan de koolstofkringloop in een ecosysteem. Je moet ook het verschil begrijpen tussen de snelle omzetting van biomassa in aquatische ecosystemen en de langere vastlegging in terrestrische ecosystemen zoals bossen. Wat moet je kunnen: Je kunt een oorzaak-gevolgrelatie opstellen die verklaart waarom de netto vastlegging van CO2 laag is. Je kunt de rol van consumenten en reducenten in de koolstofkringloop benoemen en uitleggen hoe hun activiteit leidt tot het vrijkomen van CO2. Je kunt vakspecifieke termen correct gebruiken in je uitleg. Waar op letten: Elk causaal stapje in je redenering is een scorepunt waard. Je moet expliciet benoemen dat een groot deel van de geproduceerde biomassa wordt afgebroken of geconsumeerd. Je moet benoemen dat bij deze afbraak/consumptie CO2 vrijkomt (dissimilatie). Gebruik de juiste vaktermen zoals 'producenten', 'consumenten', 'reducenten', 'biomassa' en 'dissimilatie'. Kernbegrippen: koolstofkringloop, netto primaire productie, biomassa, fotosynthese, dissimilatie, producenten, consumenten, reducenten, ecosysteem Veelgemaakte fouten: - Verwarren van netto primaire productie (NPP) met netto ecosysteem productie (NEP) of lange-termijn koolstofopslag. De vraag gaat over 'netto vastleggen', wat impliceert dat het niet direct weer vrijkomt. Studenten kunnen vergeten dat de geproduceerde biomassa grotendeels weer wordt gedissimileerd door consumenten en reducenten, waardoor de CO2 weer vrijkomt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/40 ## Vraag 41 – Fipronil crisis pluimvee (2 punten) Om de ontwikkeling van de hoeveelheid fytoplankton in Limfjorden in beeld te brengen, zijn gedurende twintig dagen dagelijks watermonsters genomen. In deze watermonsters is de chlorofyl-A-concentratie bepaald (afbeelding 1). Een bepaling van de chlorofyl-A-concentratie in een watermonster geeft een betere schatting van de hoeveelheid fytoplankton dan een bepaling van de biomassa in hetzelfde watermonster. Licht dit toe. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het interpreteren van meetmethoden in een ecologische context. Je moet uitleggen waarom een specifieke meting (chlorofyl-A) beter is dan een algemenere meting (biomassa) voor het bepalen van de hoeveelheid van een bepaalde groep organismen (fytoplankton). Wat moet je kennen: Je moet de functie van chlorofyl-A kennen en weten bij welke organismen het voorkomt. Je moet ook het verschil kennen tussen biomassa en de populatiegrootte van een specifieke groep organismen in een ecosysteem. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolg redenering kunnen opzetten om uit te leggen waarom de ene meetmethode geschikter is dan de andere. Je moet hierbij de juiste biologische termen gebruiken en de specificiteit van chlorofyl-A versus de algemeenheid van biomassa kunnen benoemen. Waar op letten: Je moet specifiek benoemen waarom chlorofyl-A een goede indicator is voor fytoplankton. Je moet uitleggen waarom biomassa minder specifiek is voor fytoplankton. Je moet de functie van chlorofyl-A correct benoemen (fotosynthese/fotopigment). Je moet benoemen dat biomassa ook andere organismen omvat die geen fytoplankton zijn. Elk correct causaal stapje levert een scorepunt op. Kernbegrippen: fytoplankton, biomassa, chlorofyl, fotosynthese, producenten, ecosysteem, indicator Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen biomassa (totaal organisch materiaal van alle organismen) en de populatiegrootte van een specifieke groep (fytoplankton). - Niet weten dat chlorofyl specifiek is voor fotosynthetiserende organismen en dus een goede proxy is voor de hoeveelheid fytoplankton, in tegenstelling tot bijvoorbeeld zoöplankton. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/41 ## Vraag 42 – Fipronil crisis pluimvee (2 punten) Op dagen met veel wind deelt fytoplankton zich sneller dan op windstille dagen. Behalve de wind is ook de diepte waarop het fytoplankton zich bevindt van invloed op de toename ervan. In afbeelding 2 is de delingssnelheid van fytoplankton in Limfjorden weergegeven op verschillende dieptes en onder verschillende weersomstandigheden. - Geef een verklaring voor de invloed van de wind op de delingssnelheid van het fytoplankton. - Geef een verklaring voor het verschil in delingssnelheid op verschillende dieptes. Wat kun je verwachten: Je moet de invloed van twee omgevingsfactoren (wind en diepte) op de delingssnelheid van fytoplankton verklaren. Je gebruikt hierbij je kennis over fotosynthese en limitende factoren in aquatische ecosystemen. Wat moet je kennen: Je moet de factoren kennen die fotosynthese beïnvloeden, zoals lichtintensiteit, beschikbaarheid van CO2 en mineralen. Je moet ook weten hoe wind waterlagen kan mengen en wat de gevolgen daarvan zijn voor de beschikbaarheid van voedingsstoffen. Wat moet je kunnen: Je kunt gegevens uit een staafdiagram aflezen en interpreteren. Je kunt causale verbanden leggen tussen omgevingsfactoren en biologische processen. Je kunt je verklaringen helder en beknopt formuleren, waarbij je de juiste biologische termen gebruikt. Waar op letten: Elke correcte causale stap in je verklaring levert een scorepunt op. Benoem expliciet de rol van wind in het mengen van waterlagen en de gevolgen daarvan voor de beschikbaarheid van voedingsstoffen (mineralen en/of CO2). Verklaar het verschil in delingssnelheid op verschillende dieptes door de invloed van lichtintensiteit te benoemen. Zorg ervoor dat je de twee delen van de vraag (invloed van wind en invloed van diepte) duidelijk en apart beantwoordt. Gebruik correcte vakterminologie zoals 'fotosynthese', 'mineralen', 'CO2', 'lichtintensiteit' en 'limitende factor'. Kernbegrippen: fotosynthese, limitende factoren, ecosysteem, primaire productie, eutrofiëring, mineralen, koolstofdioxide, lichtintensiteit Veelgemaakte fouten: - Vergeten dat naast licht ook mineralen en CO2 limitende factoren zijn voor fotosynthese. - De rol van wind (menging van waterlagen) niet correct uitleggen. - De twee delen van de vraag (invloed wind en invloed diepte) door elkaar halen of niet apart beantwoorden. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/42 ## Vraag 43 – Fipronil crisis pluimvee (2 punten) Afbeelding 3 toont een eenvoudig schema van de stikstofkringloop in Limfjorden. Waterbloei, een overmatige groei van fytoplankton, kan optreden bij eutrofiëring van het oppervlaktewater. Als het fytoplankton afsterft, kan door de afbraak van dat fytoplankton massale vissterfte optreden. In Limfjorden kan de mosselpopulatie deze gevolgen van eutrofiëring verminderen, vooral als er veel wind is. Verklaar waardoor de afbraak van fytoplankton leidt tot vissterfte. − Licht toe hoe de invloed van mosselen deze vissterfte tegengaat. Wat kun je verwachten: Je moet een ecologisch proces verklaren en de invloed van een organisme op dit proces toelichten. Je moet de relatie tussen overmatige groei van fytoplankton, afbraakprocessen en zuurstofgehalte in water kunnen leggen. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de stikstofkringloop, eutrofiëring, de rol van reducenten en het concept van zuurstofverbruik bij afbraakprocessen kennen. Je moet ook weten wat de functie van filtervoeders zoals mosselen is in een ecosysteem. Wat moet je kunnen: Je moet een complexe ecologische oorzaak-gevolgrelatie kunnen ontleden en verklaren. Je moet de invloed van een organisme op een ecosysteem kunnen analyseren en beredeneren. Je moet informatie uit de vraagtekst en eventueel een schema kunnen integreren in je antwoord. Waar op letten: Je moet de causale keten van gebeurtenissen correct beschrijven: afsterven fytoplankton -> toename reducenten -> toename zuurstofverbruik -> zuurstoftekort -> vissterfte. Je moet de rol van reducenten (bacteriën/micro-organismen) expliciet benoemen in relatie tot zuurstofverbruik. Je moet uitleggen hoe mosselen de *hoeveelheid* fytoplankton verminderen, en daarmee de *hoeveelheid* af te breken organisch materiaal en het daaruit voortvloeiende zuurstofverbruik. Je moet correcte vakterminologie gebruiken, zoals 'reducenten', 'zuurstofgehalte' en 'eutrofiëring'. Elk correct causaal stapje in je redenering levert een scorepunt op. Kernbegrippen: eutrofiëring, decompositie, reducenten, zuurstofverbruik, hypoxie, voedselweb, stikstofkringloop, detritus Veelgemaakte fouten: - De rol van reducenten (bacteriën) en hun zuurstofverbruik bij de afbraak van dood organisch materiaal wordt overgeslagen. - Niet specifiek benoemen dat mosselen de *hoeveelheid* dood fytoplankton verminderen en daarmee de zuurstofvraag van reducenten verlagen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2022/tijdvak-2/vraag/43 ## Vragen in dit examen ### Vraag 3 – Zwangerschap diagnostiek NIPT Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de NIPT en de interpretatie van de resultaten, specifiek bij trisomie 21. Je moet een berekening uitvoeren om het verwachte aantal chromosoom 21-fragmenten te bepalen bij een afwijking. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de NIPT kennen, inclusief wat foetale fractie betekent en hoe trisomie 21 de hoeveelheid chromosoom 21-fragmenten beïnvloedt. Je moet ook weten dat het grootste deel van het DNA in het bloed van de moeder van de moeder zelf afkomstig is. Wat moet je kunnen: Je moet percentages kunnen berekenen en deze toepassen op de gegeven aantallen. Je moet de bijdrage van de moeder en de foetus afzonderlijk kunnen bepalen en vervolgens combineren. Je moet logisch kunnen redeneren over de impact van een extra chromosoom op de hoeveelheid DNA-fragmenten. Waar op letten: Splits de bijdrage van de moeder en de foetus in je berekening. Houd rekening met de foetale fractie (10% in dit geval). Onthoud dat bij trisomie 21 de foetus 1,5 keer zoveel chromosoom 21-DNA bijdraagt dan normaal (3 kopieën i.p.v. 2). Voer de berekening stap voor stap uit om fouten te voorkomen. Controleer of je antwoord logisch is in de context van een lichte toename. ### Vraag 5 – Zwangerschap diagnostiek NIPT Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over prenatale diagnostiek en de toepassingsmogelijkheden van de NIPT. Je moet onderscheid kunnen maken tussen verschillende typen afwijkingen en weten welke de NIPT kan detecteren. Wat moet je kennen: Je moet de werking en de detectiemogelijkheden van de NIPT kennen. Je moet weten wat een chromosomale afwijking is en wat het verschil is met afwijkingen die door omgevingsfactoren ontstaan. Je moet het syndroom van Turner kunnen plaatsen als een chromosomale afwijking. Wat moet je kunnen: Je kunt de informatie over de afwijkingen analyseren en beredeneren of de NIPT deze kan aantonen. Je kunt een causaal verband leggen tussen het type afwijking en de detectiemethode. Waar op letten: Je moet expliciet benoemen wat de NIPT wel en niet kan detecteren. Je moet het verschil tussen een chromosomale afwijking en een afwijking door omgevingsfactoren duidelijk maken. Elk correct causaal stapje in je redenering levert een scorepunt op. Gebruik de juiste vakterminologie, zoals 'chromosomale afwijking', 'monosomie' en 'teratogeen'. Je moet de afwijkingen uit de vraag correct koppelen aan de mogelijkheden van de NIPT. ### Vraag 7 – Zwangerschap diagnostiek NIPT Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de voorbereiding op een medische procedure, specifiek echografie, en de fysiologische reden hiervoor. Wat moet je kennen: Je moet de anatomische ligging van de baarmoeder en het schaambeen kennen, en begrijpen hoe echografie werkt in relatie tot botstructuren. Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de vullingstoestand van de blaas en de zichtbaarheid van de baarmoeder op een echo. Waar op letten: Je moet de anatomische positie van de baarmoeder ten opzichte van het schaambeen correct benoemen. Je moet uitleggen hoe een lege blaas deze positie beïnvloedt. Je moet de consequentie voor de echografie (zichtbaarheid) duidelijk maken. ### Vraag 9 – Te analyseren of drie gegeven medische situaties ( Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de werking van een insecticide (fipronil) op de GABA_A-receptor in het zenuwstelsel. Je moet de effecten van fipronil op de drempelpotentiaal en de activiteit van het postsynaptisch neuron bepalen. Je gebruikt hierbij de informatie over de GABA_A-receptor die in de bijlage is gegeven. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van synaptische overdracht kennen, inclusief de rol van neurotransmitters, receptoren, ionkanalen en de vorming van actiepotentialen. Je moet specifiek weten dat GABA een inhiberende neurotransmitter is en hoe de binding van GABA aan de GABA_A-receptor de membraanpotentiaal beïnvloedt. Je moet ook het concept van drempelpotentiaal en de termen 'excitatie' en 'inhibitie' beheersen. Wat moet je kunnen: Je moet de informatie uit de vraag en de bijlage (afbeelding 2) kunnen combineren om een logische redenering op te bouwen. Je moet de werking van fipronil als blokkeerder van de GABA_A-receptor kunnen vertalen naar de gevolgen voor de ionenstroom, de membraanpotentiaal en uiteindelijk de prikkelbaarheid van het postsynaptisch neuron. Je moet een oorzaak-gevolgketen kunnen opstellen die leidt tot de juiste conclusie over de drempelpotentiaal en de invloed op het neuron. Waar op letten: Je moet de functie van GABA als inhiberende neurotransmitter correct benoemen. Je moet de consequentie van het blokkeren van een inhiberende receptor correct afleiden (dubbele negatie). Je moet het effect op de drempelpotentiaal en de excitatie/inhibitie van het neuron correct koppelen. Je moet de rol van chloride-ionen (Cl-) in de hyperpolarisatie begrijpen. Je moet de termen 'excitatie', 'inhibitie' en 'drempelpotentiaal' correct toepassen. ### Vraag 13 – Te analyseren of drie gegeven medische situaties ( Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de effecten van temperatuur op biologische macromoleculen, specifiek eiwitten en DNA. Je moet beoordelen welke van de gegeven beweringen correct is op basis van je kennis over denaturatie. Wat moet je kennen: Je moet de structuren van eiwitten en DNA kennen, en weten hoe deze structuren worden beïnvloed door temperatuurverhoging. Specifiek moet je de term 'denaturatie' en de temperatuur waarbij dit optreedt voor eiwitten en DNA kennen. Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven temperatuur (45 °C) kunnen relateren aan de denaturatietemperaturen van eiwitten en DNA. Je moet een beredeneerde keuze kunnen maken welke bewering juist is en welke onjuist, door de effecten van temperatuur op de moleculaire structuren te vergelijken. Waar op letten: Je moet de specifieke temperatuurgevoeligheid van eiwitten en DNA kennen. Je moet het concept 'denaturatie' correct toepassen op beide macromoleculen. Je moet de verschillen in stabiliteit van de structuren van eiwitten en DNA bij verhoogde temperatuur kunnen benoemen. Je moet de juiste conclusie trekken over welke bewering wel of niet juist is bij 45 °C. ### Vraag 18 – Te analyseren of drie gegeven medische situaties ( Wat kun je verwachten: Je moet de osmotische eigenschappen van een zoutwatermilieu kunnen benoemen en de invloed van excretie van ureum op de osmotische waarde van het interne milieu kunnen verklaren. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'hypertoon' en 'hypotoon' kennen en kunnen toepassen op een zoutwateromgeving. Je moet ook de functie van ureum en het effect van uitscheiding op de osmotische waarde van lichaamsvloeistoffen begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de uitscheiding van ureum en de verandering in de osmotische waarde van het interne milieu. Je moet ook de juiste term (hypertoon/hypotoon) kunnen kiezen voor de omgeving van een zoutwaterdier. Waar op letten: Elk causaal stapje is een scorepunt waard. Zorg dat je beide delen van de vraag correct beantwoordt. Gebruik de juiste vakterm: 'hypertoon' of 'hypotoon' voor de omgeving. Redeneer correct over de invloed van het uitscheiden van een opgeloste stof (ureum) op de concentratie en daarmee de osmotische waarde van het interne milieu. Verwar de termen hypertoon en hypotoon niet. Een zoutwateromgeving heeft een hogere concentratie opgeloste stoffen dan de lichaamsvloeistoffen van de bruinvis. Denk na over de richting van de verandering: verhoogt of verlaagt de uitscheiding van ureum de osmotische waarde? ### Vraag 21 – Te analyseren of drie gegeven medische situaties ( Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de werking van micro-RNA's (miRNA's) en hun invloed op genexpressie via RNA-interferentie (RNAi). Je moet de specifieke stap in het proces van genexpressie herkennen die door miRNA's wordt beïnvloed. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van genexpressie kennen, inclusief de processen van transcriptie en translatie. Daarnaast moet je bekend zijn met het mechanisme van RNA-interferentie (RNAi) en de rol van miRNA's hierin. Je moet weten dat miRNA's binden aan mRNA en dit afbreken of de translatie ervan blokkeren. Wat moet je kunnen: Je moet de functie van miRNA's kunnen koppelen aan de juiste stap in het proces van genexpressie. Je moet de begrippen 'transcriptie' en 'translatie' correct kunnen toepassen in de context van RNAi. Waar op letten: Let goed op de definitie van RNA-interferentie en de directe gevolgen daarvan voor mRNA. Bedenk welke moleculen betrokken zijn bij transcriptie en welke bij translatie. Overweeg of miRNA's direct invloed hebben op het DNA (transcriptie) of op het mRNA (translatie). Denk na over de volgorde van genexpressie: DNA -> RNA -> eiwit. ### Vraag 23 – Te analyseren of drie gegeven medische situaties ( Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de interactie tussen een plant en een parasiet op moleculair niveau. Je moet een biologisch proces verklaren en de functionele betekenis ervan voor de parasiet uitleggen. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van genexpressie en de functie van genen kennen. Je moet ook weten hoe parasieten voedingsstoffen verkrijgen van hun gastheer en wat de term 'functioneel' in deze context betekent. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit de vraagtekst kunnen combineren met je biologische kennis om een logische oorzaak-gevolgrelatie te formuleren. Je moet een verklaring kunnen geven die de voordelen voor de parasiet benadrukt. Waar op letten: Je moet de functie van het SEOR1-gen correct benoemen. Je moet de relatie tussen de remming van het SEOR1-gen en de beschikbaarheid van suikers voor warkruid uitleggen. Je moet de verklaring geven vanuit het perspectief van het warkruid (functioneel voor warkruid). Je moet de term 'suikers' of 'voedingsstoffen' gebruiken in de context van de parasiet. Je moet de oorzaak-gevolg relatie duidelijk maken. ### Vraag 24 – Zwangerschap diagnostiek NIPT Wat kun je verwachten: Je moet een controle-experiment bedenken dat een specifieke alternatieve route voor signaalstoffen uitsluit. Je moet zowel de opzet van het experiment als het doel ervan beschrijven. Wat moet je kennen: Je moet de principes van een goed wetenschappelijk experiment kennen, in het bijzonder het belang van controle-experimenten om alternatieve verklaringen uit te sluiten. Je moet ook weten dat planten signaalstoffen kunnen uitwisselen via verschillende routes (bijvoorbeeld via de lucht of via verbindingen zoals warkruid). Wat moet je kunnen: Je kunt een experimentele opstelling analyseren en kritisch beoordelen welke factoren de resultaten kunnen beïnvloeden. Je kunt een controle-experiment ontwerpen dat een specifieke variabele isoleert of uitsluit. Je kunt duidelijk formuleren welk alternatief scenario je met dit controle-experiment wilt uitsluiten. Waar op letten: Je beschrijft een controle-experiment dat afwijkt van de hoofdexperimentele opstelling. Je benoemt expliciet welke alternatieve route voor signaalstoffen je met dit experiment uitsluit. Je zorgt ervoor dat je controle-experiment slechts één variabele tegelijk test. Je gebruikt correcte biologische termen. Je beschrijving van het experiment en de uitsluiting zijn logisch en consistent. ### Vraag 30 – Fipronil crisis pluimvee Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de verspreiding van een parasiet in het menselijk lichaam en de route die deze aflegt via de bloedsomloop. Je moet je kennis van de bloedsomloop toepassen om de aanwezigheid van de parasiet in specifieke organen te verklaren en het aantal passages door het hart te bepalen. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de menselijke bloedsomloop kennen, inclusief de route van bloed door het hart, de longen en de systemische circulatie. Je moet weten hoe bloed van de aders naar de slagaders stroomt en hoe de aorta zich vertakt om bloed naar verschillende organen te transporteren. Ook moet je de levenscyclus van Plasmodium globaal kennen, met name de infectie via sporozoïeten en hun eerste doelwit (de lever). Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de injectieplaats van de parasiet en de uiteindelijke bestemming (lever), waarbij je alle tussenliggende stappen in de bloedsomloop correct benoemt. Je moet logisch kunnen redeneren over de verspreiding van stoffen (in dit geval parasieten) via het bloed en het aantal keren dat ze een specifiek orgaan (het hart) passeren. Waar op letten: Je moet de route van de sporozoïeten door de bloedsomloop correct beschrijven, beginnend bij de injectieplaats (hand) tot aan de lever. Je moet de functie van het hart als pomp voor de systemische circulatie begrijpen en toepassen. Je moet de vertakkingen van de aorta naar verschillende organen, inclusief de darmen en de lever, correct benoemen. Je moet de passage door de rechter- en linkerharthelft als twee afzonderlijke gebeurtenissen tellen. Je moet de juiste vakterminologie gebruiken, zoals 'aders', 'slagaders', 'aorta', 'rechterharthelft', 'linkerharthelft', 'longen', 'leverslagader', 'darmslagader'. ### Vraag 31 – Fipronil crisis pluimvee Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de interactie tussen een ziekteverwekker en het menselijke immuunsysteem. Je moet de mechanismen van de ziekteverwekker analyseren en bepalen welk deel van het immuunsysteem hierdoor wordt beïnvloed. Wat moet je kennen: Je moet de componenten en werking van zowel het specifieke als het a-specifieke immuunsysteem kennen. Je moet de rol van macrofagen als antigeen-presenterende cellen (APC's) en het concept van antigene variatie begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet de beschreven processen kunnen koppelen aan de juiste onderdelen van het immuunsysteem en beredeneren waarom een bepaalde strategie de specifieke afweer beïnvloedt. Waar op letten: Je moet het verschil kennen tussen het specifieke (verworven) en het a-specifieke (aangeboren) immuunsysteem. Je moet de dubbelrol van macrofagen begrijpen: zowel fagocytose (a-specifiek) als antigeenpresentatie (essentieel voor specifiek). Je moet herkennen dat antigene variatie een directe strategie is om herkenning door specifieke afweercellen te omzeilen. Je moet elk voorbeeld afzonderlijk beoordelen op de invloed op het specifieke immuunsysteem. Je moet de juiste vaktermen gebruiken bij het uitleggen van de processen. ### Vraag 33 – Fipronil crisis pluimvee Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de levenscyclus van de malariaparasiet (Plasmodium) en de symptomen die deze veroorzaakt. Je moet de juiste fase van de parasiet koppelen aan het specifieke symptoom 'koortsvrije periode'. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende stadia van de levenscyclus van Plasmodium kennen, zowel in de mens als in de mug. Je moet weten welke stadia zich in welke celtypen bevinden en welke processen daar plaatsvinden. Specifiek moet je de relatie tussen de bloedfase van de parasiet en de koortsaanvallen begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet de beschrijvingen van de verschillende fasen in de levenscyclus van Plasmodium correct interpreteren. Je moet de oorzaak van de periodieke koortsaanvallen kunnen herleiden tot een specifieke gebeurtenis in de levenscyclus van de parasiet in de mens. Je moet onderscheid kunnen maken tussen de asymptomatische fasen en de fasen die symptomen veroorzaken. Waar op letten: Let goed op de locatie van de vermenigvuldiging (levercellen, rode bloedcellen, darm van de mug). Koppel de symptomen (koorts) aan de juiste fase in de menselijke gastheer. Bedenk welke fase van de parasiet direct leidt tot het vrijkomen van stoffen die koorts veroorzaken. Maak onderscheid tussen aseksuele en seksuele voortplanting en hun effecten op de gastheer. De 'koortsvrije periode' verwijst naar de tijd tussen twee koortsaanvallen, waarin de parasiet zich voorbereidt op de volgende aanval. ### Vraag 35 – Zwangerschap diagnostiek NIPT Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over genexpressie en de vorming van eiwitten, waarbij je de rol van verschillende regulatiemechanismen moet onderscheiden. Je moet de bijbehorende afbeelding zorgvuldig analyseren om tot het juiste antwoord te komen. Wat moet je kennen: Je moet de stappen van genexpressie kennen: transcriptie, RNA-processing (met name splicing) en translatie. Je moet de begrippen promoter, transcriptiefactoren, exons, introns en alternatieve splicing kunnen definiëren en hun functie begrijpen. Ook moet je weten hoe deze processen de uiteindelijke eiwitstructuur beïnvloeden. Wat moet je kunnen: Je moet een schema van genexpressie kunnen interpreteren, met name de weergave van pre-mRNA en de verwerking daarvan. Je moet de relatie kunnen leggen tussen de verwerking van pre-mRNA en de uiteindelijke structuur van een eiwit. Je moet ook in staat zijn om de juiste oorzaak-gevolgrelatie te identificeren in de context van genregulatie. Waar op letten: Je moet het verschil begrijpen tussen de regulatie van transcriptie en de post-transcriptionele modificatie van RNA. Je moet de functie van een promoter en transcriptiefactoren kunnen onderscheiden van het proces van splicing. Je moet de term 'alternatieve splicing' kennen en begrijpen hoe dit leidt tot verschillende eiwitten uit hetzelfde gen. Je moet de informatie uit de afbeelding correct interpreteren om de oorzaak van het verschil in eiwitstructuur te achterhalen. ### Vraag 37 – Zwangerschap diagnostiek NIPT Wat kun je verwachten: Je krijgt een afbeelding van een gel-elektroforese te zien, samen met tekstuele informatie over een genetische modificatie en de gevolgen daarvan. Je moet deze informatie combineren om de vraag te beantwoorden. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van gel-elektroforese kennen, inclusief hoe DNA-fragmentgrootte de migratiesnelheid beïnvloedt. Je moet ook de termen 'homozygoot', 'heterozygoot' en 'insertie' begrijpen in de context van genetica. Wat moet je kunnen: Je moet een gel-elektroforese kunnen interpreteren en de bandenpatronen kunnen koppelen aan specifieke genotypen. Je moet ook tekstuele informatie over genetische modificatie en fenotypische gevolgen kunnen toepassen op een visuele weergave. Waar op letten: Je moet de relatie tussen de grootte van een DNA-fragment en de afstand die het aflegt in een gel-elektroforese correct toepassen. Je moet de informatie over de genetische modificatie (insertie) en de gevolgen daarvan voor de vruchtbaarheid (homozygoot gemodificeerd = onvruchtbaar) correct verwerken. Je moet de bandenpatronen in de gel-elektroforese correct interpreteren als homozygoot wildtype, heterozygoot en homozygoot gemodificeerd. Je moet de juiste laan (nummer) koppelen aan het genotype van een onvruchtbaar vrouwtje. ### Vraag 38 – Fipronil crisis pluimvee Wat kun je verwachten: Je krijgt twee uitspraken over embryo's met een succesvol ingebracht gene-drive-construct. Je moet bepalen welke van deze uitspraken correct is door je kennis van genetica en het mechanisme van een gene drive toe te passen. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'heterozygoot', 'homologe chromosomen' en 'gene drive' kennen. Je moet ook begrijpen hoe genen overerven en wat het verschil is tussen het dragen van een gen en het tot uiting komen van het fenotype van dat gen. Wat moet je kunnen: Je moet de informatie uit de vraagtekst en eventuele bijlagen (zoals afbeelding 4) correct interpreteren. Je moet logisch kunnen redeneren over de overerving van genetische eigenschappen en het mechanisme van een gene drive. Je moet onderscheid kunnen maken tussen de aanwezigheid van een gen en de geslachtsspecifieke expressie van dat gen. Waar op letten: Lees de vraag en de twee uitspraken zorgvuldig door. Analyseer uitspraak 1: kijk goed naar de beschrijving van het inbrengen van het construct en de term 'heterozygoot'. Analyseer uitspraak 2: denk na over de overerving van genen in het algemeen en of het geslacht van invloed is op het doorgeven van een gen, los van de fenotypische expressie. Gebruik de informatie over het gene-drive-mechanisme (zoals in afbeelding 4) om te bepalen hoe het construct zich verspreidt. Maak een duidelijk onderscheid tussen het dragen van een gen en het tot uiting komen van het effect van dat gen (fenotype). ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VWO 2022 tijdvak 2 tijdsduur: 3 uur biologie Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen. Dit examen bestaat uit 43 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 71 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden. Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening vereist is, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. VW-1018-a-22-2-0 ### Pagina 2 Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen. NIPT De NIPT, de niet-invasieve prenatale test, is sinds 2017 voor alle zwangere vrouwen in Nederland beschikbaar. Na bloedafname bij de vrouw wordt met deze test het risico op afwijkingen van het aantal chromosomen bij het ongeboren kind vastgesteld. Bij de NIPT worden DNA-fragmenten onderzocht die in het bloedplasma van de moeder aanwezig zijn (ccfdNA). Dit ccfdNA is afkomstig van afgestorven cellen van zowel de moeder als de foetus. Het ccfdNA van de moeder is voornamelijk afkomstig van afgestorven witte bloedcellen. Het ccfdNA van de foetus komt via de placenta in de bloedbaan van de moeder terecht. Het DNA wordt door lichaamseigen enzymen in het bloedplasma van de moeder geknipt tot fragmenten. In afbeelding 1 is de baarmoeder met foetus en een gedeelte van de placenta rond 10 weken zwangerschap weergegegeven. afbeelding 1 [FIGUUR: Een schematische weergave van een baarmoeder met een foetus en de placenta. Een vergroot detail toont de placenta met bloedvaten van moeder en kind, en de celoverdracht.] 2p 1 In afbeelding 1 zijn drie plaatsen met een nummer aangegeven. Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de cellen op de betreffende plaats van de foetus of van de moeder zijn. VW-1018-a-22-2-o 2 / 23 lees verder ► ► ► ### Pagina 3 Rond de elfde week van de zwangerschap is ongeveer 10% van het ccfDNA afkomstig van de foetus (foetale fractie). Daarmee is er genoeg foetaal ccfDNA om de NIPT te kunnen uitvoeren. Na bloedafname bij de moeder worden de DNA-fragmenten uit het bloedplasma geisoleerd en gezuiverd. Na vermeerdering van de fragmenten wordt van elk fragment vastgesteld van welk chromosoom het afkomstig is. Zo kan van elk chromosoom worden bepaald hoeveel fragmenten aanwezig zijn en welk percentage van het totaal deze fragmenten vormen. Als het percentage fragmenten van een bepaald chromosoom groter is dan normaal kan dit wijzen op een extra kopie van dit chromosoom bij de foetus. In Nederland wordt alleen gerapporteerd of er een verhoogde kans is op een trisomie van chromosoom 13 (syndroom van Patau), van chromosoom 18 (syndroom van Edwards) of van chromosoom 21 (syndroom van Down). Het risico op deze vormen van trisomie is namelijk het grootst. Trisomie ontstaat doordat bij een van de ouders een fout is opgetreden tijdens de meiose bij de vorming van de geslachtscellen. 1p 2 Noteer de naam van de techniek waarmee een kleine hoeveelheid DNA wordt vermeerderd. Een vrouw die 11 weken zwanger is, laat de NIPT afnemen. In het bloedmonster zijn in totaal 1 miljoen fragmenten van chromosoom 21 aangetroffen. Uit de test blijkt dat er geen chromosomale afwijking is. Hoeveel fragmenten van chromosoom 21 zouden er ongeveer zijn aangetroffen als deze vrouw in verwachting was van een kind met trisomie 21? A 1.050.000 B 1.150.000 C 1.200.000 D 1.500.000 1p 4 Het is in Nederland wettelijk verboden het biologisch geslacht van het kind mee te delen bij de uitslag van de NIPT. Verklaar dat uit de NIPT informatie kan worden verkregen over het biologisch geslacht van de foetus. Tijdens de zwangerschap kunnen ook andere afwijkingen bij het kind aanwezig zijn. Enkele van die afwijkingen zijn: 1 een groeiachterstand als gevolg van een rokende moeder 2 syndroom van Turner, waarbij bij meisjes slechts één X-chromosoom aanwezig is per cel 2p 5 Welk van deze afwijkingen zou kunnen worden aangetoond met de NIPT? A geen van beiden B alleen 1 C alleen 2 D zowel 1 als 2 VW-1018-a-22-2-o 3/23 leest verder ►►► ### Pagina 4 ```json { "description": "Dit is een opgavepagina van een examen, gericht op biologie en medische concepten. De pagina bevat twee opgaven (6 en 7) die gerelateerd zijn aan prenatale diagnostiek.\n\nVisuele elementen: Afbeelding 2 toont een vereenvoudigde sagittale doorsnede van een vrouwelijk bekken met daarin de voortplantingsorganen (baarmoeder, vagina) en de urineblaas, samen met het schaambeen als botweefsel. De afbeelding is anatomisch schematisch en gelabeld met 'schaambeen'. Er zijn lijnen die de baarmoeder en de blaas aanwijzen, hoewel niet expliciet gelabeld behalve het schaambeen.\n\nWetenschappelijke/wiskundige concepten: De tekst en opgaven behandelen de Non-Invasieve Prenatale Test (NIPT) en de vlokkentest. Sleutelconcepten zijn 'vals negatief resultaat', 'foetale fractie' (aandeel foetaal DNA in maternaal bloed), 'trisomie', 'orgaantransplantatie', 'eeneiige tweeling', 'twee-eiige tweeling', 'chromosomale afwijking', 'placentaweefsel', 'echoapparaat', 'geluidsgolven', 'botweefsel', 'volle blaas', en de anatomie van het vrouwelijk bekken.\n\nVan de student wordt gevraagd:\n* Bij opgave 6: Te analyseren of drie gegeven medische situaties (hoge percentage witte bloedcellen door transplantatie, eeneiige tweeling, twee-eiige tweeling) leiden tot een verhoogde kans op een vals negatief NIPT-resultaat als gevolg van een lagere foetale fractie. Dit vereist inzicht in de werking van de NIPT en factoren die de foetale fractie beïnvloeden.\n* Bij opgave 7: Aan de hand van de tekst en afbeelding 2 uit te leggen waarom bij een lege blaas de baarmoeder minder goed in beeld kan komen tijdens een echoscopie. Dit vereist begrip van hoe echografie werkt en de anatomische relatie tussen de blaas, baarmoeder en schaambeen.", "summary": "Examenpagina met opgaven over prenatale diagnostiek, NIPT, vlokkentest, vals negatief resultaat, foetale fractie en echografie. Afbeelding 2 toont een sagittale doorsnede van het vrouwelijk bekken (schaambeen, baarmoeder, blaas). Studenten moeten factoren voor vals negatieve NIPT en ### Pagina 5 De fipronilcrisis in de pluimveesector In 2017 werd de pluimveesector in Nederland en België getroffen door de fipronilcrisis. Voor de bestrijding van vogelmijt waren stallen van legkippen gereinigd met het verboden middel fipronil. Deze stof was door de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) aangetroffen in eieren en in producten waarin eieren verwerkt worden. Miljoenen eieren werden uit de supermarkten gehaald en vernietigd. De vogelmijt (Dermanyssus gallinae, afbeelding 1) voedt zich vooral 's nachts met het bloed van rustende en slapende vogels, waaronder kippen. afbeelding 1 [FIGUUR: Tekening van een vogelmijt, een klein, spinachtig insect met acht poten.] In Nederland is op veel pluimveebedrijven vogelmijt aanwezig. Dit leidt tot economische schade omdat een door vogelmijt besmette kip minder eieren legt. De huid van een besmette kip wordt bleek (te zien aan de kam op de kop) en de kip vermagert. 2p 8 - Verklaar waardoor besmetting met vogelmijt leidt tot het bleek worden van de huid van de kip. - Verklaar waardoor besmetting met vogelmijt leidt tot vermagering van de kip. VW-1018-a-22-2-o 5/23 lees verder ► ► ► ### Pagina 6 De toxiciteit van het bestrijdingsmiddel fipronil berust op het blokkeren van de $GABA_A$-receptoren van geleedpotigen zoals vogelmijt. $GABA_A$- receptoren zijn chloride-kanalen en bevinden zich in het centraal zenuwstelsel. $GABA_A$-receptoren komen ook voor bij gewervelden, maar lijken bij deze groep een minder grote affiniteit voor fipronil te hebben dan de receptoren bij geleedpotigen. Afbeelding 2 toont een $GABA_A$-receptor. Als de neurotransmitter GABA aan deze receptor bindt, gaat het chloridekanaal open en stromen chloride-ionen de cel in. Fipronil verhindert de binding van GABA aan de receptor, waardoor het chloridekanaal gesloten blijft. afbeelding 2 [FIGUUR: Schematische weergave van een GABA_A-receptor in het postsynaptisch membraan, met GABA-moleculen die binden aan de receptor en een chloridekanaal dat zich in de receptor bevindt.] GABA GABA_A-receptor SYNAPSSPLEET postsynaptisch membraan Cl- 2p 9 Wordt door binding van fipronil aan de $GABA_A$-receptor de drempelpotentiaal van het postsynaptisch membraan sneller of minder snel bereikt? En leidt binding van fipronil tot excitatie of tot inhibitie van het postsynaptisch neuron? drempelpotentiaal invloed op postsynaptisch neuron A sneller bereikt B sneller bereikt C minder snel bereikt D minder snel bereikt excitatie inhibitie excitatie inhibitie VW-1018-a-22-2-o 6 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 7 De Duitse warenautoriteit publiceerde cijfers over eieren die afkomstig waren uit België. Er werden hoeveelheden fipronil gemeten van 0,0031 tot 1,2 mg/kg. Volgens de normwaarden mag een kortdurende blootstelling aan fipronil bij mensen niet boven de 0,009 mg/kg lichaamsgewicht komen. Over de gemeten hoeveelheden werden in de media diverse beweringen gedaan door toxicologen. Een citaat: "Een kind dat 10 kilo weegt en 1 ei binnenkrijgt, zit net op de uiterste waarde voor acute toxische effecten." 2p 10 Noteer de berekening waarop deze bewering is gebaseerd, uitgaande van een ei van 75 gram. — Geef een argument waarom dat deze bewering niet altijd waar is. Naast de norm voor kortdurende blootstelling wordt ook een andere norm gehanteerd: de aanvaardbare dagelijkse inname (ADI) van 0,0002 mg/kg lichaamsgewicht die iedere dag geconsumeerd kan worden zonder dat er effecten op de gezondheid optreden. 1p 11 Geef een argument waarom deze norm strenger is dan de norm voor kortdurende blootstelling. Bestrijdingsmiddelen tegen vogelmijt blijken vaak minder effectief te zijn doordat niet op alle schuilplekken van de mijt voldoende van het middel terechtkomt. Een sub-letale dosis — een concentratie waarbij geen sterfte van de vogelmijt optreedt — zou de ontwikkeling van een populatie vogelmijt die resistent is tegen fipronil kunnen versnellen. 2p 12 Leg uit hoe het opnemen van een sub-letale dosis fipronil door vogelmijten de ontwikkeling van resistentie versnelt. Een mogelijk alternatief voor fipronil bij de bestrijding van vogelmijt is de 'warmte-stookmethode'. Bij deze methode wordt de legstal een aantal dagen verhit tot een temperatuur van ongeveer 45 °C. Over het werkingsmechanisme van deze methode worden de volgende beweringen gedaan: 1 Door deze temperatuurverhoging denoteert DNA. 2 Door deze temperatuurverhoging denatureren eiwitten. 2p 13 Welk van deze beweringen kan juist zijn? A geen van beide B alleen 1 C alleen 2 D zowel 1 als 2 VW-1018-a-22-2-o 7 / 23 lees verder ► ►► ### Pagina 8 Bruinvis werd rivierbewoner De Indische bruinvis die in de Chinese rivier de Yangtze (Chang Jiang) voorkomt, leefde oorspronkelijk in zee. Door het genoom van deze walvisachtige te analyseren hebben wetenschappers inzicht gekregen in de evolutionaire geschiedenis van deze diersoort. Het genoom van de bruinvis (Neophocaena asiaeorientalis) werd geSequenct met de shotgun-sequencing-techniek. Bij deze techniek wordt het DNA in een weefsel geïsoleerd en willekeurig in kleine stukken geknipt. Vervolgens wordt van deze fragmenten de basenvolgorde bepaald. Door overlappende delen van de fragmenten met behulp van geavanceerde software te combineren wordt de basenvolgorde van de complete DNA-ketens afgeleid. In afbeelding 1 is dit voor een deel van een DNA-keten getoond. afbeelding 1 [FIGUUR: Schematische weergave van DNA-fragmenten die worden samengevoegd tot een complete DNA-keten. Er zijn drie fragmenten zichtbaar: twee kortere aan de zijkanten en een langer fragment in het midden. Elk fragment is weergegeven als een reeks rechthoekjes. Boven de fragmenten staat "DNA-fragment" en boven de samengevoegde reeks staat "complete DNA-keten". Er zijn accolades en sterretjes die aangeven dat er overlappende delen zijn.] Legenda: * = overlappende delen Een deel van het gen dat codeert voor de $\beta$-keten van hemoglobine van de Indische bruinvis uit de Yangtze is hieronder weergegeven. 5'-AAGTTGGTGAGGCCCTGGGCAGGCTGCTGTTGTCTACCCC TGGACTCAG-3' Hieronder zijn drie resultaten van shotgun-sequencing weergegeven waarmee de bovenstaande sequentie kon worden afgeleid. fragment 1 5'-AAGTTGGTGAGGCCCTG-3' fragment 2 5'-GCTGTTGTCTACCCCTGACAG-3' fragment 3 5'-CAGCAGCCTGCCAGGGCCCTCA-3' 2p 14 Geef in de uitwerkbijlage door middel van arcering voor ieder fragment aan welk deel van de basenvolgorde ermee is vastgesteld. VW-1018-a-22-2-o 8 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 9 1p 15 De shotgun-sequencing-techniek wordt toegepast om een volledig genoem in beeld te brengen. Wanneer het DNA veel repeterende sequenties bevat, is deze techniek echter minder geschikt. Geef een verklaring waardoor bij shotgun-sequencing de aanwezigheid van veel repeterende delen kan leiden tot onjuiste resultaten. Nadat het genoom van de Indische bruinvis was ontrafeld, gebruikten de onderzoekers de basenvolgorde van een aantal genen om de verwantschap met andere zoogdieren in beeld te brengen. Deze evolutionaire stamboom is weergegeven in afbeelding 2. afbeelding 2 [FIGUUR: Een cladogram die de evolutionaire verwantschap toont tussen verschillende diersoorten, met de Indische bruinvis als een van de geanalyseerde soorten. De x-as geeft miljoenen jaren geleden aan.] 120 100 80 60 40 20 0 miljoen jaar geleden Naar aanleiding van deze evolutionaire stamboom worden de volgende uitspraken gedaan: 1 De Indische bruinvis heeft een recentere gemeenschappelijke voorouder met de Chinese vlagdolfijn dan met de tuimelaar. 2 De voorouders van de huidige walvisachtigen trokken waarschijnlijk minder dan 20 miljoen jaar geleden vanuit land naar zee. 3 Ongeveer 20 miljoen jaar geleden ontstonden genetische verschillen tussen voorouders van de Indische bruinvis en voorouders van de tuimelaar. 2p 16 Schrijf de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar en noteer erachter of de betreffende uitspraak juist of onjuist is. VW-1018-a-22-2-o 9 / 23 lees verder ► ►► ### Pagina 10 In afbeelding 3 is te zien dat er verschillende populaties Indische bruinvissen leven in de Yangtze (N. a. asiaeorientalis) en in de Gele Zee en Zuid-Chinese Zee (N. a. sunameri). afbeelding 3 [FIGUUR: Kaart van China en omliggende zeeën met de rivier de Yangtze en de Gele Zee gemarkeerd. Er is een legenda die twee populaties van bruinvissen aanduidt: N. a. asiaeorientalis en N. a. sunameri.] De onderzoekers vonden verschillen tussen het DNA van de Yangtze-bruinvissen en dat van de zoutwater-bruinvissen, onder andere in een gen dat betrokken is bij ADH-gereguleerde waterresorptie. In afbeelding 4 is een schema van deze regeling weergegeven waarin op zes plaatsen nog een keuze moet worden gemaakt. afbeelding 4 [FIGUUR: Stroomdiagram met zes vakken die een proces beschrijven. Het eerste vak is "inname van zoet water". Dit leidt naar "osmotische waarde stijgt / daalt". Dit leidt naar "hypofyse / hypothalamus geeft meer / minder ADH af aan het bloed". Dit leidt naar "doorlaatbaarheid glomeruli / verzamelbuisjes wordt groter / kleiner". Dit leidt naar "reabsorptie neemt toe / af".] 2p 17 Maak in de uitwerkbijlage dit schema af door bij de zes keuzemogelijkheden steeds het juiste woord te omcirkelen. VW-1018-a-22-2-o 10 / 23 lees verder ► ► ► ### Pagina 11 De onderzoekers ontdekten ook een opvallend verschil in een gen dat is betrokken bij het transport van ureum in de nieren. Bij de zoutwaterbruinwissen draagt uitscheiding van ureum bij aan het handhaven van hun osmotische waarde. 2p 18 Is het milieu waarin zoutwaterbruinvissen leven hypertoon of hypotoon? En hoe verandert de verhoogde uitscheiding van ureum de osmotische waarde van het interne milieu? omgeving is door uitscheiding ureum wordt osmotische waarde interne milieu A hypertoon verhoogd B hypertoon verlaagd C hypotoon verhoogd D hypotoon verlaagd De onderzoekers vonden grote verschillen tussen het genoom van de Yangtze-bruinvissen en dat van de zoutwater-bruinvissen. Daarom stellen ze dat er sprake is van twee aparte soorten: Neophocaena asiaeorientalis en Neophocaena sunameri. 3p 19 Beschrijf hoe uit bruinvissen die in zee leefden bij de monding van de Yangtze een aparte soort kon ontstaan in het zoete water van die rivier. VW-1018-a-22-2-o 11/23 lees verder ►►► ### Pagina 12 Warkruid verbindt planten Onderzoek van Salma Shahid, onderzoeker aan de universiteit van Pennsylvania, heeft aangetoond dat warkruid specifieke micro-RNA's aanmaakt om de afweer van de gastheerplant te verstoren. Warkruid (Cuscuta sp.) is een geslacht van eenjarige parasitaire planten. Deze planten nemen voedingstoffen op uit de vaatbundels van hun gastheerplant met behulp van speciale organen: de haustoria. Warkruid heeft geen bladeren en nauwelijks bladgroen. De planten zijn vaak geel, oranje of rood van kleur. Hierdoor hebben de planten tot de verbeelding sprekende volksnamen zoals duivelsnaargaren of heksengaren. Afbeelding 1 is een foto van een brandnetelplant die is geïnfecteerd met warkruid. afbeelding 1 Vier stofwisselingsprocessen zijn: 1 calvincyclus 2 citroenzuurcyclus 3 lichtreactie 4 oxidatieve fosforylering Door hun parasitaire levenswijze vindt in de cellen van warkruid een aantal van deze processen niet of nauwelijks plaats. 2p 20 Welk van deze processen vindt of welke van deze processen vinden niet of nauwelijks plaats in cellen van warkruid? Noteer het nummer of de nummers. VW-1018-a-22-2-o 12 / 23 lees verder ### Pagina 13 Dit is een examenpagina met opgaven over biologie/genetica. De pagina bevat een inleidende tekst over micro-RNA (miRNA) van warkruid dat RNA-interferentie (RNAi) veroorzaakt in gastheerplanten, gevolgd door drie meerkeuzevragen (21, 22) en één open vraag (23). Visuele elementen ontbreken. De concepten omvatten miRNA, RNA-interferentie (RNAi), genexpressie (transcriptie, translatie), target-genen, mutaties, gastheer-parasiet interacties (warkruid met planten), en specifieke genen zoals SEOR1-gen in Arabidopsis thaliana. Er wordt van de student verwacht dat die: * Begrijpt hoe miRNA's genexpressie beïnvloeden (vraag 21). * De effecten van mutaties op genen en de gastheer-parasiet interactie kan analyseren (vraag 22). * Functionele verbanden kan leggen tussen genexpressie (met name het remmen ervan door warkruid) en het overleven van de parasiet (vraag 23). De vragen vereisen kennis van moleculaire biologie en de adaptatie-strategieën van parasieten. ### Pagina 14 ```json { "description": "Dit is een opgavepagina van een examen, gericht op biologie of ecologie, die de interactie tussen planten, insecten en parasitaire planten onderzoekt. De pagina bevat twee visuele elementen: Afbeelding 2 toont een schematische weergave van een experimentele opstelling met drie zandraketplanten (Arabidopsis) en een tabaksplant (Nicotiana tabacum), met elkaar verbonden door 'warkruid' (vermoedelijk Cuscuta, een parasitaire plant). Een van de zandraketplanten, 'plant 1', wordt aangevallen door rupsen. Afbeelding 3 is een staafdiagram dat de groeit van rupsen op een tabaksplant weergeeft in twee scenario's: 'controle' (zonder dat een zandraketplant is aangevreten) en 'behandeling met rupsen op plant 1' (waarbij een verbonden zandraketplant wel is aangevreten). De y-as toont 'groei rups op tabaksplant (mg)'.\n\nDe tekst introduceert het concept van jasmijnzuur als signaalstof voor plantenafweer en de mogelijke rol van warkruid in het doorgeven van deze signalen tussen planten. Het experiment beschreven in de tekst en de figuren illustreert hoe de afweerreactie van een aangevreten zandraket via warkruid invloed kan hebben op de rupsengroei op een naburige tabaksplant. Dit wijst op wiskundige/wetenschappelijke concepten zoals experimenteel ontwerp (controle-experiment, behandelingsgroep), data-analyse (staafdiagram voor kwantitatieve vergelijking) en biologische processen (plantenafweer, signaaloverdracht, parasitisme, herbivorie).\n\nVan de student wordt gevraagd in opgave 24 om twee taken uit te voeren: (a) een controle-experiment te beschrijven dat moet bevestigen dat het transport van signaalstoffen via warkruid plaatsvindt en (b) aan te geven wat er met dit controle-experiment moet worden uitgesloten. Dit vereist inzicht in experimentele methodologie, de functie van een controle-experiment en de interpretatie van biologische signaaltransductie.", "summary": "Examenpagina over plant-insect-parasietinteracties. Bevat schematische opstelling (planten, warkruid, rupsen) en staafdiagram van rupsengroei als resultaat van jasmijnzuur-signalering. Studenten moeten een controle-experiment beschrijven en uitsluiten voor ### Pagina 15 In afbeelding 4 zijn houtvaten en bastvaten in verschillende organen met nummers aangegeven. afbeelding 4 [FIGUUR: Drie microscopische doorsneden van plantenweefsel. De eerste doorsnede toont een bladstructuur met gelabelde secties. De tweede doorsnede laat een stengeldoorsnede zien met meerdere cellagen en gelabelde secties. De derde doorsnede toont een wortelstructuur met verschillende celtypen en gelabelde secties.] In afbeelding 5 is een vereenvoudigde weergave van de opzet van het experiment weergegeven. In de afbeelding zijn twee plaatsen aangegeven met P en Q. Op deze plaatsen wordt jasmijnzuur door de bastvaten getransporteerd. afbeelding 5 [FIGUUR: Twee schematische tekeningen van planten. De linker tekening toont een plant met wortels en bladeren, met de letter P die naar een deel van de wortel wijst, en het label "zandraket". De rechter tekening toont een plant met een rechtere stengel en minder bladeren aan de basis, met de letter Q die naar de stengel wijst, en het label "tabaksplant". De grondlijn is gemarkeerd met "wurkruid" en "rups".] 2p 25 Schrijf de letters P en Q onder elkaar en noteer erachter welk nummer uit afbeelding 4 de bastvaten aangeeft op de betreffende plaats. De onderzoekers stellen in hun onderzoeksartikel: “Verbindingen door warkruid maken het mogelijk voor individuele planten om informatie uit te wisselen binnen plantengemeenschappen. Op deze manier zou parasitisme door warkruid voordelen kunnen bieden aan de gastheerplanten. Warkruid kan zelf ook van deze informatie-uitwisseling profiteren.” 2p 26 Leg uit hoe warkruid profiteert van het doorgeven van informatie aan andere planten. VW-1018-a-22-2-0 15 / 23 lees verder ### Pagina 16 Gene drive voor malariabestrijding Jaarlijks krijgen meer dan 200 miljoen mensen malaria en sterven er bijna een miljoen mensen aan. Onderzoekers proberen vanuit verschillende invalshoeken methoden te ontwikkelen om deze ziekte uit te bannen. Een nieuwe techniek is het genetisch veranderen van de malariamug. Malaria bij de mens wordt veroorzaakt door vijf verschillende soorten van het geslacht *Plasmodium*. Dit zijn eencellige eukaryoten die worden overgedragen door geïnfecteerde vrouwelijke muggen, vooral van het geslacht *Anopheles*. De muggen hebben geen voordeel of nadeel van een infectie met *Plasmodium*. De levenscyclus van *Plasmodium* vindt gedeeltelijk plaats in de malariamug en gedeeltelijk in de mens (afbeelding 1). afbeelding 1 [FIGUUR: Een diagram dat de levenscyclus van de malariaparasiet *Plasmodium* toont, inclusief de insectenfase in de mug en de menselijke fase met de lever en rode bloedcellen.] 1 Sporozoïeten vermenigvuldigen zich in levercellen van de mens en ontwikkelen zich tot merozoïeten. 2 Merozoïeten komen vrij en infecteren rode bloedcellen. 3 Merozoïeten vermenigvuldigen zich in de rode bloedcellen en komen vrij. Bij het vrijkomen ontstaan ziekte-symptomen en worden nieuwe rode bloedcellen geïnfecteerd. 4 Een klein deel van de merozoïeten ontwikkelt zich tot gametocyten. 5 Gametocyten komen terecht in een muggendarm. 6 In de geïnfecteerde mug versmelten de gameten tot zgyoten. Deze zygoten ontwikkelen zich tot sporozoïeten die naar de speekselklier van de mug migreren. VW-1018-a-22-2-o 16 / 23 lees verder Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl.leiden.nl. Pagina: 257 ### Pagina 17 In de afgelopen miljoenen jaren heeft zowel de mug als Plasmodium veranderingen ondergaan. 1p 27 Noteer de naam van het proces waarin de mug en Plasmodium steeds beter aan elkaar aangepast raken. Tussen de organismen die bij malaria zijn betrokken, zijn symbiotische relaties te onderscheiden. 2p 28 - Van welke vorm van symbiose is er sprake tussen mug en Plasmodium? - Van welke vorm van symbiose is er sprake tussen Plasmodium en mens? In zeldzame gevallen kan Plasmodium ook van mens tot mens overgedragen worden. 1p 29 Noteer een situatie waarin dit kan gebeuren. Een persoon is in zijn rechterhand geprikt door een malariamug en is daardoor besmet geraakt met Plasmodium. Binnen een paar minuten zijn er sporozoïeten aanwezig in de lever. 2p 30 Kunnen er dan sporozoïeten aanwezig zijn in de darmslagader van deze persoon? En hoeveel keer zijn de sporozoïeten minimaal door het hart gegaan voordat ze in de lever terechtkwamen? [FIGUUR: Tabel met twee kolommen: 'in darmslagader?' en 'aantal keer door het hart'. De eerste kolom heeft de antwoordopties A, B, C, D, E, F. De tweede kolom bevat de antwoorden: O keer, 1 keer, 2 keer, 0 keer, 1 keer, 2 keer.] Plasmodium heeft verschillende strategieën ontwikkeld om de effectiviteit van de menselijke immuunrespons te verminderen. Twee voorbeelden hiervan zijn: 1 Bij infectie met Plasmodium zijn de rijping en activiteit van macrofagen verminderd. 2 Doordat de eiwitten aan de buitenkant van Plasmodium steeds veranderen, wordt Plasmodium niet herkend door bepaalde afweercellen. 2p 31 Welk van deze voorbeelden beïnvloedt de werking van het specifieke (verworven) immuunsysteem? A geen van beide B alleen 1 C alleen 2 D zowel 1 als 2 VW-1018-a-22-2-o 17 / 23 lees verder ► ► ► ### Pagina 18 De afweer tegen *Plasmodium* wordt verder bemoeilijkt doordat geïnfecteerde levercellen meestal niet worden herkend door cytotoxische T-cellen. Sporozoïeten in levercellen onderdrukken namelijk de aanmaak van MHC-I-moleculen. 1p 32 Beschrijf hoe MHC-I-moleculen mogelijk maken dat geïnfecteerde cellen herkend worden door cytotoxische T-cellen. De belangrijkste symptomen na een *Plasmodium*-infectie zijn griepachtige verschijnselen en koorts, soms gevolgd door ernstige complicaties. De koorts heeft vaak een periodiek optredend verloop. Afhankelijk van de soort *Plasmodium* kan koorts eens in de twee dagen, eens in de drie dagen of eens in de vier dagen optreden. In de periode tussen twee koortsaanvallen vermenigvuldigt *Plasmodium* zich. 1p 33 Welke fase in de levenscyclus van *Plasmodium* bepaalt de lengte van de koortsvrije periode? A vermenigvuldiging van sporozoïeten in levercellen B vermenigvuldiging van merozoïeten in rode bloedcellen C ontwikkeling van merozoïeten tot gametocyten D vermenigvuldiging van sporozoïeten in de darm van de mug Een verhoogde afbraak van rode bloedcellen kan leiden tot een gele gelaatskleur (geelzucht). Bij malariapatiënten speelt er een andere factor die, in combinatie met de verhoogde afbraak van rode bloedcellen, het optreden van geelzucht verergert. 2p 34 – Verklaar hoe een verhoogde afbraak van rode bloedcellen leidt tot geelzucht. – Noteer wat de andere factor is die de geelzucht verergert. Wetenschappers van het Imperial College in Londen wilden met behulp van genetische modificatie vrouwtjesmuggen (*Anopheles gambiae*) onvruchtbaar maken door het DSX-gen uit te schakelen. Het autosomale DSX-gen bepaalt samen met de geslachtschromosomen het geslacht bij malariamuggen. De wetenschappers construeerden een genconstruct en brachten dit in bij muggenembryo’s in het DSX-gen. In afbeelding 2 is het pre-mRNA van het DSX-gen bij mannetjes en bij vrouwtjes weergegeven. Met een pijl is de plaats aangegeven waar het genconstruct is ingebracht. afbeelding 2 [FIGUUR: Schematische weergave van het pre-mRNA van het DSX-gen bij mannelijke en vrouwelijke muggen, met markering van het inbrengen van een genconstruct.] VW-1018-a-22-2-o 18 / 23 lees verder ### Pagina 19 Dit is een examenpagina die zich richt op biologie en erfelijkheidsleer, specifiek over genetische modificatie en de analyse daarvan. De pagina bevat drie opgaven (35, 36, 37) en één visueel element: "afbeelding 3", een gel-elektroforese resultaat. De afbeelding toont drie sporen (aangeduid met 1, 2, 3) met daarin migrerende DNA-fragmenten, waarbij de 'opbrengplaats' bovenaan en de 'migratierichting' met een pijl naar beneden zijn aangegeven. Elk spoor bevat één of twee DNA-banden die de aanwezigheid en grootte van DNA-fragmenten suggereren. De concepten omvatten genetica (DSX-gen, homozygote/heterozygote nakomelingen), moleculaire biologie (genconstruct, GFP-gen, promotor, splicing, transcriptiefactoren, DNA-vermeerdering, gel-elektroforese) en de toepassing daarvan in biotechnologie (genetische modificatie van muggen) en voortplantingsbiologie (onvruchtbaarheid). Van de student wordt gevraagd: 1) de oorzaak van het verschil in DSX-eiwit bij mannetjes en vrouwtjes te identificeren, 2) het nut van het GFP-gen in een genconstruct te verklaren, en 3) op basis van de gel-elektroforese resultaten te bepalen welk monster DNA van een onvruchtbaar vrouwtje bevat, waarbij gekeken moet worden naar de bandenpatronen en uitleg over fragmentgrootte en migratiesnelheid. ### Pagina 20 Om ervoor te zorgen dat onvruchtbaarheid zich snel kan verspreiden in de muggenpopulatie, werd in een vervolgexperiment het genconstruct in het DSX-gen uitgebeeld met een ‘gene drive’. De gene drive zorgt ervoor dat het construct (gene-drive-construct) zichzelf kan kopiëren naar het homologe chromosoom (afbeelding 4). afbeelding 4 [FIGUUR: Schematische weergave van een gene drive die werkt op een chromosoom. Een gen-drive-construct wordt gekopieerd naar het homologe chromosoom via een endonuclease, wat leidt tot reparatie en de vorming van twee gene-drive-constructen.] chromosoom met gene-drive-construct wild-type chromosoom endonuclease breuk in wild-type chromosoom reparatie twee gene-drive-constructen Bij de modificatie van de muggenembryo’s kwam het gene-drive-construct meestal alleen terecht op een van de twee homologe chromosomen. Toen de muggen volwassen werden, kopieerde het gene-drive-construct zich – in de cellen waaruit de geslachtscellen ontstaan – naar het homologe chromosoom. Over de embryo’s waarbij het gene-drive-construct succesvol was ingebracht, worden de volgende uitspraken gedaan: 1 Deze embryo’s zijn meestal heterozygoot voor het gene-driveconstruct. 2 Alleen vrouwtjes zullen het gene-drive-construct door kunnen geven aan hun nakomelingen. 2p 38 Welke uitspraak is juist? A geen van beiden B alleen 1 C alleen 2 D zowel 1 als 2 VW-1018-a-22-2-o 20 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 21 Als de genetisch veranderde muggen in het milieu losgelaten worden, hebben zij invloed op de wildtype-populatie. In afbeelding 5 zijn de diagrammen 1 en 2 weergegeven, die de mogelijke ontwikkeling van de muggenpopulatie na toepassen van een gene drive laten zien. afbeelding 5 [FIGUUR: Twee diagrammen met op de y-as populatiegrootte en op de x-as tijd. Diagram 1 toont een afname van de totale populatie en een toename van de wildtype-populatie, gevolgd door een afname van de wildtype-populatie en een stabilisatie van de populatie met gene-drive-construct. Diagram 2 toont een snelle afname van de totale populatie en de wildtype-populatie, en een snelle toename van de populatie met gene-drive-construct, gevolgd door een stabilisatie. De legenda geeft aan dat een doorgetrokken lijn de totale populatie voorstelt, een streep de wildtype-populatie, en een gestippelde lijn de populatie muggen met gene-drive-construct.] Legenda: totaal populatie wild-type populatie populatie muggen met gene-drive-construct 1p 39 Noteer welk diagram van toepassing zal zijn nadat muggen met dit gene-drive-construct in het milieu zijn losgelaten. Verklaar het verloop van dit diagram. VW-1018-a-22-2-o 21 / 23 lees verder ► ► ► ### Pagina 22 Mosselen voorkomen vissterfte Wetenschappers hebben de relatie onderzocht tussen eutrofiëring en mosselen. Zij deden metingen in Limfjorden, een fjord in Denemarken. Het zoute water in Limfjorden is erg voedselrijk. Daardoor kan in de zomermaanden de netto primaire productie van het fytoplankton tot wel $1000 \, \text{mg} \, \text{C}$ per m$^2$ per dag zijn. Fytoplankton is voedsel voor de mosselen, die vastzitten op de bodem en harde oppervlakken. In Limfjorden wordt jaarlijks zo'n 100.000 ton mosselen geoogst. In Limfjorden is weinig getijdenbeweging, waardoor menging tussen oppervlaktewater en water van grotere diepte alleen optreedt als het hard waait. Menging is belangrijk voor de groei van zowel het fytoplankton als de mosselen. Hoevel de netto primaire productie van het ecosysteem van Limfjorden vele malen hoger is dan dat van gematigd bos, wordt in het ecosysteem van Limfjorden netto veel minder $CO_2$ vastgelegd dan in de meeste bossen. Leg uit dat in het ecosysteem van Limfjorden netto weinig $CO_2$ wordt vastgelegd. Om de ontwikkeling van de hoeveelheid fytoplankton in Limfjorden in beeld te brengen, zijn gedurende twintig dagen dagelijks watermonsters genomen. In deze watermonsters is de chlorofyl-A-concentratie bepaald (afbeelding 1). afbeelding 1 [FIGUUR: Grafiek met op de y-as concentratie chlorofyl-A (µg/L) met waarden van 0 tot 50, en op de x-as tijd (dagen) met waarden van 0 tot 20. De grafiek toont een golvend patroon dat begint bij ongeveer 30, daalt naar ongeveer 20, stijgt naar ongeveer 23, daalt naar ongeveer 21, en weer stijgt naar ongeveer 36.] Een bepaling van de chlorofyl-A-concentratie in een watermonster geeft een betere schatting van de hoeveelheid fytoplankton dan een bepaling van de biomassa in hetzelfde watermonster. Licht dit toe. VW-1018-a-22-2-o 22 / 23 lees verder ### Pagina 23 Op dagen met veel wind deelt fytoplankton zich sneller dan op windstille dagen. Behalve de wind is ook de diepte waarop het fytoplankton zich bevindt van invloed op de toename ervan. In afbeelding 2 is de delingssnelheid van fytoplankton in Limfjorden weergegeven op verschillende dieptes en onder verschillende weersomstandigheden. afbeelding 2 [FIGUUR: Een staafdiagram met drie groepen staven: 'ondiep', 'gemiddelde diepte' en 'diep'. Elke groep heeft twee staven: een lichtere staaf die 'dagen met veel wind' voorstelt en een donkerdere staaf die 'windstille dagen' voorstelt. De y-as is gelabeld met 'relatieve delingssnelheid' en heeft een opwaartse pijl.] Legenda: □ dagen met veel wind ■ windstille dagen 2p 42 - Geef een verklaring voor de invloed van de wind op de delingssnelheid van het fytoplankton. - Geef een verklaring voor het verschil in delingssnelheid op verschillende dieptes. Afbeelding 3 toont een eenvoudig schema van de stikstofkringloop in Limfjorden. Waterbloei, een overmatige groei van fytoplankton, kan optreden bij eutrofiëring van het oppervlaktewater. Als het fytoplankton afsterft, kan door de afbraak van dat fytoplankton massale vissterfte optreden. In Limfjorden kan de mosselpopulatie deze gevolgen van eutrofiëring verminderen, vooral als er veel wind is. afbeelding 3 [FIGUUR: Een stroomdiagram dat de stikstofkringloop in een wateromgeving weergeeft. De zon levert energie aan fytoplankton. Fytoplankton kan worden gegeten door zoöplankton, of sterven en detritus vormen. Zoöplankton produceert ook detritus. Detritus wordt afgebroken tot anorganische N. Anorganische N wordt gebruikt door fytoplankton. Mosselen filteren detritus uit het water en kunnen ook detritus produceren. BODEM is een andere component in het systeem.] LUCHT WATER anorganische N fytoplankton zoöplankton mosselen detritus detritus BODEM 2p 43 - Verklaar waardoor de afbraak van fytoplankton leidt tot vissterfte. - Licht toe hoe de invloed van mosselen deze vissterfte tegengaat. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd. VW-1018-a-22-2-o 23 / 23 einde ■