# Eindexamen Biologie VWO 2021 tijdvak 3

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2021/tijdvak-3

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

Wat kun je verwachten: Je moet een verklaring geven waarom koraalriffen meestal tot een diepte van 50 meter voorkomen, gebaseerd op de informatie over de bouw van het koraaldiertje en de aanwezigheid van zoöxanthellen.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'symbiose', 'fotosynthese' en 'abiotische factor' kennen. Je moet weten dat zoöxanthellen algen zijn die fotosynthese uitvoeren en dat licht essentieel is voor fotosynthese.

Wat moet je kunnen: Je moet een causale redenering opbouwen die de aanwezigheid van zoöxanthellen, hun fotosynthese en de benodigde lichtintensiteit met elkaar verbindt om de dieptebeperking van koraalriffen te verklaren.

Waar op letten: Je moet de symbiotische relatie tussen het koraaldiertje en de zoöxanthellen benoemen.
Je moet de rol van fotosynthese door de zoöxanthellen uitleggen.
Je moet de afhankelijkheid van licht voor fotosynthese koppelen aan de dieptebeperking.
Let op: een antwoord over temperatuur levert geen punten op, de vraag gaat specifiek over de symbiose en de beperkende factor licht.

### Vraag 2 – Opgave 1

Wat kun je verwachten: Je analyseert vier verschillende gegevens over het koraalrif-ecosysteem en beoordeelt of elk gegeven een competitief voordeel oplevert voor zoöxanthellen die in symbiose leven met koraaldiertjes, ten opzichte van vrij levende algen. Je moet de relaties tussen organismen en de beschikbaarheid van hulpbronnen goed begrijpen.

Wat moet je kennen: Je moet de concepten van symbiose (specifiek mutualisme), competitie, voedselrelaties (producenten, consumenten, predatie) en stofwisseling kennen. Je moet ook weten dat koraalriffen vaak voorkomen in voedingszoutarme wateren en hoe dit de ecologische interacties beïnvloedt.

Wat moet je kunnen: Je kunt de informatie uit de vraag kritisch analyseren en de directe en indirecte gevolgen van elk gegeven voor de zoöxanthellen afleiden. Je kunt onderscheid maken tussen een algemene eigenschap en een competitief voordeel. Je kunt de rol van verschillende organismen binnen een ecosysteem herkennen en hun onderlinge afhankelijkheden benoemen.

Waar op letten: Let goed op het perspectief van de vraag: het gaat om het competitieve voordeel voor de zoöxanthellen, niet voor de koraaldiertjes of het ecosysteem in het algemeen.
Bedenk bij elk gegeven of het de zoöxanthellen direct of indirect helpt om beter te groeien of te overleven dan de vrij levende algen.
Een competitief voordeel betekent dat de zoöxanthellen een betere toegang krijgen tot een beperkte hulpbron, of dat de concurrentie van vrij levende algen vermindert.
Wees kritisch bij algemene biologische processen: produceert een alg organische verbindingen, dan is dat geen voordeel ten opzichte van een andere alg die dat ook doet.
Denk na over de keten van oorzaak en gevolg: wat is het effect van predatie op de gastheer, en wat is het effect van predatie op de concurrent?

### Vraag 3 – Opgave 1

Wat kun je verwachten: Je krijgt een beschrijving van een biologisch experiment en een hypothese. Je moet bepalen welke metingen nodig zijn om de hypothese te testen en welke resultaten de hypothese zouden bevestigen.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van experimenteel onderzoek kennen, inclusief het gebruik van isotopen als 'tracers' om de weg van stoffen in biologische systemen te volgen. Je moet ook de termen 'detritus' en 'detritivoren' kennen en begrijpen hoe stofstromen in een ecosysteem werken.

Wat moet je kunnen: Je moet een experiment kunnen analyseren en de juiste metingen kunnen identificeren. Je moet ook een logische redenering kunnen opbouwen over hoe de resultaten de hypothese bevestigen, waarbij je de volgorde van processen correct beschrijft. Je moet specifiek zijn over *wat* er gemeten wordt (de isotoop) en *waar* (de verschillende organismen en stoffen in de keten).

Waar op letten: Elk causaal stapje in de redenering is een scorepunt. Zorg dat je de volledige keten van stofoverdracht benoemt.
Benoem expliciet dat de aanwezigheid van de ¹³C-isotoop gemeten moet worden, niet alleen 'organische stoffen'.
Noem alle schakels in de veronderstelde route: sponzen, detritus én detritivoren.
Beschrijf de *volgorde* waarin de ¹³C-isotoop in de verschillende componenten moet verschijnen om de route te bevestigen.
Gebruik de correcte vakterminologie zoals 'detritus' en 'detritivoren'.

### Vraag 4 – Opgave 1

Wat kun je verwachten: Je moet de trofische rol van sponzen in een voedselweb bepalen op basis van de beschrijving van hun voedingswijze en de interacties met andere organismen in het koraalrif-ecosysteem.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van producent, consument (met de verschillende ordes) en reducent kennen. Je moet ook weten wat detritus en detritivoren zijn en hoe deze zich verhouden tot de trofische niveaus.

Wat moet je kunnen: Je moet de informatie uit de tekst correct interpreteren om de voedselbron van de spons te identificeren en vervolgens het juiste trofische niveau van de spons af te leiden. Je moet ook onderscheid kunnen maken tussen de rol van een consument en een reducent.

Waar op letten: Identificeer eerst de voedselbron van de spons: 'mucus' van koraaldiertjes.
Bepaal vervolgens de trofische rol van de koraaldiertjes zelf. Zijn zij producenten, consumenten van de 1e orde, of hoger?
Leid hieruit de trofische rol van de spons af. Als de koraaldiertjes consumenten zijn, welke orde consument is de spons dan?
Overweeg of de spons ook een rol als producent of reducent heeft, gebaseerd op de beschrijving van hun stofwisseling ('bouw van nieuwe sponscellen' en 'afstoten van oudere sponscellen als detritus').
Elk correct causaal stapje in je redenering is een scorepunt waard.

### Vraag 5 – Opgave 1

Wat kun je verwachten: Je moet de vier genoemde processen van de stikstofkringloop (nitrificatie, denitrificatie, stikstoffixatie, stikstofassimilatie) beoordelen op basis van de informatie in afbeelding 2. Je noteert voor elk proces of het 'wel' of 'niet' toeneemt bij een stijgende watertemperatuur.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van de volgende processen in de stikstofkringloop kennen: nitrificatie, denitrificatie, stikstoffixatie en stikstofassimilatie. Je moet ook weten hoe je een schema met een legenda interpreteert, in het bijzonder wat een 'toegenomen omzetting' betekent.

Wat moet je kunnen: Je kunt de legenda van afbeelding 2 correct interpreteren om te bepalen welke processen toenemen. Je kunt de processen van de stikstofkringloop die in de vraag worden genoemd, koppelen aan de omzettingen die in de afbeelding worden weergegeven. Je kunt een conclusie trekken over het toenemen of niet toenemen van elk proces op basis van de visuele aanwijzingen in de afbeelding.

Waar op letten: Let goed op de legenda: een dikke pijl met een open cirkel betekent 'toegenomen omzetting'.
Identificeer elk van de vier genoemde processen (nitrificatie, denitrificatie, stikstoffixatie, stikstofassimilatie) en zoek of deze processen in afbeelding 2 worden weergegeven.
Als een proces niet expliciet met een pijl in de afbeelding wordt getoond, of als de pijl niet verdikt is in het 'verhoogde temperatuur' schema, dan neemt het proces 'niet' toe.
Verwar de definities van de stikstofkringloopprocessen niet met elkaar.
Zorg ervoor dat je de nummers 1 t/m 4 onder elkaar noteert en erachter schrijft of het proces 'wel' of 'niet' toeneemt.

### Vraag 6 – Opgave 1

Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de lichtreacties van fotosynthese. Je moet de route van elektronen door de fotosystemen kennen en weten waar ze uiteindelijk terechtkomen.

Wat moet je kennen: Je moet de hoofdprocessen van de lichtreacties van fotosynthese kennen, inclusief de rol van fotosysteem I en II, de elektronentransportketen en de vorming van energiedragers.

Wat moet je kunnen: Je moet de functie van de verschillende moleculen en processen binnen de lichtreacties kunnen benoemen en de uiteindelijke bestemming van de elektronen kunnen identificeren.

Waar op letten: Let goed op de specifieke vraag naar de 'verbinding' waar het elektron 'terechtkomt'.
Verwar de eindacceptor van elektronen niet met andere producten van de lichtreactie, zoals ATP.
Maak onderscheid tussen de donor van elektronen (water) en de acceptor van elektronen (NADP+).
Denk na over de functie van NADPH in de fotosynthese.
Sluit afvalproducten zoals O₂ uit als bestemming voor de elektronen.

### Vraag 7 – Opgave 1

Wat kun je verwachten: Je moet de relatie tussen de lichtreactie en de donkerreactie van fotosynthese uitleggen. Je moet specifiek benoemen welke stoffen de donkerreactie levert die essentieel zijn voor de lichtreactie.

Wat moet je kennen: Je moet de producten van de lichtreactie en de benodigde stoffen voor de donkerreactie kennen. Je moet ook weten welke stoffen de donkerreactie teruglevert aan de lichtreactie.

Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen het functioneren van de donkerreactie en het doorgaan van de lichtreactie. Je moet de juiste vaktermen, zoals NADP+ en ADP, correct gebruiken.

Waar op letten: Je moet expliciet benoemen dat de donkerreactie NADP+ en ADP levert.
Je moet duidelijk maken dat deze stoffen (NADP+ en ADP) nodig zijn voor de lichtreactie.
Je moet de koppeling tussen de twee reacties correct weergeven.
Gebruik de correcte vakterminologie (NADP+, ADP, ATP, NADPH).

### Vraag 8 – Opgave 1

Wat kun je verwachten: Je krijgt een incomplete schets van een biologisch proces en je moet deze aanvullen met de juiste details, waarbij je de gegeven tekenstijl volgt.

Wat moet je kennen: Je moet het proces van exocytose kennen, inclusief de rol van blaasjes en het celmembraan. Je moet ook weten hoe je dit proces visueel correct kunt weergeven.

Wat moet je kunnen: Je moet een biologisch proces, zoals exocytose, correct kunnen tekenen. Je moet de fusie van een blaasje met het celmembraan kunnen weergeven en de richting van de uitstoting van de symbiont met een pijl kunnen aangeven.

Waar op letten: Je tekent een blaasje met de symbiont erin dat versmelt met het celmembraan van de gastheercel.
Je tekent een pijl die de uitgestoten symbiont weg van de cel, de ruimte buiten de cel in, wijst.
Je hanteert dezelfde tekenstijl als de andere voorbeelden in afbeelding 3.
Je zorgt ervoor dat de membranen van het blaasje en het celmembraan duidelijk in elkaar overgaan (fusie).

### Vraag 9 – Opgave 1

Wat kun je verwachten: Je krijgt een stelling over evolutie en moet argumenten vóór en tegen deze stelling geven. Je moet je kennis over de mechanismen van evolutie, zoals natuurlijke selectie en erfelijkheid, toepassen.

Wat moet je kennen: Je moet de definitie van evolutie kennen, inclusief de rol van variatie, selectie en erfelijkheid. Je moet ook het verschil weten tussen fenotypische aanpassing binnen een generatie en genetische verandering over generaties. Kennis van symbiose bij koralen en zoöxanthellen is ook essentieel.

Wat moet je kunnen: Je moet een biologisch argument kunnen opbouwen en onderbouwen. Je moet concepten zoals natuurlijke selectie en erfelijkheid correct kunnen toepassen op een gegeven situatie. Je moet ook kritisch kunnen nadenken over de voorwaarden waaronder evolutie plaatsvindt.

Waar op letten: Je moet duidelijk onderscheid maken tussen aanpassing binnen één generatie (fenotypische plasticiteit) en evolutie (verandering in genfrequenties over generaties).
Je moet de rol van erfelijkheid correct benoemen in relatie tot evolutie.
Je moet specifiek zijn over welk organisme evolueert: de koraalpoliep, de Symbiodinium-soort, of het 'superorganisme'.
Je moet een argument vóór de stelling geven en een argument tegen de stelling. Elk argument is 1 scorepunt waard.
Je moet correcte biologische termen gebruiken, zoals 'natuurlijke selectie', 'erfelijke eigenschap' en 'genfrequentie'.

### Vraag 10 – Opgave 1

Wat kun je verwachten: Je moet de principes van osmose toepassen op een situatie van ijsvorming in bloedplasma. Je redeneert over de verandering in concentratie van opgeloste stoffen en het effect daarvan op bloedcellen.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'hypertoon', 'hypotoon' en 'isotoon' kennen en begrijpen wat ze betekenen voor de osmotische waarde van een oplossing. Je moet ook weten hoe dierlijke cellen reageren in deze verschillende osmotische omgevingen.

Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen leggen tussen ijsvorming, de verandering in de osmotische waarde van het bloedplasma en de daaruit voortvloeiende reactie van bloedcellen. Je moet de juiste biologische termen gebruiken om je redenering te onderbouwen.

Waar op letten: Je moet de juiste term (hyper- of hypotoon) kiezen voor de osmotische verandering in het bloedplasma.
Je moet het correcte gevolg van deze osmotische verandering voor de bloedcellen benoemen (krimpen of knappen).
Je moet de relatie tussen ijsvorming en de concentratie van opgeloste stoffen in het resterende vloeibare plasma begrijpen.
Je moet de osmotische respons van dierlijke cellen in een hypertonische omgeving kennen.
Elk correct benoemd causaal stapje (de toniciteit én het gevolg) levert een scorepunt op.

### Vraag 11 – Opgave 1

Wat kun je verwachten: Je moet de route van een deeltje (hier een ijskristal) door het bloedvatenstelsel van een vis kunnen traceren, beginnend bij de darmhaarvaten en eindigend bij de milt. Je moet de functie van de poortader en de algemene stroomrichting van bloed in een enkelvoudige bloedsomloop begrijpen.

Wat moet je kennen: Je moet de structuur en functie van de belangrijkste bloedvaten in een vis kennen, zoals de poortader, de kieuwslagaders/haarvaten en de slagaders die naar de organen leiden. Je moet ook het principe van de enkelvoudige bloedsomloop van een vis begrijpen, waarbij het bloed na de kieuwen direct naar de rest van het lichaam stroomt zonder eerst terug te keren naar het hart.

Wat moet je kunnen: Je kunt een schematische weergave van een bloedsomloop (afbeelding 2) interpreteren en de kortste route tussen twee specifieke punten (darmhaarvaten en milt) identificeren. Je kunt de juiste bloedvaten in de correcte volgorde benoemen.

Waar op letten: Elk correct benoemd bloedvat in de juiste causale volgorde levert een deel van de score op.
Let goed op de stroomrichting van het bloed zoals aangegeven in afbeelding 2.
Verwar de poortader niet met andere slagaders of aders.
Denk eraan dat bij een vis het bloed na de kieuwen direct naar de organen stroomt, zonder eerst terug te gaan naar het hart.
De 'kortste route' impliceert dat je geen onnodige omwegen of vaten moet opnemen die niet direct op het pad liggen.

### Vraag 12 – Opgave 1

Wat kun je verwachten: Je moet de functie van een antivrieseiwit uitleggen door de moleculaire eigenschappen (hydrofiel en hydrofoob) te koppelen aan hun interactie met ijs en water. Je redeneert vanuit de structuur van het eiwit naar de functie.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'hydrofiel' en 'hydrofoob' kennen en begrijpen hoe deze eigenschappen de interactie met water beïnvloeden. Je moet ook weten wat waterstofbruggen zijn en hoe deze een rol spelen bij bindingen.

Wat moet je kunnen: Je kunt de informatie uit afbeelding 3 interpreteren en deze koppelen aan je kennis over moleculaire eigenschappen van eiwitten. Je kunt een oorzaak-gevolgrelatie beschrijven tussen de structuur van het eiwit en de werking ervan.

Waar op letten: Je benoemt expliciet de functie van de hydrofiele zijde.
Je benoemt expliciet de functie van de hydrofobe zijde.
Je legt uit hoe de hydrofiele zijde bindt aan het ijskristal (bijvoorbeeld via waterstofbruggen).
Je legt uit hoe de hydrofobe zijde voorkomt dat het ijskristal verder groeit (door water af te stoten).
Elk correct causaal stapje levert een scorepunt op.

### Vraag 13 – Opgave 1

Wat kun je verwachten: Je moet de genetische code toepassen om een stopcodon te identificeren en vervolgens een verklaring geven waarom dezelfde nucleotiden in een ander gen geen stopcodon vormen. Dit vereist inzicht in hoe DNA wordt afgelezen.

Wat moet je kennen: Je moet de stopcodons kennen (TGA, TAA, TAG op de coderende streng van DNA, of UGA, UAA, UAG in mRNA). Je moet ook het concept van een leesraam en het effect van inserties (frameshift-mutaties) op dit leesraam kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet de genetische code kunnen toepassen en een causaal verband kunnen leggen tussen een mutatie (insertie) en het gevolg daarvan op de eiwitsynthese (verandering van het leesraam en daarmee de codons).

Waar op letten: Je moet de correcte drielettercode voor een stopcodon op de coderende streng van DNA noteren. Denk aan de genetische code.
Je moet de rol van het leesraam begrijpen en uitleggen hoe een verschuiving hiervan (door inserties, zoals genoemd in de inleidende tekst) kan leiden tot een ander codon, zelfs met dezelfde nucleotiden.
Je moet de relatie leggen tussen de inserties van basen (genoemd in de inleidende tekst) en het concept van een frameshift-mutatie.
Je moet uitleggen dat dezelfde sequentie van nucleotiden in een ander gen geen stopcodon hoeft te zijn als het leesraam anders is, waardoor de nucleotiden anders gegroepeerd worden tot codons.

### Vraag 14 – Mitochondriale overerving, genetische variatie

Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de synthese en het transport van een eiwit dat de cel verlaat (secretie-eiwit). Je moet de juiste organellen kiezen die betrokken zijn bij deze processen.

Wat moet je kennen: Je moet de functies van het endoplasmatisch reticulum (ER), het Golgi-systeem en lysosomen kennen. Specifiek moet je weten waar eiwitten voor secretie worden gesynthetiseerd en welk organel verantwoordelijk is voor het verpakken en versturen van deze eiwitten naar de celmembraan.

Wat moet je kunnen: Je moet de route van een secretie-eiwit door de cel kunnen beschrijven en de juiste organellen aan de verschillende stappen van dit proces kunnen koppelen. Je moet onderscheid kunnen maken tussen de functies van het ER, het Golgi-systeem en lysosomen.

Waar op letten: Let op het type eiwit: 'AFGP komt in het darmkanaal terecht', wat betekent dat het de cel verlaat (secretie-eiwit).
Bedenk waar secretie-eiwitten worden gesynthetiseerd (niet alle eiwitten worden in het grondplasma gemaakt).
Onderscheid de rol van het ER (synthese en eerste bewerking) van die van het Golgi-systeem (verpakken en sorteren voor transport).
Sluit organellen uit die een andere functie hebben, zoals lysosomen (afbraak).
Controleer beide delen van de antwoordoptie: zowel de plaats van synthese als het versturende organel moeten correct zijn.

### Vraag 15 – Opgave 1

Wat kun je verwachten: Je krijgt twee termen voorgelegd en je moet van beide de specifieke functie in het darmkanaal benoemen.

Wat moet je kennen: Je moet de functie van trypsine als spijsverteringsenzym kennen. Je moet ook de algemene functie van AFGP (antivriesglycoproteïne) kunnen toepassen in de context van het darmkanaal.

Wat moet je kunnen: Je moet specifieke biologische termen correct kunnen gebruiken om de functie van moleculen te beschrijven.

Waar op letten: Benoem de specifieke functie van trypsine in de spijsvertering.
Benoem de specifieke functie van AFGP met betrekking tot kristalvorming.
Zorg ervoor dat je antwoord direct betrekking heeft op het darmkanaal, zoals gevraagd.
Gebruik de juiste vakterminologie voor beide functies.

### Vraag 16 – Opgave 1

Wat kun je verwachten: Je moet een verklaring geven waarom een homologe oorsprong van AFGP's (antivriesglycoproteïnen) onwaarschijnlijk is, gezien de verspreiding van vissen die deze stoffen produceren.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'homologie' en 'analogie' kennen in de context van evolutie. Je moet ook weten wat convergente evolutie is en hoe adaptaties aan specifieke milieus (zoals ijskoud water) de verspreiding van soorten beïnvloeden.

Wat moet je kunnen: Je moet een logische redenering opbouwen die de onwaarschijnlijkheid van homologie aantoont. Je moet hierbij de geografische verspreiding van de vissen en hun specifieke adaptaties aan het milieu meenemen in je argumentatie.

Waar op letten: Elk causaal stapje in je redenering is een scorepunt waard.
Je moet expliciet de link leggen tussen homologie en een gemeenschappelijke voorouder.
Je moet de geografische barrière (warme oceanen) benoemen als reden waarom migratie onwaarschijnlijk is.
Je moet benoemen dat de vissen zijn aangepast aan ijskoud water, wat hun migratie door warme wateren belemmert.
Gebruik de juiste vakterminologie zoals 'homologie', 'gemeenschappelijke voorouder' en 'adaptatie'.

### Vraag 17 – Mitochondriale overerving, genetische variatie

Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over een puntmutatie in mitochondriaal DNA (mtDNA) die leidt tot de inbouw van een verkeerd aminozuur. Je moet bepalen welke stikstofbasen zijn verwisseld in de coderende streng van het DNA.

Wat moet je kennen: Je moet de genetische code kennen en weten hoe je een codontabel (zoals Binas tabel 71) gebruikt. Je moet het verschil tussen de coderende streng en de matrijsstreng van DNA begrijpen, en het verschil tussen DNA-basen (A, T, C, G) en RNA-basen (A, U, C, G). Ook moet je weten dat een puntmutatie een verandering is van één nucleotide.

Wat moet je kunnen: Je kunt de codons voor specifieke aminozuren opzoeken in een codontabel. Je kunt de codons op de coderende DNA-streng afleiden uit de mRNA-codons. Je kunt de codons van het oorspronkelijke en gemuteerde aminozuur vergelijken om de specifieke basenverandering te identificeren. Je kunt de juiste optie kiezen door logisch te redeneren en onjuiste opties te elimineren (bijvoorbeeld opties met uracil in DNA).

Waar op letten: Let goed op dat de vraag spreekt over de 'coderende streng van het mtDNA'. Dit betekent dat de codons op deze streng (met T in plaats van U) direct overeenkomen met de mRNA-codons (met U).
Gebruik een codontabel (bijvoorbeeld Binas tabel 71) om de mogelijke codons voor Leucine en Arginine op te zoeken.
Vergelijk de sets van codons voor Leucine en Arginine en zoek naar een paar dat door één enkele basenverandering (substitutie) in elkaar kan overgaan.
Controleer of de basenverandering die je vindt, daadwerkelijk in DNA kan plaatsvinden (dus geen uracil).
Elke stap in het afleiden van de codons en het vergelijken ervan is cruciaal voor het vinden van het juiste antwoord.

### Vraag 18 – Mitochondriale overerving, genetische variatie

Wat kun je verwachten: Je moet de relatie kunnen leggen tussen de functie van mitochondria en de specifieke energiebehoefte of eigenschappen van bepaalde organen. Je redeneert van oorzaak (disfunctionele mitochondria) naar gevolg (problemen in specifieke organen).

Wat moet je kennen: Je moet de functie van mitochondria kennen, namelijk de productie van ATP via celademhaling. Je moet ook weten dat verschillende organen een verschillende energiebehoefte hebben en dat de mate van celdeling kan variëren per orgaan.

Wat moet je kunnen: Je kunt een causale redenering opzetten die verklaart waarom disfunctionele mitochondria juist in hersenen, hart en spieren tot ernstige problemen leiden. Je gebruikt hierbij relevante biologische termen correct.

Waar op letten: Elke causale stap in je redenering is een scorepunt waard. Zorg dat je twee logisch opeenvolgende stappen benoemt.
Gebruik de juiste vakterminologie, zoals 'ATP', 'energiebehoefte', 'celademhaling' of 'celdeling'.
Je moet de link leggen tussen de disfunctionele mitochondria en de specifieke eigenschappen van de genoemde organen (hersenen, hart, spieren).
Je kunt kiezen uit meerdere correcte redeneerlijnen, zolang deze biologisch kloppen en de oorzaak-gevolg relatie duidelijk maken.

### Vraag 19 – Mitochondriale overerving, genetische variatie

Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de overerving en verdeling van mitochondriaal DNA (mtDNA) in celkweken. Je moet twee beweringen beoordelen op hun juistheid, waarbij je kennis over celdeling, genetica en de verdeling van organellen nodig hebt. Een grafiek (afbeelding 2) ondersteunt de context van de vraag.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van mitose en meiose kennen, inclusief wanneer en waar crossing-over plaatsvindt. Je moet weten dat mitochondria hun eigen DNA hebben en hoe deze organellen zich vermenigvuldigen en verdelen over dochtercellen. Ook moet je het concept van genetische variatie en de mogelijke oorzaken daarvan (mutaties, crossing-over) beheersen.

Wat moet je kunnen: Je moet de beweringen kritisch kunnen analyseren op basis van je biologische kennis. Je moet onderscheid kunnen maken tussen de mechanismen die genetische variatie veroorzaken in nucleair DNA versus mitochondriaal DNA. Daarnaast moet je de implicaties van een 'grillige' grafieklijn kunnen interpreteren als een indicatie van toeval of stochastische processen.

Waar op letten: Je moet het verschil kennen tussen de processen van mitose en meiose.
Je moet de functie en locatie van crossing-over correct kunnen benoemen.
Je moet begrijpen hoe organellen, zoals mitochondria, verdeeld worden tijdens celdeling.
Je moet de rol van toeval (stochastische processen) in biologische systemen kunnen herkennen en toepassen.
Je moet de relatie tussen de grillige lijn in de grafiek en het concept van toeval kunnen leggen.

### Vraag 20 – Mitochondriale overerving, genetische variatie

Wat kun je verwachten: Je moet de bewering van de leerling kritisch beoordelen en uitleggen waarom zijn conclusie onjuist is, zelfs als het percentage gemuteerde mitochondria later weer daalt. Je gebruikt hierbij de informatie uit afbeelding 2 en je kennis over embryonale ontwikkeling.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat celdifferentiatie en organogenese inhouden en dat dit cruciale processen zijn tijdens de embryonale ontwikkeling. Je moet ook begrijpen dat mitochondria essentieel zijn voor de energievoorziening (ATP-productie) van cellen en dat mutaties hierin de functie kunnen beïnvloeden.

Wat moet je kunnen: Je kunt de grafiek in afbeelding 2 interpreteren en de relatie leggen tussen het percentage gemuteerde mitochondria en de impact daarvan op de cel- en weefselfunctie. Je kunt een causale redenering opzetten die de gevolgen van een tijdelijk hoog percentage gemuteerde mitochondria tijdens de embryonale ontwikkeling uitlegt.

Waar op letten: Je moet specifiek ingaan op de timing van de gebeurtenissen. De piek in gemuteerde mitochondria valt samen met een bepaalde fase van celdelingen.
Je moet de link leggen tussen het hoge percentage gemuteerde mitochondria en de energievoorziening van de cellen.
Je moet benoemen welke processen in het embryo hierdoor verstoord kunnen raken (bijvoorbeeld celdifferentiatie of orgaanvorming).
Je moet uitleggen dat schade die in een vroege fase ontstaat, permanent kan zijn, zelfs als de situatie later verbetert.
Je antwoord moet een duidelijke oorzaak-gevolg relatie bevatten.

### Vraag 21 – Mitochondriale overerving, genetische variatie

Wat kun je verwachten: Je moet een biologische redenering geven waarom het aan te bevelen is om de techniek alleen toe te passen voor de conceptie van jongens, gebaseerd op de overerving van mitochondria.

Wat moet je kennen: Je moet de principes van mitochondriale overerving kennen en de rol van de zaadcel en eicel bij bevruchting met betrekking tot de overdracht van mitochondria.

Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen opstellen die verklaart waarom disfunctioneel mitochondriaal DNA van jongens niet wordt doorgegeven aan de volgende generatie.

Waar op letten: Elk causaal stapje in je redenering is een scorepunt waard.
Je moet expliciet benoemen welk deel van de zaadcel wel/niet in de eicel komt.
Je moet de term 'mtDNA' of 'mitochondriaal DNA' correct gebruiken.
Je moet duidelijk maken dat de overerving van mitochondria maternaal is.
Je moet de consequentie voor de volgende generatie benoemen.

### Vraag 22 – Mitochondriale overerving, genetische variatie

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over landbouw en de methoden die boeren gebruiken om hun opbrengst te verhogen. Je moet twee verschillende maatregelen noemen die hieraan bijdragen.

Wat moet je kennen: Je moet de verschillende landbouwtechnieken kennen die gericht zijn op het optimaliseren van de groeiomstandigheden voor gewassen. Denk hierbij aan het beïnvloeden van abiotische factoren (zoals water en voedingsstoffen) en biotische factoren (zoals plagen en ziekten).

Wat moet je kunnen: Je moet twee specifieke en correcte maatregelen kunnen benoemen die boeren toepassen om een hogere opbrengst te realiseren, naast eventuele maatregelen die al in de vraagtekst of context genoemd zijn.

Waar op letten: Noem twee VERSCHILLENDE maatregelen.
Zorg ervoor dat de maatregelen daadwerkelijk leiden tot een HOGERE OPBRENGST per oppervlakte-eenheid.
Vermijd maatregelen die al in de context van de vraag genoemd zijn (bijvoorbeeld veredeling).
Gebruik correcte biologische of landbouwkundige termen.
Denk aan zowel het optimaliseren van de groeiomstandigheden als het beschermen van de gewassen.

### Vraag 23 – Opgave 1

Wat kun je verwachten: Je moet twee verklaringen geven. Ten eerste, waarom het sluiten van huidmondjes de fotorespiratie verhoogt. Ten tweede, waarom fotorespiratie de opbrengst van fotosynthese verlaagt, waarbij je afbeelding 1 gebruikt.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van fotosynthese kennen, inclusief de rol van CO2 en O2, de functie van huidmondjes, en de werking van het enzym rubisco. Je moet ook de relatie tussen de Calvin-cyclus en fotorespiratie begrijpen, zoals weergegeven in het schema.

Wat moet je kunnen: Je moet causale verbanden kunnen leggen tussen fysiologische processen in een plant. Je moet informatie uit een schematische weergave (afbeelding 1) kunnen interpreteren en deze gebruiken om je verklaringen te onderbouwen.

Waar op letten: Je moet de relatie leggen tussen gesloten huidmondjes en de verandering in de relatieve concentraties van O2 en CO2 in het blad.
Je moet benoemen dat rubisco bij een hogere O2/CO2-ratio vaker O2 bindt, wat leidt tot meer fotorespiratie.
Je moet uit het schema van afbeelding 1 afleiden dat fotorespiratie leidt tot verlies van CO2 of extra ATP-verbruik, wat de glucose-opbrengst verlaagt.
Elk correct causaal stapje is een scorepunt waard. Zorg dat je de processen logisch en volledig uitlegt.
Gebruik de correcte vaktermen zoals 'rubisco', 'fotorespiratie', 'Calvin-cyclus', 'huidmondjes', 'ATP', 'CO2' en 'O2'.

### Vraag 24 – Opgave 1

Wat kun je verwachten: Je analyseert een grafiek die de netto CO₂-opname van een C3-plant weergeeft onder verschillende omstandigheden. Je beoordeelt drie beweringen op basis van deze grafiek en je kennis van fotosynthese en beperkende factoren.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van fotosynthese kennen, inclusief de rol van CO₂, temperatuur en enzymen. Je moet ook het concept van beperkende factoren begrijpen en het verschil tussen bruto en netto fotosynthese.

Wat moet je kunnen: Je moet gegevens nauwkeurig kunnen aflezen uit een lijngrafiek. Je moet logische conclusies kunnen trekken op basis van de gepresenteerde data en je biologische kennis. Je moet onderscheid kunnen maken tussen wat de grafiek wel en niet weergeeft.

Waar op letten: Lees de waarden voor netto CO₂-opname bij de specifieke temperaturen en CO₂-concentraties nauwkeurig af.
Bedenk dat 'netto CO₂-opname' het saldo is van fotosynthese (CO₂-verbruik) en celademhaling (CO₂-productie).
Beoordeel elke bewering afzonderlijk en baseer je antwoord uitsluitend op de informatie die afbeelding 2 biedt, tenzij algemene biologische kennis noodzakelijk is voor interpretatie.
Let op de formulering van de beweringen: gaat het over beperkende factoren, enzymbeschadiging of zuurstofafgifte? Niet alle informatie is direct afleesbaar.
Onthoud dat een hogere netto CO₂-opname direct correleert met een hogere netto zuurstofafgifte, omdat deze processen gekoppeld zijn in fotosynthese.

### Vraag 25 – Mitochondriale overerving, genetische variatie

Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de initiële CO2-fixatieproducten in C3- en C4-planten. Je moet de juiste combinatie van verbindingen kiezen.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van fotosynthese kennen, inclusief de Calvin-cyclus in C3-planten en de C4-cyclus in C4-planten. Specifiek moet je de eerste stabiele producten van CO2-fixatie in beide typen planten weten, evenals de betrokken enzymen (rubisco en PEPC).

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit schema's (afbeelding 1 en 3) kunnen aflezen en interpreteren om de eerste stabiele verbindingen na CO2-fixatie in C3- en C4-planten te identificeren. Je moet ook onderscheid kunnen maken tussen primaire fixatieproducten en andere metabolieten in de cycli.

Waar op letten: Je moet de eerste stabiele verbindingen na CO2-fixatie kennen voor zowel C3- als C4-planten.
Je moet de specifieke enzymen en hun substraten in de initiële CO2-fixatie van beide planttypen kunnen onderscheiden.
Je moet de informatie uit afbeelding 1 (Calvin-cyclus in C3-planten) en afbeelding 3 (C4-cyclus in C4-planten) correct interpreteren.
Je moet de namen van de organische zuren en hun koolstofaantallen correct benoemen.
Je moet voorkomen dat je secundaire producten of regeneratieproducten verwart met de eerste fixatieproducten.

### Vraag 26 – Opgave 1

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de aanpassingen in C4-planten en de efficiëntie van fotosynthese. Je moet een causaal verband leggen tussen de aanwezigheid van een specifiek fotosysteem en de gevolgen daarvan voor de fotosynthese.

Wat moet je kennen: Je moet de processen van fotosynthese kennen, inclusief de lichtreactie en de Calvincyclus. Specifiek moet je de rol van fotosysteem II (PSII) en de productie van zuurstof door waterfotolyse begrijpen. Ook moet je bekend zijn met het concept van fotorespiratie, de rol van het enzym rubisco en de aanpassingen van C4-planten om fotorespiratie te minimaliseren.

Wat moet je kunnen: Je moet een logische redenering kunnen opbouwen die verschillende biologische concepten met elkaar verbindt. Je moet de functie van fotosysteem II kunnen uitleggen en de gevolgen van de aanwezigheid ervan in bundelschedecellen van C4-planten kunnen beredeneren, met name in relatie tot fotorespiratie en de efficiëntie van fotosynthese.

Waar op letten: Je moet de functie van fotosysteem II correct benoemen (splitsing van water en productie van zuurstof).
Je moet de link leggen tussen de geproduceerde zuurstof en het proces van fotorespiratie.
Je moet uitleggen waarom fotorespiratie nadelig is voor de efficiëntie van fotosynthese (competitie met CO2 voor rubisco).
Je moet de specifieke context van C4-planten en de bundelschedecellen meenemen in je redenering.
Elk causaal stapje in je redenering is een scorepunt waard.

### Vraag 27 – Mitochondriale overerving, genetische variatie

Wat kun je verwachten: Je moet de anatomische kenmerken van C4-planten vergelijken met die van C3-planten en beredeneren welke veranderingen in rijst (een C3-plant) nodig zijn om deze efficiënter te maken voor fotosynthese, zoals een C4-plant.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van C3- en C4-fotosynthese kennen, inclusief de Kranz-anatomie die kenmerkend is voor C4-planten. Je moet ook de functie van vaatbundels, bundelschedecellen en chloroplasten in dit proces begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit de vraagtekst en de bijgevoegde afbeeldingen (met name afbeelding 4 en 5) kunnen interpreteren en toepassen. Je moet een logische redenering kunnen opbouwen over hoe specifieke anatomische aanpassingen de efficiëntie van fotosynthese in het kader van het C4-project kunnen verbeteren.

Waar op letten: Elk correct benoemd nummer met de juiste keuze ('meer' of 'minder') levert een deelscore op.
Je moet specifiek verwijzen naar de eigenschappen die de efficiëntie van de C4-fotosynthese bevorderen.
Denk na over de rol van elke structuur (vaatbundels, bundelschedecellen, chloroplasten) in het C4-proces zoals weergegeven in de bijlagen.
Vergelijk de anatomie van de C3- en C4-plant in afbeelding 4 om de benodigde veranderingen te identificeren.
Het doel is om de C3-plant (rijst) te optimaliseren richting een C4-plant, dus je zoekt naar kenmerken die de C4-efficiëntie verhogen.

### Vraag 28 – Mitochondriale overerving, genetische variatie

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de regulatie van genexpressie. Je moet specifieke factoren identificeren die de genexpressie beïnvloeden op het niveau van transcriptie.

Wat moet je kennen: Je moet de verschillende mechanismen van genregulatie kennen, met name het onderscheid tussen regulatie op transcriptieniveau en post-transcriptieniveau. Je moet weten wat activators zijn, wat DNA-methylering inhoudt en hoe RNA-interferentie werkt.

Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven factoren kunnen analyseren en classificeren op basis van het niveau waarop ze genexpressie beïnvloeden (transcriptie, post-transcriptie, translatie). Je moet de juiste nummers van de factoren die op transcriptieniveau werken, kunnen selecteren.

Waar op letten: Je moet het verschil kennen tussen genexpressie op transcriptieniveau en post-transcriptieniveau.
Je moet de functie van activators en DNA-methylering op transcriptieniveau correct plaatsen.
Je moet weten dat RNA-interferentie een post-transcriptioneel proces is en dus niet meetelt.
Je moet de nummers van de correcte factoren noteren, niet de namen.

### Vraag 29 – Mitochondriale overerving, genetische variatie

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Mitochondriale overerving, genetische variatie

### Vraag 32 – Mitochondriale overerving, genetische variatie

### Vraag 33 – Mitochondriale overerving, genetische variatie

### Vraag 34 – Mitochondriale overerving, genetische variatie

### Vraag 35 – Mitochondriale overerving, genetische variatie

### Vraag 36 – Mitochondriale overerving, genetische variatie

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2021
tijdvak 3
woensdag 7 juli
13.30 - 16.30 uur
biologie

Dit examen bestaat uit 36 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 67 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord
kunnen worden.

Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening vereist is, worden aan
het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of
berekening ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

VW-1018-a-21-3-o

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Koraalverbleking

Koraalriffen in tropische oceanen zijn de grootste structuren die door organismen op aarde gevormd zijn. Deze waardevolle ecosystemen worden in hun voortbestaan bedreigd door klimaatverandering.

Koraalriffen worden opgebouwd door kolonie-
vormende koraaldlertjes. De koraaldlertjes hebben een bekervormig uitwendig skelet van kalk (CaCO$_3$), waarmee ze vastgehecht zijn aan elkaar en aan de ondergrond. Het rif groeit doordat de kalkskeletten steeds boven elkaar worden afgezet.

Elk koraaldlertje heeft rondom de mondopening een ring van tentakels met netelcellen, waarmee het plankton en kleine diertjes uit het water vangt. De koraaldlertjes leven bijna allemaal in symbiose met verschillende soorten zoöxanthellen. Deze eencellige algen horen alle tot het geslacht Symbiodinium. Zoöxanthellen leven in cellen van de tentakels van de koraaldlertjes, en produceren daar organische stoffen en zuurstof, die door de koraaldlertjes worden gebruikt. In afbeelding 1 is de bouw van een koraaldlertje weergegeven.

afbeelding 1
[FIGUUR: Een tekening van een koraaldlertje met daarin een uitvergroting van de celwand.]

Koraalriffen komen langs de kusten van tropische oceanen voor, meestal tot een diepte van 50 meter.

2p 1 Leg uit waardoor koraaldlertjes die in symbiose leven met zoöxanthellen, niet dieper voor kunnen komen.

VW-1018-a-o 2 / 21 lees verder ►►►

### Pagina 3

Dit is een examenpagina (pagina 3 van 21) met drie biologische vragen over koraalriffen en ecosystemen, inclusief een meerkeuzevraag. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen. De vragen vereisen kennis van ecologische concepten zoals symbiose, competitie, voedselweb, trofische niveaus (consumenten, producenten, reducenten) en biogeochemische cycli (specifiek de route van organische stoffen).

Vraag 2 gaat over het competitieve voordeel voor zoöxanthellen in koraalriffen ten opzichte van vrij levende algen, gebaseerd op vier contextuele gegevens over het rif-ecosysteem. Studenten moeten voor elk gegeven bepalen of het een competitief voordeel oplevert voor de zoöxanthellen. Dit vereist inzicht in de interacties tussen koraaldiertjes, algen, doornenkronen en zoöplankton.

Vraag 3 behandelt een wetenschappelijk onderzoeksvoorstel over de rol van sponzen in de productiviteit van koraalriffen. Het experiment omvat het injecteren van 13C-verrijkt mucus in koraalrifholten en het meten van de verspreiding van organische stoffen. Studenten moeten beschrijven welke metingen gedaan moeten worden en welke resultaten de voorgestelde route van organische stoffen zouden bevestigen. Dit vereist kennis van tracerstudies en de interpretatie van experimentele data in een ecologische context.

Vraag 4 is een meerkeuzevraag over de rol van sponzen in het voedselweb van het koraalrif, gebaseerd op de informatie uit het onderzoeksvoorstel. Studenten moeten kiezen uit zes antwoordopties die de trofische positie van sponzen beschrijven (bijvoorbeeld consument van de 1e orde, producent, reducent).

### Pagina 4

Koraaldiertjes zijn ook gastheren voor andere symbionten, zoals bacteriën
die een rol spelen in de stikstofkringloop. Als de temperatuur van het
zeewater stijgt, wordt de groei van zoöxanthellen bevorderd.
In afbeelding 2 is weergegeven welke veranderingen in dat geval
optreden bij de opname en omzetting van stikstofverbindingen in de
koraaldiertjes met hun symbionten.

afbeelding 2

normale omstandigheden verhoogde temperatuur

[FIGUUR: Schematische weergave van stikstofcycli in en rond koraaldiertjes onder normale en verhoogde temperatuur. Links: normale omstandigheden. Organisch materiaal wordt opgenomen. Organisch N uit algen wordt omgezet naar NH4+ en vervolgens naar NO3-. Rechts: verhoogde temperatuur. Organisch materiaal wordt opgenomen. Organisch N uit algen wordt omgezet naar NH4+. Er is een terugkoppeling van NH4+ naar de algen. N2 wordt omgezet naar organisch N in de gastheer.]

Legenda:
----- opname of verplaatsing
-> omzetting
-> toegenomen omzetting

Enkele processen in de stikstofkringloop zijn:
1 nitrificatie
2 denitrificatie
3 stikstoffixatie
4 stikstofassimilatie
2p 5 Noteer de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar op je antwoordblad en
schrijf erachter of het proces wel of niet toeneemt in koraaldiertjes met
hun symbionten als de watertemperatuur stijgt.

De versnelde groei van de zoöxanthellen houdt geen stand. Langdurige
stijging van de watertemperatuur leidt uiteindelijk tot verbleking
('bleaching') van het koraal: de zoöxanthellen verdwijnen, waardoor het
witte kalkskelet van de koraaldiertjes zichtbaar wordt.
Er is onderzocht welke processen op cellulair niveau leiden tot bleaching.
Een hogere watertemperatuur beschadigt enzymen die betrokken zijn bij
de fotosynthese. Zo is op het thylakoïdmembraan de elektronen-
transportketen verstoord, waardoor verschillende schadelijke
zuurstofverbindingen ontstaan.

VW-1018-a-o 4 / 21 lees verder ►►►

### Pagina 5

1p 6 In welke verbinding komt een elektron dat via fotosysteem II en I getransporteerd wordt terecht onder normale omstandigheden?
A in ATP
B in $H_2O$
C in NADPH
D in $O_2$

1p 7 Ook enzymen van de donkerreactie zijn beschadigd.
Licht toe dat er zonder donkerreactie geen lichtreactie kan plaatsvinden.

De verstoring van de fotosynthese leidt tot een ophoping van schadelijke zuurstofverbindingen, zoals $H_2O_2$, waardoor de koraalcellen hun zoöxanthellen afstoten om celbeschadiging te voorkomen.
Er zijn verschillende manieren waarop koraaldieren hun schadelijke zoöxanthellen kunnen verwijderen (afbeelding 3). De afbeelding is niet compleet: de tekening laat nog niet zien hoe de exocytose van de symbiont (nummer 2) gaat.

afbeelding 3

[FIGUUR: Schematische tekening van cellen die verschillende processen vertonen: cel 1, die normaal is, cel 2, die exocytose ondergaat, cel 3, die een gastheercel afstoot, cel 4, die apoptose ondergaat, en cel 5, die necrose ondergaat. Er is ook een legenda met G = gastheercel en S = symbiont.]

normaal
G
S
1 = afbraak in blaasje
2 = exocytose
3 = afstoten gastheercel
4 = apoptose
5 = necrose

2p 8 Neem de schets van nummer 2 over op je antwoordblad en maak de tekening af. Hanteer dezelfde stijl als gebruikt bij de andere tekeningen.

VW-1018-a-o
5 / 21
lees verder

### Pagina 6

Dit is een examenpagina die bestaat uit twee aparte opgaven gerelateerd aan biologische aanpassingen en processen. De eerste opgave (vraag 9) behandelt het herstel van koraalriffen en discussieert over de vraag of dit een vorm van evolutie is. Er wordt gesproken over de vervanging van temperatuurgevoelige Symbiodinium-soorten door temperatuurtolerantere varianten, leidend tot een verschuiving van 1 tot 1,5 °C in temperatuurtolerantie van het koraal. Van de student wordt gevraagd argumenten vóór en tegen de stelling te geven dat deze aanpassing een vorm van evolutie is. De tweede opgave (vraag 10) richt zich op 'Antivrieseiwitten' bij poolvissen. Visuele elementen omvatten een afbeelding (afbeelding 1) van een Antarctisch baarsje omringd door ijskristallen. De tekst beschrijft hoe poolvissen in koud water (-1,9 °C) adaptaties hebben ontwikkeld met antivrieseiwitten om te voorkomen dat ijskristallen celmembranen beschadigen. Wetenschappelijke concepten zoals osmose, hypertoon en hypotoon milieu, en de effecten daarvan op bloedcellen (krimpen of knappen), worden behandeld in de context van ijsvorming in bloedplasma. De student moet de juiste combinatie van de osmotische toestand van het bloedplasma bij ijsvorming (hypertoon/hypotoon) en het gevolg voor de bloedcellen (knappen/krimpen) kiezen uit meerkeuze-opties A, B, C, D.

### Pagina 7

IJskristallen in de bloedsomloop blijven klein dankzij antivrieseiwitten. De
kristalletjes accumuleren in de milt van de vis, waardoor schade aan de
haarvaten beperkt wordt.
In afbeelding 2 is de enkelvoudige
bloedsomloop van een vis
vereenvoudigd
weergegeven.
IJskristallen in het bloed
ontstaan vooral in de
haarvaten van het
darmkanaal.
afbeelding 2
[FIGUUR: Een vis met een vereenvoudigd bloedsomloopsysteem, waarbij de bloedstroomrichting aangegeven is.]
Legenda:
stroomrichting bloed
Vier bloedvaten van de vis zijn:
1 haarvaten van de kieuwen
2 leverslagader
3 miltslagader
4 poortader
2p 11 Welke van deze bloedvaten passeert een ijskristal achtereenvolgens op
de kortste route van de darmhaarvaten tot de milt? Noteer die nummers in
de juiste volgorde.
Een ijskristal ontstaat meestal uit een zoutdeeltje en een paar
watermoleculen. Het ijskristal groeit daarna doordat er steeds meer
watermoleculen aan vasthechten. Antivrieseiwitten binden vermoedelijk
aan de ijskristallen door de vorming van waterstofbruggen en verhinderen
vervolgens de groei van het ijskristal. De mogelijke werking van
antivrieseiwitten is schematisch weergegeven in afbeelding 3.
afbeelding 3
[FIGUUR: Een schematische weergave van de werking van antivrieseiwitten op een ijskristal. Watermoleculen zijn weergegeven als cirkels, antivrieseiwitten als een polypeptideketen en ijskristallen als een roosterstructuur.]
vloeibaar water
antivrieseiwit
ijs kristal
De werking van het antivrieseiwit in afbeelding 3 kan worden verklaard
door de moleculaire eigenschappen van dit eiwit.
2p 12 Licht toe dat dit antivrieseiwit zowel een hydrofiele als een hydrofobe zijde
nodig heeft om functioneel te kunnen zijn.
VW-1018-a-0 7/21 lees verder ►►►

### Pagina 8

Antivrieseiwitten (AFGP's, van 'antifreeze glycopro tein') komen veel voor
in poolvissen. AFGP's worden gemaakt door de alvleesklier en worden
afgegeven aan de darminhoud, waarna het ongebruikte deel van deze
AFGP's vanuit de darm wordt opgenomen in het bloed. Biologen uit de
onderzoeks groep van DeVries vermoeden dat het gen voor het
antivrieseiwit staps gewijs is ontstaan uit het tryptinogeen-gen.
Een kopie van het tryptinogeen-gen heeft eerst een aantal exonen
verloren en vervolgens zijn de basen die coderen voor het aminozuur-
stukje Thr-Ala-Ala vele malen ingevoegd. Door deze veranderingen is in
het nieuw gevormde AFGP-gen op een nieuwe plek een stopcodon
ontstaan.

Een klein deel van de coderende streng van het AFGP-gen met daarin het
stopcodon is weergegeven in afbeelding 4. Daaronder is het homologe
(overeenkomstige) deel van het tryptinogeen-gen afgebeeld.

afbeelding 4
AFGP-gen: 5' -.... GGT GAC ACT GGC AGC CCT CTG GTG T....-3'
trypsinogeen-gen: 5'-....GGT GAC TCC GGC AGC CCT CTG GTG T....-3'

2p 13 Noteer de drie nucleotiden die coderen voor het stopcodon in het AFGP-
gen en verklaar dat die zelfde drie nucleotiden in het tryptinogeen-gen
geen stopcodon zijn.

VW-1018-a-o 8 / 21 lees verder ►►►

### Pagina 9

Het AFGP-gen bevat ook de code voor een signaalpeptide. Een
signaalpeptide bevindt zich aan het begin van de eiwitketen. Als de
synthese van het eiwit aan de ribosomen is voltooid, bepaalt het
signaalpeptide waar het eiwit terechtkomt. AFGP wordt uiteindelijk via
exocytose uitgescheiden.

2p 14 Komt AFGP na synthese terecht in het ER of in het grondplasma? En welk
organel verzorgt het versturen van de blaasjes met AFGP naar de
celmembraan?

AFGP komt terecht in organel dat verstuurt
A grondplasma golgi-systeem
B grondplasma lysosoom
C ER golgi-systeem
D ER lysosoom

Zowel trypsinogeen als AFGP komt in het darmkanaal van de Antarctische
vissen terecht. Trypsinogeen wordt in het darmkanaal omgezet in
trypsine.
2p 15 - Welke functie heeft trypsine in het darmkanaal?
- Welke functie heeft AFGP in het darmkanaal?

Antivrieseiwitten worden gevonden in vissen rondom de Zuidpool, maar
ook bij vissen in de noordelijke ijszeeën. Onderzoekers nemen aan dat dit
een analoge ontwikkeling is.
2p 16 Leg uit dat een homologe oorsprong van alle AFGP's onwaarschijnlijk is.

Baby met drie ouders

In 2016 werd 's werelds eerste baby geboren met DNA van drie ouders.
Het DNA was samengevoegd met behulp van een nieuwe conceptie-
techniek. Reden om deze techniek toe te passen was een afwijking in het
mitochondriaal DNA van een vrouw met een kinderwens.

VW-1018-a-0 9/21 lees verder

### Pagina 10

Stofwisselingsprocessen in mitochondria staan onder invloed van zowel
kern-DNA als mitochondriaal DNA (mtDNA). Hoewel een mitochondrium
slechts 37 genen bevat, zijn er behoorlijk wat stofwisselingsziekten die
veroorzaakt worden door mutaties in dit mtDNA.
Bij de moeder van de drie-ouderbaby bevat een deel van de mitochondria
sterk gemuteerd mtDNA. Zij heeft hier zelf geen hinder van, doordat niet
alle mitochondria in haar cellen afwijkend zijn. Door de mtDNA-schade in
haar eicellen is de kans klein om op natuurlijke wijze gezonde kinderen te
krijgen. Daarom is voor de conceptie gebruikgemaakt van kunstmatige
bevruchting met de zogenoemde Maternal Spindle Transfer-techniek
(MST).
Bij MST wordt het kern-DNA van een eicel van de moeder samengevoegd
met een kernloze eicel van een donor met normale mitochondria. Beide
eicellen verkeren tijdens de overdracht van DNA in de laatste fase van de
meiose. De hieruit gereconstrueerde eicel wordt vervolgens kunstmatig
bevrucht door een spermacel van de vader (afbeelding 1).

afbeelding 1
[FIGUUR: Schema van de Maternal Spindle Transfer-techniek. Een eicel donor zonder kern wordt afgebeeld met daarin mitochondria. Deze eicel donor wordt samengevoegd met kern-DNA van een eicel van de moeder. Dit wordt dan bevrucht met een spermacel van de vader, wat resulteert in een zygote.]

De moeder van de drie-ouderbaby heeft een mutatie in het ATP-synthasegen die de ziekte van Leigh veroorzaakt. Op positie 8993 is hier in decoderende streng van het mtDNA de oorspronkelijke stikstofbase vervangen door een andere. Daardoor wordt in de primaire structuur van de ATP-synthase een arginine ingebouwd in plaats van een leucine. Welke stikstofbase zijn verwisseld in de coderende streng van het DNA?
A Adenine is vervangen door cytosine.
B Adenine is vervangen door uracil.
C Thymine is vervangen door guanine.
D Thymine is vervangen door cytosine.
E Uracil is vervangen door guanine.

Als iemand relatief disfunctionele mitochondria heeft, leidt dat tot
ernstige problemen in hersenen, hart en spieren.
18 Waardoor komen fouten in het mtDNA vooral in deze organen tot uiting?

VW-1018-a-o 10 / 21 lees verder ►►►

### Pagina 11

Een probleem bij het toepassen van MST is dat mitochondria met
gemuteerd mtDNA bij het overbrengen van de chromosomen kunnen
meeliften uit de eicel. Hoewel de drie-ouderbaby minder dan 1%
gemuteerd mtDNA heeft, kan het voor problemen zorgen als dit
percentage tijdens de ontwikkeling van de baby toeneemt.
In-vitro-onderzoek met een groot aantal celkweken laat zien dat dit een
reëel effect kan zijn. Bij een van de celkweken was na 40 celdelingen het
percentage mitochondria met gemuteerd mtDNA toegenomen van 1% in
de oorspronkelijke cel tot gemiddeld bijna 60% in de dochtercellen
(afbeelding 2).

afbeelding 2
[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as "percentage mitochondria met gemuteerd mtDNA" (lopend van 0 tot 100 in stappen van 20) en op de x-as "aantal celdelingen" (lopend van 0 tot 60 in stappen van 20). De grafiek toont een curve die begint bij 0, stijgt rond 20, bereikt een piek rond 40, en daalt daarna weer naar 0 bij 60.]

Over het veranderen van het percentage mitochondria met gemuteerd
mtDNA in deze celkweek worden twee beweringen gedaan:
1 De genetische variatie in het mtDNA binnen deze celkweek wordt
veroorzaakt door crossing-over.
2 Bij de toename en afname van het percentage gemuteerde
mitochondria speelt toeval een rol.

2p 19 Welke bewering is juist?
A geen van beide
B alleen 1
C alleen 2
D zowel 1 als 2

Een leerling bestudeert de gegevens uit afbeelding 2.
Hij stelt dat gemuteerde mitochondria in een zygote geen probleem voor
het kind zullen opleveren, omdat - hoewel na 40 celdelingen het
percentage gemuteerde mitochondria hoog is - alle mitochondria na 60
celdelingen weer 'gezond' zijn.

1p 20 Beredeneer dat als deze situatie zich voordoet in een embryo, dit toch kan
leiden tot afwijkingen bij het kind.

VW-1018-a-o 11 / 21 lees verder

### Pagina 12

Dit is een examenpagina die bestaat uit twee opgavensecties, elk met een vraag. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren. Het gaat om biologische concepten, waarbij de eerste vraag (vraag 21, 2 punten) biologische ethiek en menselijke voortplanting raakt, specifiek de ontwikkeling van drie-ouderbaby's, mitochondriale disfuncties en geslachtsselectie. Er wordt van de student gevraagd om te beargumenteren waarom het aanbevelenswaardig is om een bepaalde techniek (voor het voorkomen van disfunctionele mitochondria) alleen toe te passen voor de conceptie van jongens. De tweede sectie introduceert 'Het C4-rijstproject' en behandelt agrarische wetenschap, wereldvoedselvoorziening, fotosynthese (C3- en C4-planten), gewasveredeling en landbouwmethoden. Vraag 22 (2 punten) vraagt de student om twee andere maatregelen te noemen, naast veredeling, die hebben bijgedragen aan een hogere rijstopbrengst voor boeren. De pagina test conceptueel begrip en toepassingsvermogen binnen de biologie.

### Pagina 13

Dit is een opgavepagina met tekst en een schematische afbeelding (Afbeelding 1). De tekst introduceert het concept van C3-planten, de rol van het rubisco-enzym in CO2-fixatie en O2-binding, en het proces van fotorespiratie in relatie tot de Calvin-cyclus. Gedetailleerd wordt beschreven hoe een hogere zuurstofconcentratie leidt tot de vorming van PG (glycolzuur-2-fosfaat) naast PGA (glycerinezuur-3-fosfaat), en hoe PG via fotorespiratie weer wordt omgezet in PGA om de Calvin-cyclus te voeden. De afbeelding toont een visuele weergave van de Calvin-cyclus en de fotorespiratiereactie, inclusief de betrokken stoffen zoals ribulose-1,5-bifosfaat, CO2, O2, PG, PGA, glucose, ATP en ADP, met rubisco als centraal enzym. De tekst vermeldt ook de relevantie van deze processen voor rijstplanten in tropische omgevingen, waarbij een hoge temperatuur leidt tot sluitende huidmondjes en toenemende fotorespiratie, wat het rendement van fotosynthese halveert. De pagina presenteert twee vragen (23) die van de student vragen om te verklaren waarom het sluiten van huidmondjes de fotorespiratie doet toenemen en om met behulp van het schema aan te tonen dat fotorespiratie de opbrengst van fotosynthese verlaagt.

### Pagina 14

Het verband tussen de netto CO₂-opname van een C3-plant en de temperatuur bij twee verschillende CO₂-concentraties is weergegeven in afbeelding 2.

afbeelding 2
[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as "netto CO₂-opname (µmol m⁻²s⁻¹)" van 0 tot 60, en op de x-as "temperatuur (°C)" van 0 tot 50. Er zijn twee curves getekend: één voor 330 ppm CO₂ en één voor 1000 ppm CO₂.]

Over deze gegevens worden de volgende beweringen gedaan:
1 Bij 30 °C is een CO₂-concentratie van 330 ppm beperkend voor de fotosynthese.
2 Tussen de 30 en 35 °C raken enzymen bij een CO₂-concentratie van 330 ppm minder snel beschadigd dan bij 1000 ppm CO₂.
3 Bij 30 °C is de zuurstofafgifte van bladcellen bij 1000 ppm CO₂ hoger dan bij 330 ppm CO₂.

2p 24 Noteer de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en schrijf erachter of de betreffende bewering op grond van afbeelding 2 wel of niet juist is.

VW-1018-a-o 14 / 21 lees verder ► ► ►

### Pagina 15

In de loop van de evolutie is bij enkele groepen planten een mechanisme ontstaan om het optreden van fotofosfo-enolpyruvaat-decarboxylase (PEPC) gebruikt wordt sneller dan rubisco en heeft geen affiniteit voor zuurstof. Bij C4-planten zijn twee celtypen betrokken bij de fotosynthese: parenchymcellen en bundelschedecellen. In afbeelding 3 zijn processen van de fotosynthese in bladcellen van een C4-plant schematisch weergegeven.

afbeelding 3
[FIGUUR: Schema van fotosynthese in C4-planten, met cellen van parenchymweefsel en bundel-schedecellen. In parenchymcellen wordt CO2 omgezet via PEP tot oxaalazijnzuur, dat vervolgens wordt omgezet tot appelzuur. Dit appelzuur wordt naar de bundel-schedecellen getransporteerd. In de bundel-schedecellen wordt CO2 vrijgemaakt, dat via rubisco wordt omgezet in de Calvincyclus tot glucose.]

2p 25 De indeling van C3- en C4-planten is gebaseerd op de eerste stabiele verbindingen die door fixatie van CO2 uit de lucht gevormd worden. Welke verbinding is dat bij C3-planten en welke bij C4-planten?

bij C3-planten bij C4-planten
A glycerinezuur-3-fosfaat appelzuur
B glycerinezuur-3-fosfaat oxaalazijnzuur
C pyrodruivenzuur appelzuur
D pyrodruivenzuur oxaalazijnzuur

VW-1018-a-o 15 / 21 lees verder ► ► ►

### Pagina 16

Dit is een examenpagina (pagina 16 van 21) gericht op biologie, in het bijzonder fotosynthese in C3- en C4-planten. De pagina bevat: een inleidende tekst die de verschillen in bladanatomie en chloroplastenlokalisatie tussen C3- en C4-planten beschrijft, met een focus op bundelschedecellen en hun rol in CO2-diffusiepreventie door kurkstof. Er zijn twee visuele elementen: Afbeelding 4 is een vergelijkende illustratie van de bladanatomie van C3- en C4-planten, met labels voor bundelschedecel, parenchymcellen, vaatbundel en huidmondje, die de Kranz-anatomie van C4-planten toont. Een vraag (26) volgt, die de student vraagt uit te leggen waarom de aanwezigheid van fotosysteem II in de thylakoïden van bundelschedecellen van C4-planten nadelig zou zijn voor de fotosynthese-efficiëntie. De pagina introduceert vervolgens het concept van het omvormen van rijst (een C3-plant) naar een C4-plant, suggererend dat dit evolutionair niet te moeilijk is. Afbeelding 5 is een schematisch stappenplan dat visueel de transformatie van C3 naar C4 voorstelt als een som van 'anatomische veranderingen', 'biochemische veranderingen' en 'optimaliseren'. Dit impliceert dat de student deze concepten moet toepassen om de efficiëntie van fotosynthese en plantaanpassingen te begrijpen. De algemene context is het begrijpen van complexe biologische processen en hun evolutionaire aanpassingen.

### Pagina 17

Dit is een opgavepagina van een biologisch examen, gericht op het concept van C3- en C4-fotosynthese in rijstplanten en de genetische modificatie hiervan. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen, maar presenteert tekstuele informatie en meerkeuzevragen. De tekst bespreekt anatomische veranderingen in het blad (vaatbundels, bundelschedecellen, chloroplasten) en biochemische veranderingen (enzymen, genexpressie regulatie via activatoren, DNA-methylering, RNA-interferentie) in het kader van het C4-project, dat streeft naar C4-rijst met een efficiënter gebruik van land, stikstof en water. Specifieke eigenschappen van C4-rijst (fotosynthesesnelheid, rubisco, CO2-diffusie) worden genoemd. Studenten worden gevraagd om: (1) te bepalen of 'meer' of 'minder' van bepaalde bladkenmerken interessant zijn voor het C4-project (vraag 27, 2 punten); (2) factoren te identificeren die genexpressie beïnvloeden, met name op transcriptieniveau (vraag 28, 1 punt); en (3) een match te maken tussen de genoemde eigenschappen van C4-rijst en de efficiëntieverbeteringen (landgebruik, stikstofgebruik, watergebruik) waaraan deze eigenschappen het meest bijdragen, via een meerkeuzelijst (vraag 29, 2 punten). De pagina test kennis over plantenanatomie, fotosynthesemechanismen (C3 vs C4), genregulatie en de toepassing van deze concepten in de landbouwbiotechnologie.

### Pagina 18

Gernodificeerde zweepwormen tegen de ziekte van Crohn

In Nederland zijn er waarschijnlijk meer dan vijftigduizend patiënten met de ziekte van Crohn. De behandeling bestaat voornamelijk uit symptoombestrijding en heeft wisselend resultaat. De Nederlandse hoogleraar Maikel Peppelenbosch onderzoekt het gebruik van zweepwormen voor het toedienen van medicatie.

De ziekte van Crohn is een chronische ontstekingsziekte van de darm. Erfelijkheid en omgevingsfactoren beïnvloeden de kans dat iemand de ziekte krijgt. Ook het darmbloem – het totaal aan micro-organismen in de darm – lijkt een rol te spelen.
De ontstekingen ontstaan door sterke afweerreacties in het spijsverteringskanaal. Door de ontstekingen beschadigt het darmepitheel.

Een van de symptomen van de ziekte is vermoeidheid. De oorzaak is mogelijk een vermindering van het aantal darmvlokken in de dunne darm door de ontstekingen.
In afbeelding 1 is de werking van verschillende typen membraaneiwitten van darmepitheelcellen in een darmvlok vereenvoudigd weergegeven.

afbeelding 1
DARMLUMEN
CYTOPLASMA

[FIGUUR: Schematische weergave van de membraaneiwitten in een darmepitheelcel die betrokken zijn bij de opname van koolhydraten. Lactose wordt door lactase gesplitst in glucose en galactose. Maltotriose en maltose worden door glucoamylase gesplitst in glucose.]

3p 30 - Beschrijf aan de hand van afbeelding 1 twee verschillende gevolgen van een kleinere hoeveelheid darmvlokken.
- Verklaar hoe dit uiteindelijk leidt tot vermoeidheid.

VW-1018-a-o 18/21 lees verder ► ► ►

### Pagina 19

Het afweersysteem in de darmen wijkt af van dat in het interne milieu, omdat niet alle bacteriën er bestreden worden: de mutualisten en commensalen in het microbioom worden getolereerd. Hierbij lijkt de productie van de ontstekingsremmende mediator IL-10 een cruciale rol te spelen. IL-10 wordt afgegeven door macrofagen in de darmwand en stuurt de differentiatie van geactiveerde T-helpercellen in een bepaalde richting. De differentiatie van T-helpercellen is weergegeven in afbeelding 2.

afbeelding 2
[FIGUUR: Een schematische weergave van de differentiatie van T-helpercellen. Het begint met pre-T-helpercel, die geactiveerd wordt. Dit leidt tot klonering en differentiatie in T-suppressorcel, T-helpercel, en pre-Tc-cel. Er worden ook interacties getoond met een B-cel. Een pijl met een '+' geeft activatie aan, een gestippelde pijl met een '-' geeft remming aan.]

1p 31 In welk type T-cel zullen geactiveerde T-helpercellen differentiëren onder invloed van IL-10? Noteer het type.

Patiënten met de ziekte van Crohn maken minder IL-10 aan en hun microbioom heeft een andere samenstelling dan dat van gezonde mensen. De biodiversiteit is lager: er zijn relatief minder goedaardige bacteriesoorten in de darmen. Deze lage biodiversiteit zou het gevolg kunnen zijn van de ziekte van Crohn, maar het zou ook juist de oorzaak ervan kunnen zijn. Geef voor beide veronderstellingen een argument.

2p 32

De ziekte van Crohn is tot nu toe niet te genezen. Medicatie richt zich voornamelijk op het onderdrukken van de symptomen. Een van de gebruikte medicijnen is afgeleid van een hormoon.

1p 33 Welk hormoon is dit?
A adrenaline
B cortisol
C erytropoëtine
D thyroxine

VW-1018-a-o 19 / 21 lees verder ► ► ►

### Pagina 20

In 2007 kwam een Engelse onderzoeksroep met een experimentele
methode om patiënten met de ziekte van Crohn te behandelen. De
onderzoekers maakten gebruik van het menselijke TGFβ-gen, dat codeert
voor een groeifactor die darmcellen tot delen aanzet en de productie van
de ontstekingsremmer IL-10 door macrofagen stimuleert.
Door genetische modificatie construeerden zij een darmbacterie die TGFβ
produceert wanneer het voor mensen onverteerbare koolhydraat xyla an
als voedingsbron wordt aangeboden. De behandeling werkt dan als volgt:
nadat de bacteriën de darm van een patiënt gekoloniseerd hebben, kan
een drankje met xyla an helpen de ontstekingen te onderdrukken.
Deze bacteriële medicatie is in een experimenteel stadium gestrand.
Door mutatie van de regulerende sequenties zou een variant kunnen
ontstaan die de kans op het ontstaan van darmkanker vergroot.
3p 34 Leg uit hoe zo’n mutatie bij de bacterie kan leiden tot een verhoogde kans
op het ontstaan van kanker bij de patiënt.

Maikel Peppenbosch stelt een alternatieve strategie voor, met
gemodificeerde  zweepwormen van de soort *Trichuris suis*. Deze soort
komt in varkensdarmen voor, maar kan ook enkele maanden in het
darmkanaal van de mens overleven. Peppenpbosch wil zweepwormen
met DNA-technieken voorzien van het menselijke IL-10-gen en daarna
inbrengen in het darmkanaal van patiënten met de ziekte van Crohn. De
afgifte van IL-10 door deze zweepwormen zou een gunstig effect moeten
hebben op de patiënten met de ziekte van Crohn.

Om het succes van zijn onderzoek te vergroten, sluit Peppenbosch
zoveel mogelijk risico’s uit. Hoewel uitwisseling van DNA tussen
eukaryoten en bacteriën in principe niet optreedt, bouwt hij toch een extra
barrière in zodat het gen wel in zweepwormen tot de productie van
werkzaam IL-10 leidt, maar nooit in bacteriën. Hij maakt daarbij gebruik
van het feit dat bacteriën geen splicing uitvoeren.
2p 35 Welk recombinant DNA bouwt hij in de zweepwormen in?
A alleen de exonen van het IL-10-gen
B alleen de intro nen van het IL-10-gen
C het copy-DNA van het IL-10-gen
D het gehele IL-10-gen

Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.

VW-1018-a-0 20 / 21 lees verder ► ► ►

### Pagina 21

Onderzoe-
organisaties. Zij letten daarbij ook op de impact van de studie op de
behandeling van de patiënten. Daarbij is onderscheid te maken tussen:
1 fundamentele kennis over oorzaken van de ziekte
2 informatie over de aard en het verloop van de ziekte, waardoor de
behandeling gepersonaliseerd zou kunnen worden
3 behandelingsmethoden die de symptomen van de ziekte bestrijden
4 behandelingsmethoden die de ziekte genezen
1p 36 Bij welke categorie hoort het onderzoek van Peppelenbosch?
- Verklaar je antwoord.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
VW-1018-a-o 21 / 21 einde