# Eindexamen Biologie VWO 2016 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2016/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

### Vraag 36 – Opgave 1

### Vraag 37 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2016
tijdvak 2
donderdag 23 juni
13.30 - 16.30 uur
biologie

Dit examen bestaat uit 37 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 70 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord
kunnen worden.

Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening vereist is, worden aan
het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of
berekening ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

VW-1018-a-16-2-0

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.
Eendenkroos voor de koe
In 2007 startte Wageningen UR in samenwerking met het waterschap
Vallei en Eem en twee melkveehouders een onderzoek naar de
bruikbaarheid van eendenkroos als veevoer. De resultaten zijn
veelbelovend: de voederwaarde is goed en het kroos wordt in gedroogde
vorm goed gegeten door het vee.
Eendenkroos is een verzamelnaam voor een familie van zeer kleine
drijvende waterplantjes. De groene blaadjes (zie afbeelding 1) bestaan
vooral uit fotosynthetiserend weefsel en grote intercellulaire ruimten
gevuld met lucht (zie afbeelding 2). Er zijn wel nerven, maar zonder
houtvaten en bastvaten.
afbeelding 1
[FIGUUR: Afbeelding van eendenkroos plantjes.]
drijvende kroosplantjes
afbeelding 2
[FIGUUR: Dwarsdoorsnede van een eendenkroos blaadje met luchtruimtes en parenchym.]
parenchym
luchtruimte
dwarsdoorsnede blaadje
Het onderzoek richt zich onder andere op de beste omstandigheden om
eendenkroos te kweken. De vermeerdering van kroos gaat extreem snel:
onder optimale omstandigheden verdubbelt de massa in 16-48 uur.
2p 1 Licht toe aan de hand van bovenstaande gegevens dat een
eendenkroosblad:
- geen houtvaten nodig heeft
- en ook geen bastvaten nodig heeft.
Nederland lijkt een ideaal land voor het kweken van eendenkroos. In het
groeiseizoen kan plaatselijk vanzelf een dichte kroosbedekking op sloten
en plassen ontstaan, vooral in gebieden met intensieve landbouw.
2p 2 Leg uit waardoor de sloten in gebieden met intensieve landbouw
een overmatige kroosbedekking kan ontstaan.
VW-1018-a-16-2-o
2 / 22
lees verder

### Pagina 3

Eendenkroos bereikt in Nederland rond augustus zijn hoogste
bedekkingsgraad. De invloed van de temperatuur is in het laboratorium
bepaald onder verder gelijke en optimale omstandigheden. In afbeelding 3
is de relatie tussen de groeisnelheid van drie eendenkroossoorten en de
watertemperatuur weergegeven.

[FIGUUR: Grafiek met watertemperatuur op de x-as en groeisnelheid op de y-as. Drie lijnen tonen de relatie voor Lemna minor, Lemna turionifera en Spirodela polyrhiza.]

afbeelding 3
Legenda:
- Lemna minor
- - - Lemna turionifera
---- Spirodela polyrhiza

maat voor de
groeisnelheid
↑
0,4-
0,3-
0,2-
0,1-
0+
0 5 10 15 20 25 30 35 40
watertemperatuur (°C)

2p 3 - Geef een verklaring voor de stijging van de groeisnelheid met de
temperatuur van het water tot aan de optimumtemperatuur.
- Verklaar waardoor bij temperaturen hoger dan de optimumtemperatuur
er een snelle afname is van de groeisnelheid.

Eendenkroos dat wordt gekweekt voor veevoer moet een hoge opbrengst
hebben.
2p 4 Welke van de drie onderzochte eendenkroossoorten (zie afbeelding 3) is
het meest geschikt voor gebruik in Nederlandse sloten?
A Lemna minor
B Lemna turionifera
C Spirodela polyrhiza

Naast de temperatuur beïnvloedt ook de factor licht overdag de
groeisnelheid en dus de opbrengst van eendenkroos. Zo zal op een
bewolkte dag de groei minder zijn dan op een zonnige dag.
2p 5 Beschrijf twee andere natuurlijke omstandigheden waardoor de factor licht
kan variëren met als gevolg een verandering van de groeisnelheid van het
eendenkroos.

VW-1018-a-16-2-0 3 / 22 lees verder ➢ ►►►

### Pagina 4

2p 6 Een dicht kroosdek is nadelig voor het andere waterleven in een sloot,
doordat het kan leiden tot een laag zuurstofgehalte van het water.
Geef twee verklaringen voor het lage zuurstofgehalte van het water als
gevolg van een dicht kroosdek.

2p 7 Eendenkroos neemt bij voorkeur ammonium op als stikstofbron. Bij het
oogsten van eendenkroos voor veevoer, wordt getracht een zo dicht
mogelijk kroosdek te handhaven en alleen de kroosgroei te oogsten.
Door het blijvend dichte kroosdek wordt algengroei geremd en verschuift
de stikstofbalans in de sloot van nitraat naar ammonium.
- Welke groep reducenten is verantwoordelijk voor de ammoniumproductie in het water?
- Verklaar waardoor onder een dicht kroosdek het nitraatgehalte laag
blijft.

2p 8 Uit het onderzoek van Wageningen UR blijkt dat gedroogd eendenkroos
niet de hoge voedingswaarde van soja heeft en daardoor slechts een deel
van de eiwitlevering door soja kan vervangen.
Toch biedt kroos perspectief omdat het gebruik ervan in veevoer
ecologisch duurzamer is dan het gebruik van sojabrokken.
Geef twee argumenten waarom de teelt van soja als bestanddeel van
veevoer ecologisch minder duurzaam is dan de teelt van eendenkroos.

Kunstbloed

Bloedbanken kampen voortdurend met een tekort aan veilig bloed voor
bloedtransfusies. Vandaar dat al lange tijd wordt gezocht naar
bloedvervangers. Franse celbiologen onderzoeken de bruikbaarheid van
kunstbloed met hemoglobine uit Zeeuwse wadpieren.

Door bij een bloedtransfusie kunstbloed zonder bloedcellen te gebruiken,
voorkom je klontering van het bloed. Rode bloedcellen zijn echter
belangrijk voor het vervoer van zuurstof. Om kunstbloed te verkrijgen met
een grote capaciteit voor zuurstoftransport wordt geëxperimenteerd met
vrije hemoglobine moleculen (Hb) in een fysiologische zoutoplossing. Deze
Hb kan van menselijke of dierlijke herkomst zijn.

VW-1018-a-16-2-o
4 / 22
lees verder

### Pagina 5

Donorbloed wordt gesorteerd op bloedgroep opgeslagen. Na verwijdering
van het bloedplasma kunnen de rode bloedcellen zes weken gekoeld
worden bewaard in een fysiologische zoutoplossing.
Indien bij een bloedtransfusie alleen rode bloedcellen (in een
fysiologische zoutoplossing) worden gebruikt, kan bloedgroep 0 fungeren
als universele bloeddonor.
2p 9 Waarom is het verkrijgen van bloedplasma een essentiële stap bij het
verkrijgen van dit universeel donorbloed?
A Het bloedplasma van de donor bevat antistoffen.
B Het bloedplasma van de donor bevat bloedgroepantigenen.
C Het bloedplasma van de ontvanger bevat antistoffen.
D Het bloedplasma van de ontvanger bevat bloedgroepantigenen.

Uit testen met verschillende soorten Hb-kunstbloed is gebleken dat vrije
Hb-moleculen efficiënt zuurstof transporteren. Net als in normaal bloed
(volbloed) is de Hb in kunstbloed ook in staat CO$_2$ te binden en af te
geven.
Doordat rode bloedcellen ontbreken is de CO$_2$-transportcapaciteit van
Hb-kunstbloed echter gering.
2p 10 Beschrijf hoe door de aanwezigheid van rode bloedcellen in volbloed er
meer CO$_2$ uit weefsels via volbloed afgevoerd kan worden dan via
Hb-kunstbloed.

Er zijn nog veel bewerkingen bij gebruik van Hb-kunstbloed.
De vrije Hb-moleculen geven zeer snel O$_2$ af in de weefsels. Het menselijk
lichaam reageert hierop door vaatvernauwing en dit veroorzaakt weer een
verhoogde bloeddruk. Ook worden vrije Hb-moleculen in het lichaam snel
afgebroken. Hb-fragmenten hopen zich vervolgens op in de nierbuisjes.
2p 11 - Waardoor leidt vaatvernauwing tot een verhoogde bloeddruk?
- Verklaar waardoor ophoping van Hb-fragmenten in de nierbuisjes het
probleem van de verhoogde bloeddruk kan vergroten.

[FIGUUR: De wadier Arenicola marina zou een oplossing kunnen bieden voor de problemen met kunstbloed, denken Franse celbiologen. De wadier bezit Hb die ongeveer 50 maal zo groot is als menselijk Hb, stabieler is in de bloedstroom en een hogere O$_2$-affiniteit heeft. Kunstbloed met celvrije dieren-Hb bezit dan ook andere eigenschappen dan kunstbloed met celvrije mensen-Hb.]

VW-1018-a-16-2-o 5 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 6

Afbeelding 1 toont de zuurstofverzadiging van kunstbloed met celvrije
mensen-Hb (curve M). De zuurstofverzadigingscurve van kunstbloed met
celvrije pieren-Hb heeft een ander verloop.

afbeelding 1
[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as "O₂-verzadiging (%)" en op de x-as
"pO₂ (mmHg)". De grafiek toont drie zuurstofdissociatiecurves: L, M en R.
Curve M is een dikke, effen lijn. Curve L is een gestippelde lijn en ligt
links van curve M. Curve R is een punt-streep lijn en ligt rechts van
curve M.]

2p 12 In de afbeelding zijn twee andere zuurstofverzadigingscurves, L en R,
geschetst: een naar links (L) en een naar rechts (R) verschoven ten
opzichte van de curve M (van kunstbloed met celvrije mensen-Hb).
- Welke van de curves L of R geeft het best de zuurstofverzadigingscurve
van kunstbloed met celvrije pieren-Hb weer?
- Welk effect heeft deze verschuiving voor de O₂-afgifte in de weefsels
in vergelijking met die van kunstbloed met celvrije mensen-Hb?

curve effect op O₂-afgifte in de weefsels
A L O₂-afgifte gebeurt al bij een hogere pO₂.
B L O₂-afgifte gebeurt pas bij een lagere pO₂.
C R O₂-afgifte gebeurt al bij een hogere pO₂.
D R O₂-afgifte gebeurt pas bij een lagere pO₂.

2p 13 De celbiologen verwachten dat kunstbloed met celvrije pieren-Hb geen
schade aan de nieren zal veroorzaken.
Op welke eigenschap van de pieren-Hb is die verwachting gebaseerd?
A Het kan de kapsels van Bowman niet passeren.
B Het kan de kapsels van Bowman ongehinderd passeren.
C Het wordt vrijwel volledig uit de voorurine gere(ab)sorbeerd.
D Het wordt niet uit de voorurine gere(ab)sorbeerd.

VW-1018-a-16-2-o 6 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 7

Voordat het kunstbloed met celvrije pieren-Hb bij mensen kan worden toegepast, is het getest in muizen. Er werd onder andere onderzocht of pieren-Hb tot een afweerreactie bij de muizen leidt. Daarvoor werden vier groepen van tien muizen gebruikt. De muizen uit de controlegroep 1 werden geïnjecteerd met een 0,9% NaCl-oplossing, die uit groep 2 met een bufferoplossing zonder eiwitten, groep 3 werd geïnjecteerd met kippenalbumine in de bufferoplossing en groep 4 met de pieren-Hb in de buffer. Na drie weken werd de hoeveelheid IgE-antistoffen in het bloedserum van de muizen bepaald. Resultaten van dit experiment zijn weergegeven in afbeelding 2.

afbeelding 2
[FIGUUR: Een staafdiagram met op de y-as 'serum concentratie IgE (ng/mL)' van 0 tot 500. Op de x-as staan de groepen 2, 3 en 4 met de labels 'buffer', 'buffer met kippenalbumine' en 'buffer met pieren-Hb'. Staaf 2 is de laagste, staaf 3 is de hoogste met een '*' erboven en staaf 4 is middelmatig. Er is ook een legenda: '*' = significant.]

1p 14 Waarvoor dient de controleproef 1?

Vooraf waren twee hypothesen opgesteld:
1 De muizen zijn in staat om een afweerreactie te ontwikkelen.
2 Er is geen significante afweerreactie tegen pieren-Hb.
Beide hypothesen worden door de resultaten van dit experiment ondersteund.

2p 15 Op de vergelijking van welke twee groepsresultaten is de ondersteuning van hypothese 1 gebaseerd? En de ondersteuning van hypothese 2?

hypothese 1 ondersteund door resultaten van hypothese 2 ondersteund door resultaten van

A groep 2 en 3 groep 2 en 4
B groep 2 en 3 groep 3 en 4
C groep 2 en 4 groep 2 en 3
D groep 2 en 4 groep 3 en 4
E groep 3 en 4 groep 2 en 3
F groep 3 en 4 groep 2 en 4

VW-1018-a-16-2-o 7 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 8

De celbiologen die de eerste testen met kunstbloed
uitgevoerd, zijn enthousiast omdat er geen bijwerkingen zijn gevonden in
de muizen. Wadpieren kunnen hiervoor gekweekt worden, maar voor
600 mL kunstbloed met pieren-Hb is een kilo wadpieren nodig.
De pieren-Hb kan ook met behulp van recombinant-technologie worden
gemaakt.

Voor het produceren van dierlijke eiwitten worden vaak bacteriën gebruikt.
Door middel van reversetranscriptase wordt copyDNA gemaakt, dat
vervolgens wordt ‘geplakt’ in een plasmide. Na inbrengen van het
plasmide in de bacteriën kunnen de recombinante bacteriën de
wadpieren-Hb gaan produceren.
2p 16 Welk type macromoleculen wordt geïsoleerd uit de wadpieren om de
productie van pieren-Hb door recombinante bacteriën mogelijk te maken?
A DNA
B pre-mRNA
C rijp mRNA
D rRNA
E tRNA

Materialen die onderzoe­kers kunnen bestellen zijn:
1 menselijk weefsel;
2 wadpierweefsel;
3 gezuiverde Hb van de mens;
4 gezuiverde Hb van de wadpier.
2p 17 Wat hebben de onderzoekers nodig als uitgangsmateriaal om daarmee de
recombinant pieren-Hb te produceren? Zet de nummers 1 tot en met 4
onder elkaar op je antwoordblad en noteer erachter of het betreffende
materiaal wel of niet nodig is.

Schimmel als eiwitbron

Vanwege het dreigende wereldwijde voedseltekort ging een Britse
industrieel op zoek naar een eiwitbron die als alternatief voor vlees kan
dienen. Zijn onderzoeksteam vond een schimmel die de basis vormt voor
vleesvervangers die inmiddels op de markt zijn gebracht onder de
merknaam Quorn®.

VW-1018-a-16-2-o 8 / 22 lees verder ► ►►

### Pagina 9

De eiwitrijke, draden-vormende schimmel Fusarium venenatum wordt opgekweekt in 50 meter hoge ‘airlift-bioreactoren’ waarin voortdurend een koolstofbron (glucose uit mais), een stikstofbron (ammonium), sporenelementen en zuurstof aan het medium worden toegevoegd (afbeelding 1). In de vloeistof die wordt afgetapt bevindt zich de oogst: eiwitrijke schimmeldraden (afbeelding 2).

afbeelding 1
[FIGUUR: Schematische weergave van een airlift-bioreactor voor het kweken van Fusarium venenatum. De reactor bestaat uit een neergaande en opgaande buis. Glucose en mineralen worden toegevoerd, zuurstof en ammonium ook. De oogst, mycoproteïnes, wordt afgetapt. Er is een warmtewisselaar aan de onderkant.]

afbeelding 2
[FIGUUR: Microfoto van schimmeldraden van Fusarium venenatum.]

Fusarium venenatum

De afgetapte vloeistof wordt kort verhit en gecentrifugeerd. Op deze wijze wordt 300 kg eiwitrijke biomassa per uur verkregen. Deze mycoproteïnepasta wordt vermengd met onder andere smaakstoffen en verder verwerkt tot verschillende vleesvervangers.

1p 18 De schimmel produceert eiwitrijke biomassa. Toch is de rol van deze schimmel in de kringloop van stoffen niet die van een producent. Waarom wordt de schimmel niet tot de producenten gerekend?

VW-1018-a-16-2-o 9/22 lees verder ►►►

### Pagina 10

De schimmel F. vcncnatum kan zowel anaeroob als aerob dissimileren. Doordat er continu zuurstof wordt toegevoegd aan de vloeistof in de reactor, blijft de dissimilatie aeroob en wordt anaerobe dissimilatie voorkomen.
2p 19 Leg uit dat het voor een hoge opbrengst van mycoproteïne gunstig is om de schimmel aeroob te laten dissimileren.

In de reactor wordt voortdurend vloeistof toegevoegd en een even grote hoeveelheid vloeistof afgevoerd. Deze hoeveelheid wordt bepaald met de formule $D = F/V$, waarbij F de flow (doorloopsnelheid) is in liter per uur en V het reactorvolume in liters. D is dus het deel van de vloeistof in het vat dat in een uur vervangen wordt.
De flow is zo afgesteld dat de groeisnelheid, en dus de opbrengst van de schimmel optimaal is.
2p 20 - Waardoor is de schimmelopbrengst bij een te hoge flow niet optimaal?
- Waardoor is de opbrengst bij een te lage flow ook niet optimaal?

Snel delende cellen van micro-organismen produceren veel RNA. Voor de voedselconsumptie is het een probleem dat cellen van F. vencnatum een hoog gehalte aan nucleïnezuren bevatten. Vóór de verwerking tot het eindproduct wordt daarom het gehalte aan nucleïnezuren in de mycoproteïne-pasta verlaagd.
2p 21 Leg uit waardoor het mRNA-gehalte bij cellen die voortdurend delen relatief hoog is.

RNA in voedingsmiddelen wordt in het spijsverteringskanaal verteerd tot stikstofbasen, fosfaten en suikers.
Afbraak van bepaalde stikstofbasen
leidt tot de vorming van urinezuur
(zie afbeelding 3).
Wanneer voedingsmiddelen veel RNA bevatten,
ontstaat een hoog gehalte aan urinezuur in het
bloed dat niet volledig door de nieren kan worden
uitgescheiden. Het hoopt dan op tot kristallen in de
nieren (nierstenen).
Er ontstaan echter ook kristallen in bepaalde
gewrichten die daardoor pijnlijk stijf worden.
Deze aandoening staat bekend als jicht.
afbeelding 3
O
H
N.
NH
0
H
N
urinezuur

VW-1018-a-16-2-0
10 / 22
lees verder

### Pagina 11

Delen van het spijsverteringsstelsel zijn:
1 maag;
2 dunne darm;
3 dikke darm.
22 In welk of welke van deze delen vindt vertering van RNA plaats?
A alleen in 1
B alleen in 2
C alleen in 3
D alleen in 1 en 2
E alleen in 2 en 3
F in zowel 1 als 2 als 3
23 De meest voorkomende stikstofbasen zijn adenine, cytosine, guanine,
thymine en uracil.
Welke van deze stikstofbasen dragen door hun structuur vooral bij aan
het ontstaan van jicht?
A adenine en guanine
B adenine en uracil
C cytosine en thymine
D cytosine en uracil
E adenine, guanine en uracil
F cytosine, thymine en uracil

Duikende zeezoogdieren

Evolutiebiologen en fysiologen vragen zich af hoe de fenomenale
duikcapaciteit van zeezoogdieren zich heeft ontwikkeld nadat deze dieren
het land weer verruilden voor het water. Om die vraag te beantwoorden,
onderzoeken ze bij zeezoogdieren de aanpassingen opRNA- niveau.

Zeezoogdieren variëren enorm in
grootte en gewicht: een zeeolifant-
mannetje kan tot 4000 kg zwaar
worden, de gewone zeehond 'maar'
150 kg. Zeeolifanten (zie afbeelding 1)
zijn experts in duiken; ze kunnen
langer dan twee uur onder water
blijven zonder adem te halen. Als een
zeeolifant onder water op jacht gaat,
treedt de 'duikreflex' op: een sterke
daling van de hartslagfrequentie en
een vaatvernauwing, waardoor de bloedtoevoer naar perifere organen
vermindert.

afbeelding 1

VW-1018-a-16-2-0
11/22
lees verder

### Pagina 12

De maximale duiktijd blijkt relatief langer te zijn bij de zwaardere soorten zeezoogdieren. Dat heeft onder andere te maken met hun lage oppervlakte-inhoud ratio.
Twee beweringen over een relatief lage oppervlakte-inhoud ratio zijn:
1 Er is minder energie nodig voor warmteopwekking.
2 De dode ruimte van de longen is groter.

24 (2p) Welke van deze beweringen kan of welke kunnen de langere duiktijd van de zwaardere soorten zeezoogdieren verklaren?
A geen van beide
B alleen 1
C alleen 2
D zowel 1 als 2

25 (2p) Welk deel van het zenuwstelsel van een zeezoogdier is voornamelijk actief bij de duikreflex?
A het animale zenuwstelsel
B het orthosympathische deel van het autonome zenuwstelsel
C het parasympathische deel van het autonome zenuwstelsel

26 (2p) Leg uit hoe de reflexmatige vaatvernauwing tijdens de duik bijdraagt aan het verlengen van de duiktijd.

De prikkel voor het optreden van de duikreflex is het nat worden van het voorhoofd van het dier. Met dat gegeven konden de Canadese onderzoekers Thornton en Hochachka in het laboratorium duikfysiologisch onderzoek doen aan jonge zeeolifanten.
Een van de waarnemingen is dat het volume van de milt, direct bij het begin van een ‘laboratoriumduik’ door samentrekking meer dan halveert. Na de duik ontspant de milt en vult die zich weer met rode bloedcellen die verzadigd zijn met zuurstof.
Een ander opvallend resultaat is het ontstaan van een met bloed gevulde ruimte tussen het middenrif en de lever, doordat bij de duikreflex een kringspier om de holle ader samentrekt en zo de toevoer naar het hart reguleert. Beide veranderingen zijn in afbeelding 2 schematisch weergegeven.

### Pagina 13

afbeelding 2
voor de duik bij begin van duik
hart kringspier
onderste holle ader middenrif
lever
milt poortader
lever
2p 27 Beschrijf hoe deze twee veranderingen bijdragen aan het verlengen van de duiktijd.
Zeezoogdieren hebben behalve de duikreflex nog meer aanpassingen die de lange duiktijden mogelijk maken. Zo hebben ze een relatief hoog gehalte aan myoglobine, tot wel twaalf keer zo hoog als bij mensen. Myoglobine is een aan hemoglobine verwant eiwit dat aanwezig is in spieren en daar als zuurstofreservoir functioneert. Myoglobine van zoogdieren bestaat uit één globine-eiwit met één heemgroep. Het globine-eiwit bestaat uit 153 aminozuren met acht alfa-helices.
2p 28 Welke omschrijving geeft informatie over de secundaire structuur van myoglobine?
A één globine-eiwit
B één heemgroep
C acht alfa-helices
D 153 aminozuren
VW-1018-a-16-2-o 13 / 22 lees verder

### Pagina 14

De relatieve hoeveelheid myoglobine in het spierweefsel van zoogdieren
is een indicatie voor de duikcapaciteit. Daarom bepaalden de Britse
onderzoekers Mirceta en Berenbrink in spierweefsel van verschillende
land- en waterzoogdieren de maximale myoglobineconcentratie, de
$ [Mb]_{max} $. Ook bepaalden ze de aminozuurvolgorde van die myoglobine-
moleculen en daarmee berekenden ze de netto positieve lading van deze
eiwitten, de $ Z_{Mb} $. Er bleek een duidelijke correlatie (zie afbeelding 3): hoe
hoger de berekende positieve lading ($ Z_{Mb} $), hoe hoger de $ [Mb]_{max} $.
In diagram 1 is voor de $ [Mb]_{max} $ een lineaire schaal gebruikt, in diagram 2
zijn dezelfde gegevens in een logaritmische schaal uitgezet.

afbeelding 3
diagram 1 diagram 2

[FIGUUR: Twee grafieken naast elkaar. Linkergrafiek (diagram 1) toont een scatterplot met op de y-as "[Mb]max (mg/g)" van 0 tot 100 en op de x-as "Zm" van 0.0 tot 5.0. Er zijn zwarte, grijze en witte cirkels geplot, evenals silhouetten van een zeehond en een vogel. Rechtergrafiek (diagram 2) toont een scatterplot met op de y-as "[Mb]max (mg/g)" op een logaritmische schaal van 1 tot 100 en op de x-as "Zm" van 0.0 tot 5.0. Er zijn driehoekjes geplot en een regressielijn.]

Legenda:
o landdieren
• waterdieren
• semi-waterdieren

VW-1018-a-16-2-0 14 / 22 lees verder ► ►►


### Pagina 15

Om de betrouwbaarheid van hun berekening van de $Z_{Mb}$ te testen lieten de onderzoekers myoglobine’s van verschillende zoogdieren in een elektroforese-gel lopen. De resultaten daarvan staan in afbeelding 4.

afbeelding 4
[FIGUUR: Elektroforese-gel met verschillende banden die de migratie van myoglobine van verschillende diersoorten weergeven, met labels zoals 'grijze zeehond', 'varken', 'schaap', 'rund', 'spitsnuitdolfijn', 'grijze dolfijn', 'dwergvinvis', 'buikrugwalvis'. Er zijn positieve en negatieve elektroden aangegeven.]

2p 29 Leg uit dat de resultaten van de elektroforese (afbeelding 4) de gegevens over de $Z_{Mb}$ in de diagrammen van afbeelding 3 bevestigen.

VW-1018-a-16-2-0 15 / 22 lees verder

### Pagina 16

In afbeelding 5 zijn de $Z_{Mb}$-waardes in verband gebracht met de
veranderingen in myoglobine in de loop van de evolutie van de roofdieren.
afbeelding 5
[FIGUUR: Een fylogenetische boom met verschillende dieren en hun mutaties in myoglobine, met bijbehorende $Z_{Mb}$-waardes.]
Op een aantal plaatsen zijn de mutaties in de aminozuurvolgorde van
myoglobine gegeven waardoor de lading is veranderd: +Q113H betekent
in dit schema dat het 113e aminozuur van myoglobine is veranderd van
glutamine (Q) in histidine (H) waardoor de lading positiever (+) is
geworden.
VW-1018-a-16-2-o 16 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 17

2p 30 In afbeelding 5 zijn de verschillen in de primaire structuur van myoglobine weergegeven zoals die bekend zijn van nu levende roofdieren. De onderzoekers veronderstellen dat de $Z_{Mb}$ van de laatste gemeenschappelijke voorouder van de roofdieren 1,26 bedraagt. Leg uit op welke gegevens in afbeelding 5 die veronderstelling is gebaseerd.

Een groot deel van de gegevens uit deze stamboom is verkregen door analyse van basenvolgordes in het DNA, en niet door het bepalen van aminozuurvolgordes in myoglobine.
Op basis van de geanalyseerde basenvolgorde in het DNA kun je wel met zekerheid de aminozuurvolgorde van de myoglobine bepalen, maar andersom niet.
1p 31 Waarom kun je op basis van de aminozuurvolgorde niet de basenvolgorde in het DNA bepalen?

Het bepalen van de duiktijd van zeezoogdieren in de natuur is een complex en duur onderzoek. Mirceta en Berenbrink hebben een formule afgeleid waarmee ze een goede schatting kunnen maken van de maximale duiktijd van dieren ($t_{max}$) op basis van het lichaamsgewicht en de [Mb]$_{max}$. Op deze manier kunnen ze ook een uitspraak doen over de duiktijd van dieren waarvan weinig of geen metingen bekend zijn, en zelfs van uitgestorven dieren.
Het verband tussen die drie grootheden voor nu levende zoogdieren is grafisch weergegeven in afbeelding 6.
[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as $t_{max}$ (min) van 0.5 tot 120, en op de x-as lichaamsgewicht (kg) op logaritmische schaal van 0.01 tot 100000. Er worden groepen dieren weergegeven: otters, zeehonden en oorbellen, met daarbinnen polygonen en punten. Er is een legenda die aangeeft dat zwarte punten levende zoogdiersoorten zijn.]
afbeelding 6

17 / 22
lees verder ►►►

### Pagina 18

afbeelding 7
De uitgestorven Enaliarctos
(zie afbeelding 7) wordt beschouwd
als een voorouder van de
vinpotigen die de overgang van
land naar water markeert.
Uit vergelijking tussen fossiele skeletten van Enaliarctos en de bouw van
huidige zeezoogdieren is afgeleid dat het lichaamsgewicht van
Enaliarctos ongeveer 80 kilo moet zijn geweest. Mirceta en Berenbrink
hebben berekend dat de $Z_{Mb}$ van Enaliarctos ongeveer 3 is.
Met bovenstaande gegevens, het verband tussen $Z_{Mb}$ en $[Mb]_{max}$ (in
afbeelding 5 diagram 2 op pagina 14) en de gegevens in het diagram van
afbeelding 6 op pagina 17 is het mogelijk de maximale duiktijd ($t_{max}$) van
dit uitgestorven dier te benaderen.
2p 32 Wat was waarschijnlijk de maximale duiktijd van Enaliarctos op basis van
deze gegevens?
A ongeveer 1,5 minuten
B ongeveer 4 minuten
C ongeveer 8 minuten
D ongeveer een kwartier
E ongeveer een half uur

[FIGUUR: Tekening van een zeehondachtig dier, liggend op een rots.]

VW-1018-a-16-2-o 18 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 19

Bot bepaalt vruchtbaarheid
Onvruchtbaar door te weinig zaadcellen in je sperma? Onderzoek uit de Verenigde Staten toont aan dat de oorzaak hiervoor soms niet in de testes ligt, maar in de botten.
Voor een goede productie van zaadcellen (spermatogenese) is een hoge concentratie van androgenen, zoals testosteron, van belang. In afbeelding 1 is schematisch weergegeven hoe de hypofysehormonen LH (ook wel ICSH genoemd) en FSH de spermatogenese in de testes beïnvloeden. De androgenen die gebonden aan ABP naar het lumen van de zaadbuisjes vervoerd worden, stimuleren de spermatogonia om zich te gaan delen. Als een man weinig androgenen produceert, kan dat ook botontkalking tot gevolg hebben.
afbeelding 1
[FIGUUR: Een schematische weergave van de hormonale regulatie van de spermatogenese in de testes. De hypothalamus produceert RH, dat de hypofysevoorkwab stimuleert. De hypofysevoorkwab produceert LH en FSH. LH stimuleert de Leydigcellen om testosteron (T) te produceren. FSH stimuleert de Sertolicellen om het transport van androgenen in de zaadbuisjes te bevorderen met behulp van ABP. Sertolicellen produceren ook inhibine, wat de hypofyse remt. Sertolicellen produceren ook activine, wat de hypofyse stimuleert. Testosteron wordt ook gebonden aan SHBG en uitgescheiden in het bloed. De androgenen (testosteron) stimuleren de spermatogonia, wat leidt tot spermatogenese en de productie van sperma.]
Legenda:
stimulering
remming
transport
SHBG = geslachtshormoonbindend globuline
ABP = androgeenbindende proteïne
E = oestrogeen
T = testosteron
Voor behoud van de vruchtbaarheid is het noodzakelijk dat spermatogonia
zich mitotisch delen en niet meiotisch
2p 33 Leg dit uit.
VW-1018-a-16-2-0
19 / 22
lees verder
Beschikbaar gesteld door Stichting Studiebenleiding Leiden (SSL).

### Pagina 20

Er zijn mannen die testosteronpreparaten gebruiken om hun botdichtheid op peil te houden. Dit kan het natuurlijke regelmechanisme verstoren, met onvruchtbaarheid als gevolg.
2p 34 Leg uit aan de hand van een terugkoppelingsproces en het uiteindelijke effect ervan op de cellen van Sertoli, hoe de extra testosteron-inname onvruchtbaarheid van een man kan veroorzaken.
Mogelijk hebben botbormonen op hun beurt een effect op de geslachtsorganen en vruchtbaarheid. Een team van onderzoekers onderzocht dit met behulp van muizencellen. De opzet van het experiment is schematisch weergegeven in afbeelding 2.
afbeelding 2
[FIGUUR: Een muis met een pijl naar beneden, gevolgd door de tekst "stap 1:" en de tekst "In vitro worden osteoblasten (botvormende cellen), myoblasten (spiervormende cellen) en adipocyten (vetcellen) van de muis gekweekt.". Daaronder drie schaaltjes met cellen: "osteoblasten", "myoblasten", "adipocyten".]
stap 1:
In vitro worden osteoblasten (botvormende cellen), myoblasten (spiervormende cellen) en adipocyten (vetcellen) van de muis gekweekt.
[FIGUUR: Drie schaaltjes met cellen: "osteoblasten", "myoblasten", "adipocyten".]
[FIGUUR: Drie pijlen naar beneden, onder de schaaltjes met cellen. Daaronder de tekst "stap 2:", de tekst "Na 24 uur wordt de vloeistof uit de kweekschaaltjes toegevoegd aan schaaltjes met (muizen)cellen van Leydig." en drie schaaltjes met cellen gelabeld met "1", "2", en "3". Onder de schaaltjes staat telkens "Leydig-cellen".]
stap 2:
Na 24 uur wordt de vloeistof uit de kweekschaaltjes toegevoegd aan schaaltjes met (muizen)cellen van Leydig.
[FIGUUR: Drie schaaltjes met cellen gelabeld met "1", "2", en "3". Onder de schaaltjes staat telkens "Leydig-cellen".]
[FIGUUR: Drie pijlen naar beneden, onder de schaaltjes met Leydig-cellen. Daaronder de tekst "stap 3:" en de tekst "Na een uur wordt gemeten hoeveel testosteron er in elk van de drie schaaltjes is geproduceerd."]
stap 3:
Na een uur wordt gemeten hoeveel testosteron er in elk van de drie schaaltjes is geproduceerd.
VW-1018-a-16-2-o 20 / 22 lees verder ▶▶▶

### Pagina 21

De resultaten van die metingen, plus die van een controleschaaltje, zijn
weergegeven in afbeelding 3.

afbeelding 3

[FIGUUR: Staafdiagram met op de y-as 'geproduceerde testosteron (ng/mL/10³ cellen)' van 0 tot 1,50, en op de x-as 'controle-medium', '1', '2', '3'. Er zijn vier staven: de eerste (controle-medium) heeft een waarde rond 0,50 met error bar, de tweede (1) heeft een waarde rond 1,25 met een asterisk erboven en een error bar, de derde (2) heeft een waarde rond 0,75 met een error bar, en de vierde (3) heeft een waarde rond 1,25 zonder error bar. Rechtsboven het diagram staat 'Legenda: *= significant'.]

Over de interactie tussen cellen uit het bot en Leydig-cellen in de testes
wordt het volgende beweerd:
1 Leydig-cellen geven testosteron af dat osteoblasten stimuleert.
2 Osteoblasten geven een stof af die de testosteron-afgifte van
Leydig-cellen stimuleert.

2p 35 Welke van deze beweringen wordt of welke worden door de
kweekexperimenten ondersteund?
A geen van beide
B alleen 1
C alleen 2
D zowel 1 als 2

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

VW-1018-a-16-2-o 21 / 22 lees verder ► ► ►


### Pagina 22

De hypothese van de onderzoekers is dat het hormoon osteocalcine,
geproduceerd door bot, de vruchtbaarheid van mannelijke muizen
beïnvloedt. In afbeelding 4 is door de onderzoekers de interactie tussen
testes en botten in een vereenvoudigd schema weergegeven.
afbeelding 4
[FIGUUR: Schema met GPRC6A receptor, osteocalcine, gezonde botten, testes, testosteron, spermatogenese en pijlen die productie en stimulering aangeven.]
Legenda:
→ productie
+ stimulering

Osteocalcine beïnvloedt de testes door aan de receptor GPRC6A (zie
afbeelding 4) van Leydig-cellen te binden. Testosteron beïnvloedt de
osteoblasten in botten door aan de testosteronreceptor te binden.
2p 36 — Is osteocalcine een peptidehormoon of een steroïdhormoon?
— Waar in de osteoblasten bevindt zich de testosteronreceptor?

osteocalcine is een plaats testosteronreceptor
A peptidehormoon celmembraan
B peptidehormoon cytoplasma
C steroïdhormoon celmembraan
D steroïdhormoon cytoplasma

De onderzoekers verwachten dat de regulatie bij de mens grotendeels
overeenkomt met de regulatie bij muizen.
Door onvruchtbare mannen te behandelen met osteocalcine kan de
vruchtbaarheid misschien weer hersteld worden.
1p 37 Noem een voorwaarde waaraan deze onvruchtbare mannen moeten
voldoen, wil de osteocalcine-behandeling succes hebben.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
VW-1018-a-16-2-0
22 / 22