# Eindexamen Biologie VWO 2015 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2015/tijdvak-1 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 2 ### Vraag 2 – Opgave 1 ### Vraag 3 – Opgave 2 ### Vraag 4 – Opgave 1 ### Vraag 5 – Opgave 1 ### Vraag 6 – Opgave 2 ### Vraag 7 – Opgave 1 ### Vraag 8 – Opgave 1 ### Vraag 9 – Opgave 2 ### Vraag 10 – Opgave 2 ### Vraag 11 – Opgave 1 ### Vraag 12 – Opgave 2 ### Vraag 13 – Opgave 1 ### Vraag 14 – Opgave 1 ### Vraag 15 – Opgave 1 ### Vraag 16 – Opgave 2 ### Vraag 17 – Opgave 2 ### Vraag 18 – Opgave 2 ### Vraag 19 – Opgave 2 ### Vraag 20 – Opgave 2 ### Vraag 21 – Opgave 2 ### Vraag 22 – Opgave 2 ### Vraag 23 – Opgave 1 ### Vraag 24 – Opgave 1 ### Vraag 25 – Opgave 2 ### Vraag 26 – Opgave 1 ### Vraag 27 – Opgave 1 ### Vraag 28 – Opgave 1 ### Vraag 29 – Opgave 1 ### Vraag 30 – Opgave 2 ### Vraag 31 – Opgave 2 ### Vraag 32 – Opgave 2 ### Vraag 33 – Opgave 2 ### Vraag 34 – Opgave 2 ### Vraag 35 – Opgave 1 ### Vraag 36 – Opgave 2 ### Vraag 37 – Opgave 2 ### Vraag 38 – Opgave 2 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VWO 2015 tijd vak 1 woensdag 20 mei 13.30 - 16.30 uur biologie Dit examen bestaat uit 37 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 66 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening vereist is, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. VW-1018-a-15-1-o ### Pagina 2 Dit is een opgavepagina van een examen, waarschijnlijk voor biologie of aardrijkskunde, gericht op ecologie en milieubeheer. De pagina presenteert een casusstudie over het gebruik van gecontroleerd afbranden als beheermaatregel voor bosgebieden die te kampen hebben met verzuring, vermesting en verlies van biodiversiteit. Visueel bevat de pagina één afbeelding, 'afbeelding 1', die een boslandschap toont na een brand, gekenmerkt door verbrande bomen en omgevallen stammen, wat het effect van de brand visualiseert. De tekst beschrijft het ecologische probleem van vermesting door ammoniak en stikstofoxiden, en de gevolgen daarvan voor planten- en diersoorten die afhankelijk zijn van voedselarme zandgronden. Het concept van 'brand als beheermaatregel' wordt geïntroduceerd, waarbij de effecten van een bosbrand op de bodemsamenstelling (kale stuifzanden) en de daaropvolgende successie van vegetatie (korstmossen, struikheide, kruiden) en de aantrekking van insecten en spechten worden besproken als een methode om de biodiversiteit te herstellen. De student wordt gevraagd om in twee vragen de relatie tussen vermesting en de overlevingskansen van planten- en diersoorten op arme zandgronden uit te leggen, gebruikmakend van de informatie uit de tekst. Dit vereist inzicht in ecologische processen en redenering over oorzaak en gevolg. ### Pagina 3 Dit is een opgavepagina van een examen, gericht op het analyseren van ecologische processen na een bosbrand. De pagina bevat een inleidende tekst die de context van een onderzoek naar de effecten van een bosbrand op de bodem beschrijft. Specifiek wordt ingegaan op veranderingen in de hoeveelheid organische stof in de strooisellaag en de bovenste 5 cm van de ondergrond (zand). De data zijn verzameld vóór de brand, één jaar na de brand en negen jaar na de brand. Het visuele element is 'afbeelding 2', een staafdiagram met foutbalken. Dit diagram toont de 'organische stof (g·m⁻²)' op de y-as en drie categorieën op de x-as: 'strooisel', 'ondergrond 0-5 cm' en 'totaal'. Voor elke categorie zijn er drie staven, overeenkomstig de drie meetmomenten (vóór brand, 1 jaar na brand, 9 jaar na brand), onderscheiden door kleuren zoals aangegeven in de legende. De foutbalken geven de variatie in de metingen weer. Dit type grafiek is een veelvoorkomend middel in wetenschappelijke studies om veranderingen over tijd of tussen groepen te illustreren. De vraagstelling richt zich op het interpreteren van de gepresenteerde data en het toepassen van biologische/ecologische concepten: - Vraag 3 (2 punten) vraagt om een verklaring voor een toename van uitspoeling van mineralen één jaar na de brand, waarbij de student de gegevens uit afbeelding 2 moet gebruiken. Dit vereist inzicht in de relatie tussen organische stof, bodemstructuur en uitspoeling. - Vraag 4 (1 punt) vraagt om een verklaring voor de sterke toename van organische stof in de strooisellaag negen jaar na de brand, wederom met betrekking tot afbeelding 2. Dit vraagt om kennis over herstelprocessen na verstoringen, zoals ontbinding en de opbouw van organisch materiaal. De pagina test vaardigheden in data-analyse, grafiekinterpretatie en het toepassen van biologische kennis op een concrete situatie. ### Pagina 4 Tijdens een bosbrand vinden er verschillende chemische processen plaats. De in de biomassa en strooisellaag aanwezige stikstof- verbindingen worden deels omgezet in ammoniumzouten die na verloop van tijd weer uit de bodem verdwijnen (zie afbeelding 3). afbeelding 3 [FIGUUR: Een staafdiagram met op de y-as 'ammonium (g·m-2)' van 0 tot 14 en op de x-as 'strooisel', 'ondergrond 0-5 cm' en 'totaal'. Er zijn drie sets staven per categorie: voor brand, 1 jaar na brand en 9 jaar na brand. Voor 'strooisel' is er weinig verschil tussen de jaren. Voor 'ondergrond' en 'totaal' is er na 1 jaar na brand veel meer ammonium dan voor brand en 9 jaar na brand.] Legenda: voor brand 1 jaar na brand 9 jaar na brand Om een verklaring te vinden voor de verlaging van het ammoniumgehalte tussen het eerste en het negende jaar na de brand, worden drie processen genoemd die het ammoniumgehalte in de bodem beïnvloeden: 1 activiteit van rottingsbacteriën; 2 nitrificatie; 3 uitspoeling. 2p 5 Welke van deze processen kunnen het ammoniumgehalte in de bodem verlagen? A alleen 1 en 2 B alleen 1 en 3 C alleen 2 en 3 D 1, 2 en 3 Gecontroleerd afbranden van een deel van een bos zou als beheer- maatregel kunnen worden ingezet om in het gebied verzuring, vermesting en stagnerende successie tegen te gaan. Verzuring wordt in ieder geval enige tijd teruggedrongen, zo is gebleken uit het onderzoek. 2p 6 Beargumenteer in hoeverre gecontroleerd afbranden wel of niet effectief is als beheersmaatregel tegen vermesting. Je kunt daarbij gebruikmaken van de gegevens uit de beschreven (deel)onderzoeken. VW-1018-a-15-1-o 4 / 20 lees verder ►►► ### Pagina 5 Coeliakie, een onbekende volksziekte Coeliakie is een aandoening aan de dunne darm die het gevolg is van overgevoeligheid voor gluteneiwitten uit tarwe en andere granen. De ziekte coeliakie wordt vaak niet herkend. De Nederlandse Coeliakie Vereniging attendeert huisartsen op ‘verborgen’ patiënten door middel van een folder. Een bewerkt fragment daaruit is in afbeelding 1 weergegeven. afbeelding 1 Herken t u de volgende symptomen? [FIGUUR: Checkbox met de tekst 'chronische darmklachten?' gevolgd door 'of' en een pijl naar beneden.] [FIGUUR: Checkbox met de tekst 'onbegrepen diarree' gevolgd door 'of' en een pijl naar beneden.] [FIGUUR: Checkbox met de tekst 'ongewenst gewichtsverlies?' gevolgd door 'of' en een pijl naar beneden.] [FIGUUR: Checkbox met de tekst 'onbegrepen moeheid?' gevolgd door 'of' en een pijl naar beneden.] [FIGUUR: Checkbox met de tekst 'osteoporose?' gevolgd door 'of' en een pijl naar beneden.] [FIGUUR: Checkbox met de tekst 'bij kinderen: achterblijvende groei?'] Wilt u zeker zijn dat uw cliënt geen coeliakie heeft: neem deze feiten dan bloedserieus. Test het bloed op coeliakie! Positief, dan altijd biopsie laten uitvoeren. DE FEITEN: • Coeliakie komt voor bij 1 op de 150 mensen • Gediagnosticeerd ca 17.000 (2008) • Spoorloos: 100.000 cliënten • 33% onder de 21 jaar (20%<10 jaar) • 70% vrouwen 30% mannen • Verwacht aantal patiënten per huisartspraktijk minimaal 10 cliënten • Gemiddelde diagnostijd 20 jaar Bepaalde gluteneiwitten, de gliadines, zijn relatief bestand tegen enzymatische afbraak. Bij coeliakie ontstaat een weerreactie tegen gliadines, met als gevolg een ontsteking van de dunne darm. VW-1018-a-15-1-0 5 / 20 lees verder ### Pagina 6 Deze examenpagina is een opgavepagina die gericht is op biologie en omvat twee open vragen en een meerkeuzevraag. Visueel bevat de pagina alleen tekst. Er zijn geen grafieken, tabellen of figuren aanwezig. Theoretische concepten die aan bod komen zijn onder andere de eiwitvertering in het menselijk verteringsstelsel (maag, alvleesklier, dunne darm) en specifieke (pro-)enzymen die hierbij betrokken zijn. Het merendeel van de pagina behandelt echter coeliakie als een auto-immuunziekte en de onderliggende afweerreactie. Dit omvat concepten als darmvlokken (vlokatrofie), chronische darmklachten, gliadines, humane leukocytenantigeen (HLA) types DQ2 en DQ8, antigeenpresenterende cellen (APC's), MHC-II, lymfocyten (inclusief B-lymfocyten die antistoffen produceren), cytokines (IL-15) en het enzym transglutaminase (tTG). Studenten wordt gevraagd om bij vraag 7 de functie van organen bij eiwitvertering te identificeren via een meerkeuzevraag. Bij vraag 8 moeten studenten twee andere symptomen van coeliakie kiezen uit een folder (die niet is afgebeeld) en uitleggen hoe deze ontstaan als gevolg van de ziekte. De beschrijving van de afweerreactie bij coeliakie (stappen I t/m VI) dient als achtergrondinformatie voor deze uitleg. ### Pagina 7 afbeelding 2 gluten gliadines tTG [FIGUUR: Schematische weergave van de darmwand met gluten, gliadines, immuuncellen en antistoffen.] I II III IV V VI COELIAKIE afsterven darmepitheel verlies darmvlokken celdoood lymfocyt in darmepitheel antistoffen In afbeelding 2 zijn bij de romeinse cijfers III en VI bepaalde lymfocyten afgebeeld. 2p 9 Welk type lymfocyten zijn dit? III VI A (pre-)Tc-cel geactiveerde B-cel B (pre-)Tc-cel cytotoxische T-cel C (pre-)Tc-cel T-geheugencel D (pre-)T-helpercel geactiveerde B-cel E (pre-)T-helpercel cytotoxische T-cel F (pre-)T-helpercel T-geheugencel VW-1018-a-15-1-0 7 / 20 lees verder ►►► ### Pagina 8 Dit is een examenpagina met een aantal vragen over immunologie en auto-immuunziekten, specifiek coeliakie. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken, tabellen of figuren aanwezig. De pagina bevat twee meerkeuzevragen (vraag 10) en twee open vragen (vraag 11 en 12). **Vraag 10** (2 punten) gaat dieper in op het rijpingsproces van T-lymfocyten en de selectie van lichaamseigen peptiden in auto-immuunziekten. Dit vereist kennis van de anatomie en fysiologie van het immuunsysteem, met name de rol van MHC-I complexen en de organen waar T-lymfocyten uitrijpen (thymus, beenmerg, lever, milt). De student moet het juiste orgaan kiezen uit de gegeven opties. **Vraag 11** (2 punten) behandelt de complexe aard van coeliakie en de incomplete penetrantie van HLA-types DQ2/DQ8. Er worden vier beweringen gegeven die mogelijke verklaringen kunnen zijn waarom niet iedereen met deze HLA-types coeliakie krijgt. Deze beweringen omvatten genetische factoren (andere genen die het immuunsysteem beïnvloeden), fysiologische aspecten (darmpermeabiliteit, gliadinepenetratie), omgevingsfactoren (voedingsgewoonten en glutenblootstelling), en enzymactiviteit (tTG). De student wordt gevraagd om voor elke bewering aan te geven of het een mogelijke verklaring is. **Vraag 12** (1 punt) is een vervolg op het thema coeliakie en bloedonderzoek. De student moet aangeven welke specifieke stof in het bloed kan wijzen op coeliakie, wat een klinisch-diagnostisch concept is. Dit vereist kennis van de diagnostische markers voor coeliakie. Over het algemeen vraagt de pagina om een diepgaand begrip van immuunprocessen, genetische aanleg, omgevingsfactoren en diagnostische methoden in het kader van auto-immuunziekten zoals coeliakie. ### Pagina 9 Dit is een opgavepagina van een examen, gericht op biologie of een gerelateerd wetenschappelijk vakgebied. De pagina bevat een tekstuele inleiding onder de titel 'Zeeslak doet aan fotosynthese', waarin de symbiotische relatie tussen de zeeslak *Elysia chlorotica* en de alg *Vaucheria litorea* wordt beschreven, specifiek gericht op kleptoplastie. De tekst legt uit hoe de zeeslak chloroplasten van de alg opneemt en gebruikt voor fotosynthese, en hoe genetisch materiaal is overgedragen (horizontale genoverdracht). Visuele elementen omvatten: - **Afbeelding 1**: een zwart-wit foto van de zeeslak *Elysia chlorotica*, met labels die wijzen naar 'vertakkingen darmkanaal'. Deze afbeelding illustreert de anatomie van de zeeslak in relatie tot de opname van chloroplasten. De pagina behandelt de volgende wiskundige/wetenschappelijke concepten: - **Biologie**: Symbiose, kleptoplastie, fotosynthese, chloroplasten, darmkanaal, horizontale genoverdracht, evolutie, autotrofe organismen, endocytose, porie-eiwitten, transportenzymen, celmembraan. - **Latijnse namen**: *Elysia chlorotica*, *Vaucheria litorea*. - **Genetica**: Het gen PsbO. Van de student wordt gevraagd: - Vraag 13: Uit te leggen waarom 'symbiose' in dit specifieke geval geen juiste term is voor de relatie tussen de zeeslak en de alg, gezien de eerder beschreven kleptoplastie. - Vraag 14: Het juiste transportmechanisme te identificeren waarmee chloroplasten vanuit het darmlumen in de darmwandcellen van de slak terechtkomen, met keuze uit 'endocytose', 'porie-eiwit in het celmembraan' of 'transportenzym in het celmembraan'. ### Pagina 10 Dit is een opgavepagina van een biologie-examen, gericht op fotosynthese en dissimilatie bij de zeeslak E. chlorotica. De pagina bevat een inleiding van 6 regels die de context van het onderzoek beschrijft: het bestuderen van veranderingen in intensiteit van dissimilatie en fotosynthese over de levensduur van E. chlorotica. De zeeslakken zijn geoogst uit de natuur en vervolgens in een algenvrije omgeving gekweekt, waarbij de bruto en netto fotosyntheseactiviteit en de dissimilatie-activiteit zijn gemeten. Het visuele element is een staafdiagram (getiteld 'afbeelding 2') met foutbalken. De Y-as toont 'opgenomen/afgegeven/verbruikte hoeveelheid zuurstof' in µmol O2 per mg chlorofyl per uur. De X-as toont 'maanden in kweek', van 2 tot en met 7 maanden. De legenda P, Q en R, met verschillende grijstinten, duiden drie verschillende metingen aan die over de maanden variëren. Concepten die aan bod komen zijn bruto fotosynthese, netto fotosynthese en dissimilatie, en de relatie tussen zuurstofproductie/verbruik en deze processen. Van de student wordt gevraagd om in vraag 15 te bepalen welke van de zes gegeven opties (A t/m F) de correcte toewijzing geeft van P, Q en R aan bruto fotosynthese, netto fotosynthese en dissimilatie, gebaseerd op de informatie in de inleiding en het staafdiagram. Dit vereist inzicht in de definities van deze processen en hun relatie tot zuurstofmetingen in een algenvrije omgeving. ### Pagina 11 Dit is een examenpagina (11/20) biologie die voornamelijk bestaat uit tekst en meerkeuzevragen, aangevuld met open vragen. Visuele elementen ontbreken. De pagina behandelt complexe biologische concepten rond fotosynthese, dissimilatie en genetica. Vraag 16 richt zich op het meten van dissimilatie bij de alg E. chlorotica door gasuitwisseling (zuurstof en koolstofdioxide) in licht en donker. Hierbij wordt de student gevraagd de minimale set metingen te kiezen om de dissimilatie te bepalen. Vraag 17 is een open vraag die dieper ingaat op bi-functionele enzymen betrokken bij fotosynthese (lichtreactie) en oxidatieve fosforylering, waarbij gevraagd wordt naar het enzym, het gekatalyseerde proces en de energiebron. Vraag 18 behandelt kleptoplastie en laterale genoverdracht van chloroplastgenen naar het slakgenoom, specifiek over het PsbO-gen en de rol van het mangaan-eiwitcomplex in fotosysteem II bij een specifieke reactie, waarbij de student de juiste reactie moet selecteren uit vier opties. De vragen vereisen kennis van cellulaire processen, metabolisme (fotosynthese, dissimilatie, oxidatieve fosforylering) en moleculaire biologie (genoverdracht, chloroplastgenoom). ### Pagina 12 Dit is een examenpagina met vier vragen over biologie, gericht op moleculaire genetica, microbiologie en evolutiebiologie. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken of figuren, enkel tekstuele vragen en antwoordopties. Vraag 19 (2p) betreft de locatie van transcriptie en translatie van een specifiek gen (PsbO-gen) in slakcellen. De student moet de juiste combinatie kiezen uit vier gegeven opties in een tabel (A-D), waarbij 'transcriptie' en 'translatie' per locatie worden onderscheiden (kern, chloroplast, ruw endoplasmatisch reticulum). Dit vereist kennis van cellulaire processen en organellen. Vraag 20 (2p) behandelt horizontale genoverdracht bij bacteriën, specifiek in de context van antibioticaresistentie. Er worden twee processen beschreven: plasmiden met een resistentiegen die na celdeling in dochtercellen zichtbaar zijn, en plasmiden die via conjugatie tussen bacteriën worden uitgewisseld. De student moet bepalen bij welk van deze processen horizontale genoverdracht plaatsvindt, met keuzeopties A-D. Vraag 21 (2p) beschrijft een geval van horizontale genoverdracht van alg-DNA naar een zeeslak (E. chlorotica) en de daaropvolgende verspreiding van dit DNA binnen de zeeslakpopulatie. Van de student wordt gevraagd het evolutionaire proces te beschrijven dat ervoor gezorgd heeft dat dit alg-DNA nu in alle zeeslakken van de soort voorkomt. Dit vereist inzicht in evolutiemechanismen zoals natuurlijke selectie en overerving. Vraag 22 (2p) vraagt de student twee andere processen te beschrijven die, naast horizontale genoverdracht, kunnen leiden tot variatie in genotypen binnen een soort. Dit test de kennis van de student over bronnen van genetische variatie, zoals mutatie, recombinatie of genstroom. De vragen vereisen kennis van diverse biologische concepten en het vermogen om deze toe te passen in specifieke scenario's. ### Pagina 13 Dit is een les- of examenpagina (opgave) over pijnstilling tijdens de bevalling. De pagina bevat twee tekstgedeelten en twee afbeeldingen. Het eerste tekstgedeelte bespreekt de keuze tussen thuis- en ziekenhuisbevalling, de herintroductie van lachgas, en argumenten voor en tegen pijnbestrijding (waaronder het functionele aspect van barenspijn). Het tweede tekstgedeelte introduceert epidurale anesthesie (ruggenprik) als methode van pijnbestrijding, waarbij anesthetica in de epidurale ruimte worden ingebracht. Beide tekstgedeelten introduceren vragen die van de student worden verwacht te beantwoorden. De visuele elementen bestaan uit een schematische weergave van een zwangere baarmoeder met foetus, en een gedetailleerde uitsnede van het ruggenmerg met omliggende structuren, genummerd van 1 tot 4. De wiskundige/wetenschappelijke concepten omvatten fysiologie van bevalling (contracties, hartminuutvolume, spijsvertering, hormonen), anatomie van de ruggengraat (ruggenmerg, epidurale ruimte), en farmacologie (anesthetica). Van de student wordt gevraagd om de naam van een specifiek hormoon te identificeren dat een rol speelt bij barenspijn en bijwerkingen op de bevalling (Vraag 23), en om de juiste injectiepositie voor epidurale anesthesie aan te duiden aan de hand van de genummerde afbeelding (meerkeuzevraag 24). ### Pagina 14 Dit is een examenpagina die zich richt op neurofysiologie, specifiek de effecten van plaatselijke verdoving op neuronale processen en de transmissie van pijnsignalen. De pagina bevat twee open vragen (Vraag 25 en 26). Vraag 25 is een meerkeuzevraag over de initiële fysiologische impact van Na⁺-poortblokkade door anesthetica, waarbij concepten als depolarisatie, hyperpolarisatie, rustpotentiaal en repolarisatie worden getest. De vraag vereist kennis van actiepotentialen en de rol van natriumionen hierin. Vraag 26 is een open vraag die gebaseerd is op een visueel element, Afbeelding 2. Deze afbeelding is een schematische weergave van drie verschillende typen neuronen (sensorisch 1, sensorisch 2, motorisch 3) en hun reactie op plaatselijke verdoving. De afbeelding toont de aanwezigheid en lengte van myelineschedes, en de variërende afstanden tussen de Ranvier-insnoeringen (0,3-0,7 mm en 0,8-1,4 mm) in de sensorische en motorische neuronen. De gearceerde rechthoek duidt het gebied van plaatselijke verdoving aan. De vraag vraagt de student te bepalen welk type neuron verantwoordelijk is voor scherpe pijn, en dit te motiveren, wat inzicht vereist in de relatie tussen myeline en signaalsnelheid. Visuele elementen zijn cruciaal voor vraag 26. De student wordt gevraagd deze biologische concepten toe te passen en hun redenering te onderbouwen. ### Pagina 15 Een zwangere vrouw die een ruggenprik tijdens de bevalling overweegt, wordt geinformeerd door haar verloskundige dat bij epidurale pijn bestrijding mogelijk extra oxytocine moet worden toegediend tijdens de bevalling. In afbeelding 3 is de invloed van oxytocine op het verloop van de bevalling weergegeven. afbeelding 3 [FIGUUR: Diagram met vier vakjes. Boven: "productie oxytocine in hypothalamus". Rechtsboven: "afgifte oxytocine in hypofyse". Linksonder: "reksensoren in baarmoederwand". Rechtsonder: "samentrekken baarmoeder". Pijlen verbinden deze vakjes met nummers (1), (2) en (3).] 2p 27 In afbeelding 3 zijn vier processen aangegeven die elkaar beïnvloeden. Op drie plaatsen is deze beïnvloeding met een cijfer aangeduid. Waar vindt de beïnvloeding plaats via neuronen? A alleen bij 1 en 2 B alleen bij 1 en 3 C alleen bij 2 en 3 D bij 1, 2 en 3 1p 28 Oxytocine is nodig om de bevalling voorspoedig te laten verlopen. Wat is het beoogde effect van de toegediende oxytocine? VW-1018-a-15-1-o 15 / 20 lees verder ►►► ### Pagina 16 Terwijl epidurale anesthesie alleen in het ziekenhuis kan plaatsvinden, zou pijnbestrijding met behulp van lachgas wellicht ook bij een thuisbevalling kunnen worden ingezet. Lachgas wordt met behulp van een masker over neus en mond toegediend. Lachgas wordt 30 seconden voor het begin van de wee ingeademd om tijdens de wee een lichte verdoving te veroorzaken. De vertraging van 30 seconden heeft te maken met de plaats van toediening en plaats van werking van de narcose. 2p 29 Langs welke weg bereikt lachgas, na inademing, de hersenen? En in welk deel van de hersenen vindt de ‘verdoving’ plaats? deel of delen van de bloedsomloop deel van de hersenen A alleen de kleine bloedsomloop B alleen de kleine bloedsomloop C alleen de grote bloedsomloop D alleen de grote bloedsomloop E de kleine en grote bloedsomloop F de kleine en grote bloedsomloop grote hersenen hersenenstam grote hersenen hersenenstam grote hersenen hersenenstam Testen op sikkelcelziekte Sikkelcelziekte is een aandoening aan de rode bloedcellen. Het gen voor de ziekte erft autosomaal recessief over en berust op een puntmutatie in het ß-globinegen. In Nederland komt sikkelcelziekte vooral voor bij mensen afkomstig van de Antillen en uit Suriname. Aanstaande ouders kunnen zich laten testen op dragerschap. [FIGUUR: Een zwart-wit foto met twee personen met dreadlocks, met tekst "1 OP DE 7 VAN ALLE DONKERE MENSEN ZIJN DRAGER VAN SIKKELCELZIEKTE LAAT JE TESTEN! www. SIKKELCEL.NL"] afbeelding 1 VW-1018-a-15-1-o 16 / 20 lees verder ### Pagina 17 In de familie van Doris komt sikkelcelziekte voor. De stamboom van haar familie is weergegeven in afbeelding 2. Doris heeft de ziekte niet, maar het lijkt haar goed mogelijk dat ze drager is. afbeelding 2 [FIGUUR: Een stamboom met 4 generaties. Vrouwen zijn weergegeven met cirkels, mannen met vierkanten. Gevulde symbolen geven aan dat iemand de sikkelcelziekte heeft. Lege symbolen geven aan dat iemand de ziekte niet heeft. De legenda specificeert dat ronde/vierkante lege symbolen 'heeft geen sikkelcelziekte of is drager' betekenen en gevulde ronde/vierkante symbolen 'heeft sikkelcelziekte' betekenen.] Legenda: Oen = heeft geen sikkelcelziekte of is drager en = heeft sikkelcelziekte 1p 30 Hoe is uit de stamboom af te leiden dat het gen voor sikkelcelziekte niet in het X-chromosoom ligt? 2p 31 In de stamboom (afbeelding 2) is Doris aangegeven bij IV 6. Wat is op basis van de in de stamboom getoonde gegevens de kans, afgerond op hele procenten, dat Doris drager is van het allel voor sikkelcelziekte? A 14% B 25% C 33% D 67% E 75% VW-1018-a-15-1-0 17 / 20 lees verder ► ► ► ### Pagina 18 Dit is een opgavepagina van een examen, gericht op biologie en biochemie, specifiek het concept van sikkelcelanemie. Visuele elementen omvatten een tabel (afbeelding 3) die een vergelijking toont van DNA-sequenties ('normaal β-globine DNA' en 'sikkelcel β-globine DNA') met de nucleotiden 'GTG CAC CTG ACT CCT GAG GAG 3'' en 'GTG CAC CTG ACT CCT GTG GAG 3'', respectievelijk. De pagina behandelt wiskundige/wetenschappelijke concepten zoals DNA-sequenties, mutaties, aminozuren (polair/apolair), hemoglobine, eiwitstructuur, bloedcellen, en afbraakproducten zoals bilirubine en albumine. De student wordt gevraagd om: 1) een multiple-choice vraag te beantwoorden over de eigenschap (polair, apolair, ringvormig, zwavelhoudend) van de restgroep van het gemuteerde aminozuur in sikkelcel β-globine, 2) een open vraag te beantwoorden over het mechanisme van orgaanschade veroorzaakt door sikkelvormige rode bloedcellen, en 3) een multiple-choice vraag te beantwoorden over welke stof (bilirubine of albumine) en welk orgaan (lever of nieren) betrokken zijn bij de afbraak en verwijdering van hemoglobine uit rode bloedcellen. ### Pagina 19 Dit is een opgavepagina binnen een biologie-eindexamen, specifiek gericht op genetica en biotechnologie. De pagina bespreekt DNA-tests voor sikkelcelziekte, waaronder Hb-fenotypering en DNA-onderzoek. Vraag 35 (2 punten) vraagt naar de reden voor DNA-vermeerdering en de naam van de techniek hiervoor, wat verwijst naar Polymerase Chain Reaction (PCR). De pagina bevat 'afbeelding 4', een serie van vijf schematische figuren die stappen van een DNA-test illustreren: 1) DNA-isolatie uit witte bloedcellen, 2) 'knippen' van DNA door restrictie-enzymen (afgebeeld als een dubbele helix die in kleinere fragmenten uiteenvalt), 3) scheiding van DNA-fragmenten op grootte (afgebeeld als een gel-elektroforese-apparaat), 4) toevoeging van een radioactieve probe (afgebeeld als een hybride fragment op een membraan), en 5) zichtbaar maken van specifieke fragmenten (afgebeeld als een bandenpatroon). De tekst legt uit dat deze DNA-test restrictie-enzymen gebruikt die op specifieke basenvolgordes knippen. Specifiek wordt restrictie-enzym MstII genoemd, dat de basenvolgorde 5' -CCTNAGG- 3' herkent. Vraag 36 (2 punten) vraagt de student te demonstreren hoe MstII knipt in het hemoglobinegen door de coderende streng van normaal β-globine DNA uit het (niet getoonde) afbeelding 3 over te nemen, de complementaire streng toe te voegen, en met een lijn aan te geven waar MstII knipt. Dit vereist kennis van DNA-structuur, restrictie-enzymen, en basepairing. De pagina bevat tevens copyrightinformatie en paginanummering (19/20). ### Pagina 20 Dit is een examenpagina die betrekking heeft op een biologievraag. De pagina bevat tekstuele uitleg over een DNA-test met betrekking tot sikkelcelziekte, waarbij het DNA van Doris (drager), een gezond persoon, en een persoon met sikkelcelziekte is geanalyseerd. Essentieel voor de vraag is 'afbeelding 5', een visueel element dat een gel-elektroforese resultaat toont. Deze figuur presenteert drie bandenpatronen gelabeld als P, Q en R, welke de DNA-monsters representeren met verschillende fragmentlengtes en dus migratiesnelheden door de gel. Elk patroon (P, Q, R) bestaat uit strepen (banden) op verschillende posities, wat duidt op de scheiding van DNA-fragmenten op basis van grootte. Het wetenschappelijke concept dat hier wordt getest, is gel-elektroforese, een techniek die gebruikt wordt in de moleculaire biologie om DNA-fragmenten te scheiden en analyseren, en de interpretatie van bandenpatronen in relatie tot genetische aandoeningen zoals sikkelcelziekte. Van de student wordt gevraagd om te bepalen welk bandenpatroon (P, Q of R) overeenkomt met het DNA van Doris, die drager is voor sikkelcelziekte. De vraag is een meerkeuzevraag met drie opties (A, B, C).