# Eindexamen Biologie VWO 2010 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2010/tijdvak-1 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 2 ### Vraag 2 – Opgave 1 ### Vraag 3 – Opgave 2 ### Vraag 4 – Opgave 4 ### Vraag 5 – Opgave 2 ### Vraag 6 – Opgave 2 ### Vraag 7 – Opgave 1 ### Vraag 8 – Opgave 2 ### Vraag 9 – Opgave 1 ### Vraag 10 – Opgave 2 ### Vraag 11 – Opgave 1 ### Vraag 12 – Opgave 1 ### Vraag 13 – Opgave 2 ### Vraag 14 – Opgave 1 ### Vraag 15 – Opgave 2 ### Vraag 16 – Opgave 1 ### Vraag 17 – Opgave 1 ### Vraag 18 – Opgave 2 ### Vraag 19 – Opgave 1 ### Vraag 20 – Opgave 1 ### Vraag 21 – Opgave 2 ### Vraag 22 – Opgave 2 ### Vraag 23 – Opgave 2 ### Vraag 24 – Opgave 1 ### Vraag 25 – Opgave 2 ### Vraag 26 – Opgave 2 ### Vraag 27 – Opgave 2 ### Vraag 28 – Opgave 2 ### Vraag 29 – Opgave 1 ### Vraag 30 – Opgave 1 ### Vraag 31 – Opgave 1 ### Vraag 32 – Opgave 2 ### Vraag 33 – Opgave 1 ### Vraag 34 – Opgave 1 ### Vraag 35 – Opgave 1 ### Vraag 36 – Opgave 2 ### Vraag 37 – Opgave 1 ### Vraag 38 – Opgave 1 ### Vraag 39 – Opgave 2 ### Vraag 40 – Opgave 2 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VWO 2010 tijdvak 1 maandag 17 mei 13.30 - 16.30 uur tevens oud programma biologie biologie 1,2 Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. VW-1018-a-10-1-o ### Pagina 2 Tenzij anders vermeld, is er sprake van natuurlijke situaties en gezonde organismen. Hartoperatie In de westerse wereld is hartfalen, een verzamelnaam voor hartziekten waarbij de pompfunctie van het hart tekortschiet, een groot probleem voor de volksgezondheid. Ongeveer een derde van de totale sterfte in Nederland wordt door hart- en vaatziekten veroorzaakt. Bepaalde lichamelijke verschijnselen duiden op een verhoogd risico, zoals atherosclerose (vroeger ook wel aderverkalking genoemd), en trombose. Als de kransslagader vernauwd is, kan met een bypassoperatie de doorbloeding van het hartspierweefsel worden hersteld. Hiervoor wordt een ander bloedvat als omleiding (bypass) gebruikt. Door de bypass krijgt het hartweefsel achter de vernauwing weer voldoende bloedtoevoer. 3p 1 Een hartinfarct kan worden veroorzaakt door een combinatie van atherosclerose en trombose. Beschrijf hoe deze risicofactoren samen tot een hartinfarct kunnen leiden. Het type bloedvat dat wordt gebruikt als bypass kan variëren. Van oudsher werd een beenader gebruikt voor de bypass. Sinds een aantal jaren wordt ook de borstwandslagader gebruikt. Het gebruik van de beenader heeft als voordeel de grote lengte van dit bloedvat. Bovendien is de ader gemakkelijk te verwijderen uit het been. Een nadeel is dat er veel atherosclerose kan optreden in een bypass van deze ader, ook al zijn de aderkleppen verwijderd. Daarom gebruikt men de laatste decennia ook slagaders, zoals een borstwandslagader (meestal de linker), als bypass. 1p 2 Noem nog een voordeel van het gebruik van een slagader als bypass. In afbeelding 1 zijn vier plaatsen aangegeven. afbeelding 1 [FIGUUR: Schematische weergave van het menselijk hart met vier genummerde onderdelen.] VW-1018-a-10-1-o 2 lees verder ► ► ► ### Pagina 3 Een patiënt met een vernauwing in het bovenste deel van de rechter kransslagader krijgt een bypass vanuit de linker borstwandslagader. Hoe loopt de verbinding van deze bypass? 3a (4p) A tussen 1 en 2 B tussen 1 en 3 C tussen 1 en 4 D tussen 2 en 3 E tussen 2 en 4 F tussen 3 en 4 Tijdens een bypassoperatie kan het bloed van de patiënt door een hart- longmachine worden geleid. De hart-longmachine neemt de functie van hart en longen over: een pomp houdt het bloed in beweging, de bloeddruk en bloedtemperatuur blijven op peil. $O_2$ wordt toegevoegd en $CO_2$ afgevoerd. Het hart wordt met behulp van drie slangetjes verbonden met de hart- longmachine. In afbeelding 2 is een hart schematisch afgebeeld met de plaats van deze drie slangetjes. afbeelding 2 [FIGUUR: Schematische weergave van een hart met drie genummerde slangen die verbonden zijn met verschillende delen van het hart.] 3b (2p) Door welk slangetje of door welke slangetjes gaat bloed naar de hart- longmachine toe? A alleen door 1 B alleen door 2 C alleen door 3 D door 1 en 2 E door 1 en 3 F door 2 en 3 Wanneer een patiënt wordt aangesloten op de hart-longmachine wordt het bloed door plastic slangetjes van en naar de machine geleid. De patiënt wordt voor de aanvang van een hartoperatie met gebruik van de hart-longmachine behandeld met heparine, een stof die de vorming van het trombokinasecomplex afremt. Na afloop van de operatie wordt protamine, een antagonist van heparine, toegediend. 2p 5 - Waarom is het noodzakelijk dat heparine wordt toegediend? - Waarom moet snel na de operatie protamine worden toegediend? VW-1018-a-10-1-o 3 lees verder ►►► ### Pagina 4 Cyanobacteriën in hete bronnen Biologen onderzochten de stofwisseling van eencellige bacteriën van het geslacht Synechococcus. Deze foto-autotrofe bacteriën leven in het bovenste groene laagje (slechts 1 mm dik) van zogeheten microbiële matten: aan elkaar gekitte bacteriën in een laag van wel een centimeter dik aan de randen van de heetwaterbronnen in het Amerikaanse Yellowstone National Park. Deze bacteriën zijn verantwoordelijk voor de primaire productie van deze ecosystemen. Overdag vindt in deze bacteriën zowel fotosynthese als anaërobe dissimilatie plaats. In het donker schakelen ze over op een totaal andere stofwisseling: de reductie van stikstofgas en anaërobe dissimilatie. 2p 6 Stikstofgas wordt door Synechococcus bacteriën omgezet in stikstofverbindingen die nodig zijn bij de groei. Welke stikstofverbinding wordt of welke stikstofverbindingen worden door deze bacteriën het eerst gevormd uit stikstofgas? A $\mathrm{NH}_3$ B $\mathrm{NO}_2^{-}$ en $\mathrm{NO}_3^{-}$ C $\mathrm{N}_2\mathrm{O}$ D aminozuren In een bacterie worden allerlei organische stikstofverbindingen aangetroffen, die nodig zijn voor de opbouw van de desbetreffende bacteriën. Zo worden verschillende aminozuren gebruikt als bouwstof van de eiwitten in de flagel. 4p 7 - Noem twee andere organische stikstofverbindingen die deel uit kunnen maken van een bacterie. Zet ze onder elkaar op je antwoordblad. - Vermeld bij beide de naam van een bestanddeel van een bacterie waarin deze organische stikstofverbinding voorkomt. Bij het omzetten van stikstofgas in organische stikstofverbindingen is het nitrogenasecomplex betrokken. Het nitrogenasecomplex in Synechococcus bacteriën werkt uitsluitend onder anaërobe omstandigheden. Dit enzymcomplex wordt door de bacterie dagelijks gevormd op basis van de transcriptieproducten van verschillende genen, de nif-genen. Op vier tijdstippen is de nitrogenase-activiteit in de bacteriën onderzocht. Het onderzoeksresultaat is weergegeven in het diagram van afbeelding 1. Daarbij is ook de belichting (fotonenstraling 400-700 nm) gegeven. VW-1018-a-10-1-o 4 lees verder ►►► ### Pagina 5 afbeelding 1 belichting ($\mu$mol m⁻² s⁻¹) 2000 1500 1000 500 0 14:00 16:00 18:00 20:00 22:00 24:00 tijd nitrogenase-activiteit (nmol ethyleen cm⁻² h⁻¹) 50 40 30 20 10 0 Legenda: belichting nitrogenase- activiteit 2p 8 Geef een verklaring voor het starten van de nitrogenase-activiteit na 18.00 uur. De microbiële mat aan de rand van een heetwaterbron bestaat uit een samenhangend geheel van tientallen soorten bacteriën die voor hun stofwisseling van elkaar afhankelijk zijn. Een dergelijke stofwisselingseenheid wordt wel 'community metabolism' genoemd. In afbeelding 2 is schematisch een aantal omzettingen weergegeven, zoals die zich kunnen afspelen in community metabolism. Enkele omzettingen zijn aangegeven met een cijfer. afbeelding 2 NO₂⁻ NH₃ NH₃ aminozuren eiwitten N₂ 1 2 3 2p 9 Welke van deze omzettingen kunnen onder anaërobe omstandigheden worden uitgevoerd? A alleen 1 B alleen 2 en 3 C 1, 2 en 3 Zodra het donker wordt start de omzetting van glycogeen in de Synechococcus bacteriën. Het daarbij gevormde acetyl-CoA kan niet op de gebruikelijke manier worden verwerkt. Het wordt omgezet in acetaat, waarvan de hoeveelheid tijdelijk toeneemt in de microbiële mat. 2p 10 Welke twee processen zijn op dat moment tot stilstand gekomen? A glycolyse en decarboxylering B glycolyse en melkzuurgisting C citroenzuurcyclus en melkzuurgisting D citroenzuurcyclus en oxidatieve fosforylering VW-1018-a-10-1-0 5 ### Pagina 6 De Kleine zwaan en het Schedelfonteinkruid Kleine zwanen zijn trekvogels die broeden op de Russische toendra en zich gedurende de winter in Noordwest-Europa ophouden. Voor de Kleine zwaan zijn de ondergrondse knolletjes of tubers van het Schedelfonteinkruid een belangrijke voedselbron, met name tijdens de voor- en najaarstrek. Onder andere door het NIOO (Nederlands Instituut voor Oecologisch Onderzoek) wordt onderzoek gedaan naar de interactie tussen de Kleine zwaan en Schedelfonteinkruid. Schedelfonteinkruid (Potamogeton pectinatus) behoort tot de fonteinkruidfamilie, die wereldwijd voorkomt in ondiepe gedeelten van meren en plassen. Deze planten vermeerderen zich voornamelijk op ongeslachtelijke wijze. In het geval van het Schedelfonteinkruid gebeurt dat met behulp van tubers, die vol zitten met zetmeel. Daarnaast vindt geslachtelijke voortplanting plaats door middel van zaden die over grote afstanden kunnen worden verplaatst. In de winter sterven alle bovengrondse delen van de plant af (zie afbeelding 1). afbeelding 1 [FIGUUR: Afbeelding 1 toont vier panelen die de levenscyclus van Schedelfonteinkruid in verschillende seizoenen weergeven: winter, lente, zomer, en herfst. In de winter zijn alleen tubers op de bodem te zien. In de lente groeien er jonge plantjes uit de tubers. In de zomer groeien de planten verder uit en produceren ze zaadjes. In de herfst zijn de bovengrondse delen van de plant verwelkt en liggen er nieuwe tubers op de bodem.] De tuberproductie is bijzonder variabel: een plant kan vele, relatief kleine tubers produceren, maar de plant kan ook wat minder exemplaren produceren, die dan groter zijn. Het is bekend dat daglengte en temperatuur invloed hebben op de tuberproductie van Schedelfonteinkruid. Ook de bodemsamenstelling, zand of klei, en de voedselrijkdom spelen een rol. Zoals voor een zich voornamelijk klonaal voortplantende soort valt te verwachten, is de 'fenotypische plasticiteit' van het Schedelfonteinkruid groot. Er is echter ook een genetische basis voor verschillen tussen de populaties. Bepaalde waterplanten, zoals het Schedelfonteinkruid, kunnen alleen in de ondiepe gedeelten van meren en plassen groeien. Geef hiervoor twee mogelijke verklaringen. 2p 11 Met de term plasticiteit wordt aangegeven dat iets buigzaam of kneedbaar is. Wat wordt in bovenstaande tekst bedoeld met 'fenotypische plasticiteit'? Leg uit waarom fenotypische plasticiteit van belang is bij een klonaal voortplantende soort, zoals het Schedelfonteinkruid. 2p 12 Beschrijf in maximaal drie zinnen hoe je in een (veld)experiment kunt onderzoeken of verschillen tussen populaties van Schedelfonteinkruid genotypisch zijn. Beschrijf welk resultaat hoort bij de conclusie dat bepaalde verschillen vooral fenotypisch zijn. 2p 13 VW-1018-a-10-1-0 lees verder >>> ### Pagina 7 Om de ondergrondse tubers te bereiken, trappelen de Kleine zwanen met hun poten grote kuilen in de bodem, waarna ze met de snavel er de tubers uit halen (zie afbeelding 2). Een door Kleine zwanen bezocht fonteinkruidveld wordt zo volledig omgeploegd. Toch wordt op dezelfde plek ieder jaar opnieuw weer volop fonteinkruid aangetroffen. Dit omploegen schaadt een populatie Schedelonteinkruid lijk-waar niet. Eén tuber kan per groeiseizoen liefst 22 nieuwe tubers vormen. Op plekken waar ieder jaar zwanen grazen, maakt Schedelonteinkruid grotere knolletjes dan op onbegraasde plaatsen. afbeelding 2 [FIGUUR: Tekening van een zwaan die met zijn snavel in het water graait, waarbij onderwater knolletjes worden opgedregd. Kleine cirkels duiden de knolletjes aan in de bodem.] In het diagram van afbeelding 3 is de relatie weergegeven tussen de diepte waarop de tubers in de bodem van twee plassen worden aangetroffen en de tuber grootte, gemeten in oktober en nogmaals in april. afbeelding 3 [FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'formaat tubers (mg drooggewicht)' van 0 tot 100, en op de x-as 'diepte (mm)' van 0 tot 300. Drie lijnen met verschillende markeringen geven de metingen weer. Een legenda onder de grafiek geeft aan dat de metingen in plas 1, plas 2, oktober 1996 en april 1997 weergegeven worden.] Legenda: — O— metingen in plas 1 —[]— metingen in plas 2 —•— en [] oktober 1996 —⚫— en [ ] april 1997 2p 14 - Wat is het verband tussen de diepte waarop de tubers in de bodem voorkomen en de tuber grootte? - Leg uit dat dit verband voordelig is voor het voortbestaan van de soort Schedelonteinkruid in een door de Kleine zwaan bezochte plas. VW-1018-a-10-1-o 7 lees verder ### Pagina 8 Uit onderzoeksgegevens blijkt dat door het foerageergedrag van de Kleine zwaan de genetische variatie tussen klonen van Schedefonteinkruid in hetzelfde gebied toeneemt. Hiervoor worden drie verklaringen gegeven: 1 De Kleine zwaan zorgt door het lostrappelen van tubers voor verspreiding van het genoom van de klonen door het gebied. 2 Doordat de Kleine zwaan een extra biotische milieu factor is, is er een andere selectiedruk dan wanneer vooral abiotische factoren van invloed zijn. Daardoor kunnen meer genotypes voorkomen. 3 Door begrazing van de tubers (ongeslachtelijke voortplanting) verschuift de voortplanting richting zaden (geslachtelijke voortplanting), met als gevolg een grotere variatie in genotypes. 2p 15 Welke van deze verklaringen kan of welke kunnen juist zijn? A alleen 1 B alleen 2 C alleen 1 en 3 D alleen 2 en 3 E alle drie Onderzoek naar veroudering bij muizen Al sinds de oudheid zijn mensen geïnteresseerd in veroudering, en dan vooral het tegengaan daarvan. Het onderzoek hiernaar verloopt met vallen en opstaan: voortdurend veranderen de inzichten over de oorzaken van veroudering. Bij één van de onderzoeken naar de oorzaak van verouderingsprocessen werden muizen gebruikt met een mutatie in het gen voor DNA-polymerase-y. Jonge muizen die homozygoot zijn voor dit mutantgen worden vroeg oud. De dieren verliezen gewicht, krijgen kale plekken en soms een bochel. Ze lijden aan botontkalking, bloedarmoede en hartstoornissen en ze gaan voortijdig dood. Veranderingen in het mitochondriale DNA (mtDNA) zijn mogelijk de oorzaak van deze snelle veroudering. Het mtDNA kan gemakkelijk worden beschadigd door vrije radicalen. Deze zuurstofradicalen ontstaan tijdens de oxidatieve fosforylering in de mitochondriën. Er wordt ook onderzoek gedaan naar stoffen die deze vrije radicalen wegvangen of de effectiviteit van in de cel voorkomende antioxidanten verhogen. 1p 16 Het mitochondriale DNA codeert voor enzymen die bij de productie van ATP betrokken zijn. Geef de naam van een enzym dat bij de oxidatieve fosforylering in mitochondriën betrokken is. VW-1018-a-10-1-o 8 lees verder ► ► ► ### Pagina 9 Alleen in mitochondriën is het enzym DNA-polymerase-y actief. Dit enzym kopieert, controleert en repareert het mtDNA. Het gen voor dit enzym bevindt zich niet in de mitochondriën, maar in de celkern. In een cel kunnen de volgende processen optreden: 1 replicatie 2 splicing 3 transcriptie 4 translatie 2p 17 Welke van deze processen zijn voor de vorming van DNA-polymerase-y noodzakelijk en in welke volgorde vinden deze processen daarbij plaats? A 2-3-4 B 3-2-4 C 3-4-2 D 1-2-3-4 E 1-3-2-4 F 1-3-4-2 Het DNA-polymerase-y dat door de muizen met het mutantgen geproduceerd wordt, is wel in staat om mtDNA te kopiëren, maar niet in staat om het te controleren op fouten. Het gevolg is dat bij de muizen de activiteit van enzymen die betrokken zijn bij de energieproductie sterk afneemt. 3p 18 Beschrijf in drie stappen waardoor in een dergelijke muis steeds meer cellen met een gebrekkige energieproductie worden aangetroffen. Het snelle verouderen gaat bij muizen met het mutantgen gepaard met het krijgen van kale plekken in de vacht. 2p 19 Leg uit waardoor deze muizen sneller dan normaal kale plekken krijgen. Bij de snel verouderende muizen blijken veel meer puntmutaties in het mtDNA voor te komen dan bij muizen zonder deze afwijking. Verandering van één enkele base in een gen leidt echter niet altijd tot een minder goede werking van het enzym dat door dat gen wordt gecodeerd. 2p 20 Geef hiervoor twee mogelijke verklaringen. VW-1018-a-10-1-o 9 lees verder ►►► ### Pagina 10 Diepzeedrama in de Atlantische oceaan Vijf soorten diepzeevissen zijn tussen 1978 en 1995 bijna helemaal weggevist voor de kust van Canada. En niet eens allemaal met opzet, want drie van de vijf soorten hebben nooit op het 'verlanglijstje' van vissers gestaan; ze zijn bijvangst tijdens de jacht op andere vis. Diepzeevissen komen voor op dieptes van 150 tot 1500 meter of meer, maar zijn het meest aan te treffen op een diepte van 300 tot 500 meter. Veel diepzeevissen groeien langzaam en bereiken de geslachtsrijpe leeftijd vaak pas na vele jaren. Twee van de met uitsterven bedreigde soorten werden vanaf 1985 niet meer commercieel gevangen. Uit onderzoek bleek dat ze beide in de jaren 1995 tot 2003 toch nog verder in aantal afnamen. Volgens berekeningen zal één van deze soorten binnen drie generaties zelfs helemaal uitgestorven zijn. Van de andere soort, de *Macrourus berglax*, zal dan nog maar 0,3 procent van de oorspronkelijke populatie over zijn. De toestand van alle vijf soorten valt ruimschoots binnen de definitie "met onmiddellijk uitsterven bedreigd" die de wereldnatuur-beschermingsorganisatie IUCN hanteert: de afname van deze populaties bedraagt 80 procent of meer in drie generaties. Daarom zou de diepzeevisserij stevig aan banden moeten worden gelegd. De Europese Commissie wilde echter niet verder dan een een- gangsreductie van 20 procent en de ministers van visserij maakten daar vervolgens 10 procent van. [FIGUUR: Tekening van een vis met de tekst 'Macrourus berglax' eronder.] Er wordt niet meer commercieel gevist op een aantal met uitsterven bedreigde soorten diepzeevissen. Toch wordt de nog doorlopende afname van deze soorten door de huidige visserij veroorzaakt. 2p 21 Geef hiervoor een verklaring. Het verdwijnen van de vijf soorten diepzeevissen beïnvloedt de levensgemeenschap in het diepzee-ecosysteem. 2p 22 Leg uit dat dit verlies nadelige gevolgen kan hebben voor de levensgemeenschap. Daar waar de beschreven diepzeevissen voorkomen, dringt geen licht door. 2p 23 Leg uit waarmee de voedselketens, waar de diepzeevissen deel van uitmaken, beginnen. Multifocale IOL Staar, of cataract, is een vertroebeling van de ooglens waardoor deze geheel of gedeeltelijk ondoorzichtig wordt. Er ontstaat dan een onscherp beeld op het netvlies. In Nederland heeft ongeveer 13% van de mensen tussen 65 en 74 jaar hinder van staar, voor de groep van 70 jaar en ouder is dat zelfs 68%. Cataract operaties behoren dan ook tot de meest uitgevoerde chirurgische ingrepen. VW-1018-a-10-1-o 10 lees verder ►►► ### Pagina 11 Vroeger, vanaf de Oudheid, bestond de behandeling uitsluitend uit het verwijderen of wegduwen van de ondoorzichtige oogl.ens. Pas sinds de beschikbaarheid van kunstlenzen kan de eigen ooglens ook vervangen worden. Vanaf de vijftiger jaren van de vorige eeuw wordt de troebele lens operatief verwijderd en door een kunstlens vervangen: een intra-oculaire lens of IOL. Sinds eind jaren negentig van de vorige eeuw zijn ook verschillende multifocale IOL's ontwikkeld en geïmplanteerd. De IOL die tot eind jaren negentig van de vorige eeuw werd geïmplanteerd, was een kunststoflens met één brandpuntsafstand (focus), een zogenoemde monofocale IOL. De sterkte van die lens was afhankelijk van de keuze die vooraf door de oogarts en de cataractpatiënt gemaakt werd: ofwel een IOL voor veraf zien ofwel een voor dichtbij zien. In de meeste gevallen werd voor een IOL voor veraf zien gekozen. 2p 24 Een IOL voor dichtbij zien (D) wordt vergeleken met een IOL voor veraf zien (V). Wat is het belangrijkste verschil tussen lens D en lens V? A D is convergerend en V is divergerend. B D is divergerend en V is convergerend. C D is sterker convergerend dan V. D D is sterker divergerend dan V. De ooglens bevindt zich in een lenzakje. Bij een cataractoperatie wordt een kleine sneetje in het lenzakje gemaakt. De ooglens wordt met behulp van ultrasone golven afgebroken tot een emulsie, en weggezozen. De kunstlens wordt in opgerolde toestand in het lenzakje geschoven en ontrold. Aan de IOL zitten twee haakjes waarmee de IOL in het zakje wordt vastgehaakt. Voorafgaand aan de operatie wordt een aantal medicamenten toegediend, onder andere een middel dat de pupil verwijdyt. Het pupilverwijjdend middel zorgt ervoor dat bepaalde spieren in de iris samentrekken. De werking van het pupilverwijjdend middel is te vergelijken met het effect op die spieren door prikkeling van een bepaald deel van het zenuwstelsel. 2p 25 Welke spieren gaan door het pupilverwijjdend middel samentrekken? Tot welk deel van het zenuwstelsel behoren de zenuwen die normaal gesproken pupilverwijding bewerkstelligen? spieren in de iris die samentrekken deel van het zenuwstelsel A kringspieren parasympathisch zenuwstelsel B kringspieren orthosympathisch zenuwstelsel C kringspieren animale zenuwstelsel D radiale spieren parasympathisch zenuwstelsel E radiale spieren orthosympathisch zenuwstelsel F radiale spieren animale zenuwstelsel VW-1018-a-10-1-o 11 lees verder Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssl.nl. Pagina: 1387 ### Pagina 12 ```json { "description": "Dit is een examentekstpagina die een wetenschappelijke opgave introduceert over multifocale intraoculaire lenzen (IOL's). De pagina bevat een gedetailleerde beschrijving van de opbouw en functie van een multifocale IOL. Het belangrijkste visuele element is 'afbeelding 1', een functionele tekening die de dwarsdoorsnede van een multifocale IOL toont, opgebouwd uit vijf concentrische, ringvormige optische zones. Elke zone is genummerd van 1 tot 5 en heeft een bijbehorende legenda die de functie van die specifieke zone beschrijft onder verschillende lichtomstandigheden en kijkafstanden (veraf/dichtbij). \n\nDe legenda beschrijft de volgende functies per zone:\n1. Scherp zien op afstand overdag.\n2. Scherp zien dichtbij bij lagere lichtintensiteiten.\n3. Scherp zien op afstand bij lagere lichtintensiteiten.\n4. Scherp zien dichtbij bij alle lichtomstandigheden.\n5. Scherp zien op afstand in de avond.\n\nDe tekst legt uit dat de IOL in afbeelding 1 uit vijf ringvormige optische zones bestaat, waarbij twee sterktes (voor dichtbij en veraf) elkaar afwisselen. Verder wordt vermeld dat er zes diagrammen (1 t/m 6) zijn (niet op deze pagina zichtbaar) die schematisch de sterkte (1/f) van de optische zones weergeven, variërend van het centrum naar de buitenzijde van de lens. De nullijn in deze diagrammen refereert aan de sterkte van een niet-geaccommodeerde ooglens. Studenten worden gevraagd om uit deze zes diagrammen (op een volgende pagina) het correcte diagram te kiezen dat de werking van de lens het beste weergeeft, gebaseerd op de informatie over de afwisselende sterktes en de functie van de verschillende zones. Deze opgave test kennis over optica, sterkte van lenzen (1/f), en het interpreteren van grafieken die een fysisch fenomeen beschrijven.", "summary": "Examenpagina over multifocale IOL (Intraoculaire Lens) met een illustratie (afbeelding 1) van concentrische, ringvormige optische zones. De legenda beschrijft optische sterktes voor scherp zien op afstand en dichtbij onder diverse lichtomstandigheden (overdag, avond, lage lichtintensiteit). De opgave verwijst naar diagrammen (niet afgebeeld) die de sterkte (1/f) van de zones weergeven, gerelateerd aan een niet-geaccommodeerde ### Pagina 13 Dit is een examenpagina die zich richt op de optica en het functioneren van multifocale intraoculaire lenzen (IOL's). De pagina bevat zes gestileerde lijn- of blokgrafieken (genummerd van 1 tot en met 6). Elke grafiek toont de 'sterkte (1/f)' op de y-as en de 'afstand vanaf centrum lens' op de x-as, met een nullijn aangegeven. Deze grafieken zijn bedoeld om verschillende sterkteprofielen van een multifocale IOL weer te geven. De vragen hierover testen het begrip van de student over de relatie tussen lenssterkte en beeldvorming. Vraag 26 vraagt de student te selecteren welk diagram (van de zes grafieken) het verloop van de sterkte in een multifocale IOL uit een eerdere afbeelding goed weergeeft. Dit vereist inzicht in hoe de sterkte van een multifocale lens varieert met de afstand tot het centrum, typisch met verschillende scherpstelpunten voor dichtbij en veraf. Vraag 27 presenteert een scenario waarin een persoon met een multifocale IOL naar een object op afstand kijkt, wat resulteert in zowel een scherp als een onscherp beeld op het netvlies. Er worden drie mogelijke verklaringen gegeven waarom dragers van deze lenzen toch tevreden zijn over het scherp zien, en de student moet de juiste verklaring kiezen. Dit beoordeelt het begrip van de student van de visuele perceptie en hoe de hersenen omgaan met meerdere brandpunten bij multifocale lenzen. ### Pagina 14 Forensisch onderzoek Bij forensisch onderzoek op de plaats van een misdrijf wordt onder andere gezocht naar DNA-sporen. Daarmee kan een DNA-profiel worden gemaakt dat leidt naar een eventuele dader. Voor het opstellen van een DNA-profiel wordt gebruikgemaakt van niet-coderend DNA. Een groot deel van dit niet-coderend DNA is repetitief; het bestaat uit herhalingen (repeats) van bepaalde basenvolgordes. Een gebied met herhalingen van een bepaalde basenvolgorde, bijvoorbeeld agta, is een locus. De allelen worden genummerd naar het aantal repeats. Allel 4 op het ‘agta’ locus omvat dus de basenvolgorde agtaagtaagtaagta. In afbeelding 1 zijn drie mogelijke allelen van de locus D7S820 schematisch aangegeven. [FIGUUR: Een schematische weergave van een chromosoom met de lokatie van D7S820, gevolgd door drie mogelijke allelen (allel 10, allel 8, allel 6) die verschillende aantallen repeats van een bepaalde basensequentie vertegenwoordigen.] De variatie in het aantal repeats (en dus het aantal allelen) per locus is talrijk, en daarmee de variatie onder de bevolking. De kans is klein dat twee niet-verwante personen dezelfde allelen hebben voor een specifieke locus. Er zijn afspraken gemaakt over welke loci geschikt zijn voor het maken van een DNA-profiel. Bij standaardprocedures voor het maken van DNA-profielen worden minimaal tien onafhankelijk overervende loci onderzocht. Daardoor is een DNA-profiel karakteristiek voor één persoon, en bruikbaar voor identificatie. Op de plaats van het misdrijf kan een dader allerlei soorten sporenmateriaal achterlaten, zoals bloedspetters, afgebroken haren, ontlasting, speeksel, sperma en vingerafdrukken. Niet alle sporen zijn even goed bruikbaar voor het maken van een eenduidig DNA-profiel. 2p 28 Leg uit waardoor speeksel aan een drinkglas een volledig DNA-profiel van de dader kan opleveren. 2p 29 Leg uit waardoor ontlasting niet geschikt is om het DNA-profiel van de dader te achterhalen. Soms is het DNA van het sporenmateriaal van slechte kwaliteit en daardoor onvolledig. In afbeelding 2 is het profiel van een weefselspoor op de plaats van het delict weergegeven. De pieken, die met een elektrofóresetekniek verkregen zijn, corresponderen met de allelen van drie loci: D13S317, D7S820 en D16S539. VW-1018-a-10-1-o 14 lees verder ► ► ► ### Pagina 15 afbeelding 2 [FIGUUR: Gel-elektroforese resultaten met drie DNA-loci: D13S317, D7S820 en D16S539. Elke locus toont banden die corresponderen met specifieke allelen, aangeduid met cijfers onder de banden.] 2p 30 Kan een spermaspoor is per locus maar één allel zichtbaar. A Ja. B Nee, want spermacellen bevatten slechts ongeveer de helft van de totale hoeveelheid DNA. C Nee, want in een spermaspoor is per locus maar één allel zichtbaar. afbeelding 3 [FIGUUR: Gel-elektroforese resultaten van drie DNA-loci (D13S317, D7S820, D16S539) voor twee verdachten (1 en 2) en een referentie (R). De loci tonen verschillende bandenpatronen, waarbij de cijfers aan de rechterkant de grootte van de fragmenten aangeven.] De recherche vergelijkt het onvolledige profiel van het weefselspoor (zie afbeelding 2) met het DNA-profiel van twee mannelijke verdachten. In afbeelding 3 is een gedeelte van het DNA-profiel van deze twee verdachten (1 en 2) weergegeven. Alleen de bandjes van de allelen van de drie loci uit het onvolledige weefselspoor zijn in deze analyse te zien. De kolommen die met R zijn aangeduid vormen de referentie: ze bevatten de banden van alle allelen (repeats) die bij de desbetreffende loci kunnen voorkomen. De getallen rechts naast het profiel geven de nummers van de allelen aan. Hoevel het profiel van het weefselsspoor (zie afbeelding 2) niet volledig is, is het ontlastend voor één van de twee verdachten (zie afbeelding 3). 2p 31 Voor welke verdachte is het onvolledige profiel ontlastend? Op grond van welke van de drie onderzochte loci? ontlastend voor: op grond van de locus of de loci: A verdachte 1 alleen D13S317 B verdachte 1 D13S317, D7S820 en D16S539 C verdachte 2 alleen D16S539 D verdachte 2 D16S539, D7S820 en D13S317 De twee verdachten beweren dat ze vader en zoon zijn. Wat betreft de leeftijd en het uiterlijk kan dat wel kloppen, maar in het bevolkingsregister is geen aanwijzing te vinden voor die bewering. 1p 32 Is het op basis van de afgebeelde DNA-profielen mogelijk dat de twee verdachten vader en zoon zijn? Leg je antwoord uit. VW-1018-a-10-1-o 15 lees verder ### Pagina 16 Bij forensisch onderzoek is het belangrijk dat de kans dat er nog iemand met hetzelfde DNA-profiel rondloopt, erg klein is. Als bekend is wat de allelfrequentie in een bepaalde populatie is voor elk van de onderzochte loci, kan berekend worden hoe groot de kans is dat een willekeurige, niet-verwante voorbijganger hetzelfde DNA-profiel heeft. In tabel 1 zijn van de drie loci uit het weefselspoor van afbeelding 1 de allelfrequenties bij een representatieve steekproef uit een bepaalde Amerikaanse populatie weergegeven. Voor het maken van deze analyse zijn speekselmonsters gebruikt. tabel 1 | locus | D16S539 | locus | D7S820 | locus | D13S317 | |---------|-----------------|---------|-----------------|---------|-----------------| | allel\* | allel frequentie | N | allel\* | allel frequentie | N | allel\* | allel frequentie | N | | 5 | 0.000 | 0 | 6 | 0.000 | 0 | 7 | 0.000 | 0 | | 6 | 0.000 | 0 | 7 | 0.019 | 8 | 8 | 0.087 | 36 | | 7 | 0.000 | 0 | 8 | 0.099 | 41 | 9 | 0.184 | 76 | | 8 | 0.012 | 5 | 9 | 0.075 | 31 | 10 | 0.077 | 32 | | 9 | 0.101 | 42 | 10 | 0.283 | 117 | 11 | 0.229 | 95 | | 10 | 0.181 | 75 | 11 | 0.266 | 110 | 12 | 0.244 | 101 | | 11 | 0.300 | 124 | 12 | 0.220 | 91 | 13 | 0.121 | 50 | | 12 | 0.268 | 111 | 13 | 0.031 | 13 | 14 | 0.053 | 22 | | 13 | 0.118 | 49 | 14 | 0.007 | 3 | 15 | 0.005 | 2 | | 14 | 0.019 | 8 | | | | | | | | totaal | 1.000 | 414 | totaal | 1.000 | 414 | totaal | 1.000 | 414 | \* het getal geeft het aantal repeats aan 2p 33 Uit hoeveel personen bestond de steekproef? A 124 B 207 C 414 D 1000 E 1242 Een verdachte heeft het volgende DNA-profiel: D16S53 ### Pagina 17 Dit is een examenpagina (pagina 17 van 1393) gericht op biologie, in het bijzonder immunologie en genetica. De pagina bevat teksten en meerkeuzevragen over het SCID-syndroom, een aangeboren afwijking van het afweersysteem. Visuele elementen omvatten een zwart-wit foto van een kind in een isolatie-unit, waarschijnlijk een 'bubble boy' om de kwetsbaarheid van SCID-patiënten te illustreren. De pagina behandelt wiskundige/wetenschappelijke concepten zoals DNA-profiling (door het te vergelijken met toevalskansen van overeenkomende DNA-profielen) en meer specifiek biologische mechanismen van het immuunsysteem: de activatie van T-cellen door calciumionen via specifieke calciumkanaaltjes, de rol van mutantgenen in SCID, de functie van fagocyten (fagocytose, antigeenpresentatie, opsonisatie, MHC-eiwitten), de betrokkenheid van B-lymfocyten, en de verschillende typen antistoffen (IgA, IgD, IgE, IgG). Van de student wordt gevraagd om oorzaken te noemen voor de discrepantie tussen berekende en werkelijke kansen in DNA-profiling, de functie van fagocyten te benoemen, de oorzaak van het ontbreken van actieve B-lymfocyten uit te leggen en aan te geven welk type antistoffen voor de geboorte al aanwezig is via de moedermelk.