# Eindexamen Biologie VWO 2009 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2009/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 2

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 2

### Vraag 8 – Opgave 2

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 2

### Vraag 12 – Opgave 2

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 2

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 2

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 2

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 2

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2009
tijdvak 1
dinsdag 19 mei
13.30 - 16.30 uur
biologie 1,2

Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Dit examen bestaat uit 35 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 73 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening vereist is, worden aan het
antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan
worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

925-0193-a-VW-1-o

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale omstandigheden en gezonde organismen.

Mieren en acacia's

In Midden-Amerika komen mieren voor die leven op en van acacia-struiken, zoals Acacia collinsii. Mieren van de soort Pseudomyrmex ferrugineus zijn zeer agressief en vallen alle organismen aan die het hebben voorzien op 'hun' acacia-struik. Deze mieren nestelen in holten in dorens en halen al hun voedsel uit deze ene struik: ze gebruiken stoffen uit de nectarklieren die zich op de bladstelen bevinden en uit de voedselrijke bolletjes die aan de toppen van de jonge bladeren zitten (zie afbeelding).

[FIGUUR: Illustratie van een acacia tak met doorns en bladeren. Genummerde delen: 1. Voedselbolletje, 2. Nectarklier, 3. Holle doorn.]

1p 1 Hoe wordt de symbiose tussen mieren van de soort Pseudomyrmex ferrugineus en de struik Acacia collinsii genoemd?

Het gehalte aan bepaalde voedingsstoffen in voedselbolletjes van twee acacia-soorten, A. hindsii en A. collinsii, is onderzocht. Ook werd het gehalte van deze voedingsstoffen in de bladeren van deze acacia-struiken bepaald. De resultaten zijn weergegeven in onderstaande diagrammen.

[FIGUUR: Twee staafdiagrammen. Het linkse diagram toont het gehalte aan voedingsstoffen in voedselbolletjes van A. hindsii en A. collinsii. De y-as toont 'mg per g drooggewicht' van 0 tot 100. De x-as toont 'A. hindsii' en 'A. collinsii'. Per soort worden vier staven weergegeven die mono- en disachariden, polysachariden, aminozuren en vetten/eiwitten vertegenwoordigen. Het rechtse diagram toont het gehalte aan voedingsstoffen in de bladeren van A. hindsii en A. collinsii. De y-as toont 'mg per g drooggewicht' van 0 tot 100. De x-as toont 'A. hindsii' en 'A. collinsii'. Per soort worden vier staven weergegeven die mono- en disachariden, polysachariden, aminozuren en vetten/eiwitten vertegenwoordigen. Een legenda geeft aan dat lichte staven mono- en disachariden, grijze staven aminozuren, donkergrijze staven vetten/eiwitten en gestreepte staven polysachariden vertegenwoordigen.]

Legenda:
mono- en disachariden
polysachariden
aminozuren
eiwitten
vetten

925-0193-a-VW-1-o 2 lees verder ▸▸▸

### Pagina 3

2p 2 Er is een verschil tussen het gehalte aan voedingsstoffen in de voedselbolletjes
en het gehalte van deze voedingsstoffen in de bladeren van A. hindsii.
Leg uit dat dit verschil eventuele vraatschade door insecten kan voorkomen.

2p 3 Uit de twee diagrammen kan niet de conclusie worden getrokken dat A. hindsii
meer energie investeert in zijn relatie met de Pseudomyrmex mieren dan
A. colinsii.
Geef hiervoor twee argumenten.

De acacia A. mayana, die over nectarklieren en over voedselbolletjes beschikt,
wordt niet alleen bewoond door P. ferrugineus, maar ook door een andere
mierensoort Camponotus planatus. De relatie van C. planatus met A. mayana is
anders dan die van P. ferrugineus met deze acacia.
Hieronder worden enkele waarnemingen genoemd, met betrekking tot de twee
mierensoorten die leven op dezelfde A. mayana struik.
1 P. ferrugineus verwijdert larven van andere plantenetende insectensoorten,
behalve die van C. planatus.
2 C. planatus verdringt overdag P. ferrugineus bij de nectarklieren, 's nachts
trekt C. planatus zich terug.
3 P. ferrugineus gebruikt ter verdediging vooral zijn steekapparaat,
C. planatus zet tegen verdediging vooral chemische stoffen in.

2p 4 Welke van deze waarnemingen ondersteunen de bewering dat C. planatus
profiteert van de relatie tussen de acacia en P. ferrugineus?
A alleen 1 en 2
B alleen 1 en 3
C alleen 2 en 3
D 1, 2 en 3

Woestijnhaviken

[FIGUUR: Een tekening van drie woestijnhaviken op cactussen.]

De meeste roofvogelsoorten leven en jagen alleen.
Woestijnhaviken (Parabuteo unicinctus) in het zuiden
van de USA hebben een hiervan afwijkend gedrag:
zij leven en jagen in voortplantingsgroepen.
Een voortplantingsgroep bestaat uit twee tot zeven
volwassen dieren rond één nest. Binnen zo'n
nestgroep bestaat een sociale hiërarchie, waarbij de
individuen afgebakende rollen hebben. Er zijn twee
dominante haven (het a-mannetje en a-vrouwtje).
De andere volwassen vogels, de B-mannetjes en
B-vrouwtjes, zijn ondergeschikt. Hun taken zijn onder
andere het vangen en aanslepen van de prooi en assisteren bij de voedsel-
voorziening van de uitvliegende jongen. Binnen de groep van de a's en de ß's
zijn de vrouwtjes dominant over de mannetjes.
Biologen in Arizona hebben gegevens over het gedrag van de individuele dieren
in verschillende nestgroepen verzameld. Daarnaast hebben ze van ieder dier
een DNA-profiel gemaakt. Omdat de paring ver van het nest plaatsvindt, kan
meestal niet vastgesteld worden wie met wie paart.

925-0193-a-VW-1-o 3 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

Dit is een examenpagina die betrekking heeft op biologie, specifiek op gedragsbiologie en voortplanting bij dieren (broedgevallen). De pagina bevat een informatietabel met observaties over drie verschillende 'nesten' (P, Q en R), wat duidt op onderzoek naar vogelgedrag of zoogdiergedrag. Elk nest beschrijft de samenstelling (vrouwtje, mannetjes, jongen) en specifieke gedragsobservaties van de individuele dieren, zoals bijdrage aan de zorg voor jongen, territoriaal gedrag (wegjagen), jachtgedrag en paringsgedrag. De tekst is primair beschrijvend, zonder visuele elementen zoals grafieken of figuren buiten de informatietabel. Wiskundige concepten ontbreken. Wetenschappelijke concepten draaien om reproductie, ouderschap, territoriaal gedrag en sociale structuren binnen dierengroepen. Van de student wordt gevraagd om op basis van de gedragsgegevens te bepalen welk mannetje waarschijnlijk het alpha-mannetje is in elk van de drie nesten (Vraag 5), waarbij een meerkeuzeantwoord moet worden gekozen uit een tabel. Vervolgens moet de student, in Vraag 6, twee additionele gedragsobservaties formuleren die de hypothese ondersteunen dat het alpha-mannetje de vader is van alle jongen in nestgroepen met meerdere volwassen mannetjes, alvorens DNA-profilering mogelijk was. De pagina bevat dus zowel analysevragen als open vragen.

### Pagina 5

Voor het maken van DNA-fingerprints werd het DNA van de haviken met een
bepaald restrictie-enzym bewerkt. De vele restrictiefragmenten die ontstonden
zijn door middel van elektroforese gescheiden. Alleen die fragmenten die
herhalingen van een bepaalde sequentie bevatten, worden daarna zichtbaar
gemaakt als donkere banden.
In onderstaande afbeelding zijn van de drie nesten de verzamelde
DNA-profielen weergegeven. Het was niet mogelijk om mannetje R3 te vangen,
vandaar dat het DNA-profiel van dit mannetje ontbreekt.

[FIGUUR: Drie kolommen met DNA-banden, gelabeld met nestnamen (Double Arrow, PanchoVilla Road, Mile Post 246) en individuen (P1, p1, p2, P2, P3; Q1, q1, q2, q3, Q2, Q3; R1, r1, r2, R3).]

Met deze DNA-profielen is het mogelijk de hypothese over het vaderschap te
toetsen.
2p 7 In welke nestgroep of welke nestgroepen hebben alle jongen op basis van
bovenstaande DNA-profielen dezelfde vader?
A alleen in nestgroep P
B alleen in nestgroep Q
C alleen in nestgroep R
D alleen in nestgroep P en Q
E alleen in nestgroep P en R
F alleen in nestgroep Q en R

Groepsvorming zoals die bij de woestijnhaviken optreedt, kan evolutionair
gezien voordelen bieden boven een solitaire levensvorm. De voordelen zijn bij
bepaalde omstandigheden duidelijk, zoals wanneer er sprake is van een tekort
aan geschikte territoria.
3p 8 Laat aan de hand van drie voorbeelden zien dat coöperatie bij woestijnhaviken
van betekenis kan zijn voor de overleving van de soort.

925-0193-a-VW-1-o 5 lees verder >>>


### Pagina 6

**HLA-match**

Gemiddeld wordt er in Nederland elke dag een nier getransplanteerd, zo blijkt uit
cijfers van Eurotransplant. Voordat zo’n operatie plaatsvindt is er al een lange
weg bewandeld, waarbij tests moeten uitwijzen of de nieren van de donor en
ontvanger wel voldoende overeenkomen (matchen). Allereerst kijkt men of de
bloedgroepen een goede match vormen.

Behalve een controle op overeenkomstige bloedgroepen wordt voor een
transplantatie ook een HLA-match gedaan. HLA staat voor Human Leukocyte
Antigens. Deze eiwitten, aanwezig op leukocyten, moeten bij donor en acceptor
zoveel mogelijk overeenkomen.
Bij een niertransplantatie zijn drie HLA-groepen belangrijk: HLA-A, HLA-B en
HLA-DR. De HLA-loci bevinden zich op de korte arm van chromosoom nr 6.
Elke HLA-groep omvat een groot aantal verschillende HLA-eiwitten, gecodeerd
voor allelen van de genen A, B en DR die met een getal worden aangegeven.
Van iedere ouder wordt één set genen van deze eiwitten geërfd. Eén zo’n set
wordt een ‘haplotype’ genoemd.

In onderstaande tabel zijn de combinaties van haplotypen van een aantal
familieleden gegeven.

[FIGUUR: Tabel met familierelaties en HLA-combinaties van degenen.]

2p 9 Welke van onderstaande combinaties van haplotypen kan het kind van deze
vader en moeder hebben? Ga ervan uit dat er geen recombinatie tussen de drie
loci plaatsvindt.
A A 1,24 / B 4,7 / DR 10,67
B A 3,24 / B 7,18 / DR 10,80
C A 1,2 / B 14,37 / DR 17,80

De ideale nierdondor is een eeneiige tweelingbroer of tweelingzus: hun
genotypes zijn onderling gelijk.
Een jongetje heeft de combinatie van haplotypen A 9,24 / B 8,18 / DR 10,80.
Zijn ouders zijn beide heterozygoot voor alle drie de genen.
Zijn moeder is in verwachting van een meisje.
Hoe groot is de kans dat dit meisje, voor wat betreft de HLA-A, HLA-B en
HLA-DR eiwitten, dezelfde combinatie van haplotypen heeft als haar oudere
broer? Ga ervan uit dat geen recombinatie plaatsvindt.
A 1/27
B 1/16
C 1/9
D 1/4

925-0193-a-VW-1-o 6 lees verder

### Pagina 7

Bloedsomloop
Een proefpersoon (man, 30 jaar, 72 kg) doet mee aan een onderzoek naar de
invloed van inspanning op het hartminuutvolume. De massa van zijn bloed is die
van een gemiddelde man van zijn leeftijd: ongeveer zeven procent van het
lichaamsgewicht. Het onderzoek begint met metingen in rust.
Zijn hartslagfrequentie is 70 per minuut en het slagvolume van zijn linker
hartkamer is in rust 70 mL.
Na de rustperiode fietst hij met volle kracht vijf minuten op een hometrainer.
Zijn hartslagfrequentie neemt toe tot 200. Uit metingen blijkt dat zijn
hartminuutvolume bij die hartslagfrequentie vijftien maal zo hoog is.

2p 11
Ook het slagvolume is tijdens het fietsen op de hometrainer veranderd.
Met welk percentage is het slagvolume van de linkerkamer toegenomen?
A 25%
B 50%
C 37,5%
D 75%
E 150%
F 500%

De omlooptijd van een rode bloedcel is de tijd die verstrijkt tussen vertrek uit de
linkerkamer en terugkomst in die kamer.
Met de gegevens van de proefpersoon en de meetresultaten in rust en bij
inspanning (zie inleiding) is het mogelijk een inschatting te maken van de
gemiddelde omlooptijd van het bloed door zijn lichaam in rust. Je mag
aannemen dat de snelheid van de rode bloedcellen hetzelfde is als die van het
bloedplasma.

2p 12
Hoe lang duurt het bij deze proefpersoon in rust gemiddeld voordat de rode
bloedcel terug is in de linkerkamer?
A ongeveer 15 seconden
B ongeveer 71 seconden
C ongeveer een halve minuut
D ongeveer een minuut
E iets minder dan een uur
F iets meer dan een uur

De omlooptijd van het bloed is afhankelijk van de route. Alle routes beginnen in
de aorta. Het toer bepaalt of een rode bloedcel een lange of een korte route
aflegt voordat hij vanuit de aorta in de rechter hartkamer arriveert.

2p 13
Welke slagader hoort bij de kortste route vanuit de aorta naar de rechter
hartkamer?
A een halsslagader
B een kransslagader
C een longslagader
D een sleutelbeenslagader

925-0103-a-VW-1-o
7
lees verder ►►►

### Pagina 8

Twee routes van het bloed, vanuit de aorta naar de rechterkamer, worden
vergeleken.
De ene route blijkt driemaal langer te zijn (qua lengte) dan de andere. Het is niet
zo dat de omlooptijd via die ene route ook driemaal langer (qua tijd) is.
14 Leg dit uit.
Thalassemie
In een dagblad stond in een vragenrubriek de volgende vraag van een moeder.
Vraag:
Sinds kort is er bij mijn zoon en bij
mijzelf ontdekt dat wij allebei een
vorm van a-thalassemie hebben.
Het enige dat ik erover weet is dat
het een vorm van bloedarmoede is
en dat het ook wel Middellandse
Zeeziekte genoemd wordt. En verder
weet ik dat het erfelijk is. Wat is nu
kenmerkend voor deze vorm van
bloedarmoede?
Antwoord:
Thalassemie is een erfelijke vorm van
bloedarmoede. Er bestaan verschillende
vormen van: a-, β- en δ-thalassemie.
De lichte vorm is a-thalassemie en
berust op een verandering van de
erfelijke code voor de bouw van
a-globine, een van de polypeptiden in het
hemoglobine. Het afwijkende Hb wordt
eerder afgebroken dan normaal het geval
zou zijn.
In chromosoom 16 zijn op twee plaatsen genen gelokaliseerd die coderen voor
de aanmaak van a-globine. Het aantal functionele a-globinegenen dat ontbreekt
bepaalt de ernst van de symptomen. In onderstaande tabel zijn mogelijke
genotypen en hun uitwerking gegeven.
aantal functionele
a-globinegenen in
chromosomenpaar 16
syndroom
symptomen
4
normaal
geen
3
'silent carrier'
geen
2
a-thalassemie (type 1)
weinig of geen anemie
2
a-thalassemie (type 2)
weinig of geen anemie
1
HbH-ziekte
matige tot ernstige anemie
0
'hydrops foetalis'
sterft vlak voor of na geboorte
925-0193-a-VW-1-o

### Pagina 9

Bij de vrouw uit de vragenrubriek en bij haar zoon is een vorm van
$\alpha$-thalassemie aangetoond.
2p 15 Is met behulp van de gegevens in de tabel af te leiden dat ook haar man, de
vader van haar zoon, een vorm van $\alpha$-thalassemie heeft?
A nee, dat is niet af te leiden
B ja, maar alleen als hun zoon $\alpha$-thalassemie type 1 heeft
C ja, maar alleen als hun zoon $\alpha$-thalassemie type 2 heeft
D ja, de vader heeft ook een vorm van $\alpha$-thalassemie
Een foetus zonder functionele $\alpha$-globinegenen (zie tabel) sterft meestal al vóór
de geboorte.
2p 16 Leg uit waardoor een foetus met dit genotype al vroeg in de ontwikkeling sterft.
Als jonge thalassemiepatiënten niet behandeld worden, kunnen onder andere
botmisvormingen ontstaan door toename van het beenmergvolume.
2p 17 Geef een verklaring voor deze volumetoename.
Afwijkend Hb kan veroorzaakt worden door een bepaalde puntmutatie in de
codering voor $\alpha$-globine. Als in triplet nummer 142 in het mRNA de nucleotide
met uracil is vervangen door een nucleotide met cytosine ontstaat een afwijkend
Hb (Constant Spring). Een deel van het normale mRNA en van het mutant
mRNA is hieronder afgebeeld.

[FIGUUR: Tabel met mRNA sequentie codes voor normaal Hb en Constant Spring Hb]

3p 18 - Wat is het verschil tussen de primaire structuur van het normale $\alpha$-globine
en die van het mutant $\alpha$-globine als gevolg van deze puntmutatie?
- Leg uit waardoor dit verschil veroorzaakt wordt.
925-0193-a-VW-1-o
9
lees verder ► ► ►

### Pagina 10

Hydrogenosomen

Reuzenkakkerlakken staan bekend om hun smerige lucht. Aan de Nijmeegse
biologiefaculteit hebben ze er duizenden. "Ik ga niet zonder gasmasker de
kweekruimte in," zegt evolutionair microbioloog Hackstein. "Een kakkerlak die
zich bedreigd voelt, begint namelijk vreselijk te stinken. Kun je nagaan wat er
gebeurt als je er een uit een bak vol soortgenoten probeert te halen."
Hackstein en zijn collega's kweken de kakkerlakken omdat ze hun darmen nodig
hebben. Want daar leven bijzondere eencelligen: pantoffeldiertjes
(Nyctotherus ovalis) die helpen bij de vertering van voedsel.
In elk pantoffeldiertje barst het van de inwonende micro-organismen: meer dan
tienduizend methaanbacteriën plus een paar honderd bacterieachtige bewoners
die waterstof produceren. De Nijmeegse biologen vinden vooral die
waterstofproducenten, de hydrogenosomen, interessant. In het tijdschrift Nature
van 3 maart 2005 open ze uit de doeken hoe die in elkaar zitten:
"We hebben nu aangetoond dat ze verwant zijn aan mitochondriën, de
energiefabriekjes die in onze eigen cellen de verbranding van suikers voor hun
rekening nemen", vertelt Hackstein. Voor verbranding, zoals die in
mitochondriën plaatsvindt, is zuurstof nodig. Maar die ontbreekt in de
kakkerlakkendarm. Wie daar toch wil leven, moet dus een ander proces
gebruiken om energie te produceren. De hydrogenosomen in het pantoffeldiertje
doen dat op een manier waarbij waterstofgas ($H_2$) als afval vrijkomt. Dit
waterstofgas wordt onmiddellijk opgenomen door de methaanbacteriën, die het
verbruiken in een reactie die energie oplevert, met methaan ($CH_4$) als bijproduct.
Dat is het gas waaruit winden en boeren voornamelijk ook die van
kakkerlakken.

Bij anaërobe dissimilatie in methaanbacteriën wordt de organische stof methaan
geproduceerd.
2p 19 — Noteer twee andere organische stoffen die als eindproduct bij anaërobe
dissimilatie door organismen gevormd kunnen worden.
— Geef bij beide stoffen een voorbeeld van een cel of een eencellig organisme
waarin deze reactie plaatsvindt.

925-0193-a-VW-1-o 10 lees verder ►►►

### Pagina 11

Een vereenvoudigd model voor de levering van waterstofionen en de productie van ATP in mitochondriën van eukaryote cellen is weergegeven in onderstaande afbeelding.

buitenmembraan van mitochondrium

[FIGUUR: Schematische weergave van de mitochondriale membraan met verschillende complexen.]

Legenda:
I = NADH dehydrogenase complex
II = succinaat-Q reductase complex
III = cytochroom b-c1 complex
IV = cytochroom oxydase complex
V = ATP-synthase

2p 20 Tot nu toe zijn er geen aanwijzingen dat in hydrogenosomen de complete citroenzuurcyclus kan plaatsvinden. De vorming van acetyl-CoA vindt wél plaats. Welk van de in de afbeelding weergegeven complexen zal op grond van de gegeven informatie bij hydrogenosomen zeker ontbreken?
A I (NADH dehydrogenase complex)
B III (cytochroom b-c1 complex)
C IV (cytochroom oxydase complex)
D V (ATP-synthase)

In het pantoffeldiertje bevinden zich naast hydrogenosomen vele soorten methaanbacteriën. Een bepaalde chemo-autotrofe methaanbacterie gebruikt waterstof ten behoeve van zijn eigen stofwisseling, waarbij ATP wordt gevormd. Drie processen die in deze methaanbacteriën plaatsvinden zijn:
1 vorming van eiwitten uit aminozuren
2 vorming van celwandmateriaal uit glucose
3 vorming van glucose uit koolstofdioxide en water
2p 21 Bij welke van deze processen is de energie van de in deze bacterie gevormde ATP nodig?
A alleen bij 1 en 2
B alleen bij 1 en 3
C alleen bij 2 en 3
D zowel bij 1 als 2 als 3

3p 22 Een onderzoeker vraagt zich af of deze methaanbacteriën te beschouwen zijn als parasieten, als commensalen of als mutualisten van de pantoffeldiertjes die in de kakkerlakken darmen leven.
– Beschrijf een onderzoek dat moet worden uitgevoerd om deze vraag te kunnen beantwoorden.
– Wat zal het resultaat van dit onderzoek zijn als het commensalisme betreft?

925-0193-a-VW-1-o 11 lees verder ►►►

### Pagina 12

De ontwikkelingen in een loofbos

Natuurlijke ecosystemen op het noordelijk halfrond zijn onderworpen aan een
cyclus van veroudering en verjonging. In een loofbos dat de opbouwfase,
stabiele fase en vervalfase doorloopt, veranderen in de loop van de tijd onder
andere de primaire productie, de hoeveelheid biomassa die gedissimileerd wordt
en de hoeveelheid biomassa die elk jaar wordt toegevoegd. In onderstaand
diagram is weergegeven, voor een periode van 100 jaar, hoeveel biomassa in
een beukenbos in Denemarken jaarlijks geproduceerd werd (BPP = bruto
primaire productie) en waarvoor deze biomassa in dat jaar is gebruikt of
vastgelegd.

afbeelding 1

[FIGUUR: Een lijn- en oppervlaktediagram met op de x-as 'leeftijd (jaren)' van 0 tot 100, en op de y-as 'jaarlijkse productie (drooggewicht 10^3 kg)' van 0 tot 30. Het diagram toont gelaagde oppervlakken met labels. Het bovenste gelaagde oppervlak is diagonaal gearceerd en gelabeld met 'BPP'. Daaronder bevinden zich twee lichtgrijze en één donkergrijs gelaagd oppervlak. Een legenda toont de betekenis van de nummeringen: 1 = dissimilatie bladeren, 2 = bladafval, 3 = dissimilatie wortels, stam en takken, 4 = afval wortels, stam en takken, 5 = restant.]

2p 23 Met welk nummer of met welk samenstel van nummers wordt in het diagram de
netto primaire productie weergegeven?
A alleen met nummer 5
B met de nummers 1 en 3 tezamen
C met de nummers 2 en 4 tezamen
D met de nummers 1, 3 en 5 tezamen
E met de nummers 2, 4 en 5 tezamen

1p 24 Op welke leeftijd is, op basis van de gegevens in het diagram, de totale
plantenbiomassa in dit bos het hoogst?

925-0193-a-VW-1-o 12 lees verder ►►►

### Pagina 13

In een vereenvoudigd schema zijn voorraden en omzettingen in een natuurlijk
loofbos, dat in de stabiele fase verkeert, weergeven:
afbeelding 2
[bruto primaire productie]
20
biomassa in planten
300
[netto primaire productie = 10]
bovengronds ondergronds
240 60
0,2
aanvoer
van buiten
biomassa
in dieren
0,006
7,8
2
0,2
0,02
resten van
planten en dieren
30
organische
stoffen in bodem
0,2
anorganische stoffen
in bodem inclusief
micro-organismen
0,2
Legenda:
(an)organische stof in 10^3 kg ha-1
organische stof in 10^3 kg ha-1 jaar-1
verlies organische stof
uitspoeling
Neem aan dat in de verschillende compartimenten, aangegeven door een
rechthoek, de hoeveelheid organische stof gemiddeld constant blijft.
Aan de linkerzijde van het schema is verlies van organische stof aangegeven.
2p 25 Bij welk proces is deze organische stof verloren gegaan?
A accumulatie
B dissimilatie
C uitspoeling
D vertering
In een loofbos vinden allerlei omzettingen plaats.
2p 26 Bij welke omzetting worden stoffen uit het compartiment 'organische stoffen in
bodem' omgezet in stoffen uit het compartiment 'anorganische stoffen in bodem'
(zie afbeelding 2)?
A ammonificatie
B nitrificatie
C stikstoffixatie
925-0193-a-VW-1-o
13
lees verder

### Pagina 14

Hormonale mannenpil

Voor het eerst sinds tientallen jaren zijn ook Nederlandse mannen betrokken bij
medisch onderzoek om de betrouwbaarheid en acceptatie te bestuderen van
hormonale anticonceptie voor mannen, de zogenoemde 'mannenpil'. Gezonde
mannen in de leeftijd van 18 tot 45 jaar kunnen deelnemen aan de studie die de
effecten onderzoekt van twee hormonen op de spermaproductie. Gedurende het
onderzoek worden continu progestagenen (aan progesteron verwante
hormonen) toegediend via een implantaat in de huid van de bovenarm.
Maximaal drie maanden na inbrengen van het implantaat wordt een
depotinjectie met testosteron gegeven. De studie duurt 1½ jaar en is opgezet
door twee internationale farmaceutische bedrijven. In totaal nemen 350 mannen
deel, verdeeld over 14 onderzoekscentra in Europa. Resultaten van
vooronderzoek waren bemoedigend en beide bedrijven streven er nu naar een
methode te ontwikkelen die niet alleen betrouwbaar is, maar ook acceptabel
voor gebruikers.

2p 27 Het implantaat met progestagenen wordt subcutaan, tussen de lederhuid en het
onderhuids bindweefsel, aangebracht.
Wat maakt deze plaats zo geschikt voor een implantaat? Geef twee argumenten.

2p 28 Al na een half jaar onderzoek is duidelijk dat bij de proefpersonen remming van
de spermaproductie optreedt met onvruchtbaarheid als resultaat. Toch loopt het
onderzoek nog zeker een aantal jaren, voor het middel vrijgegeven kan worden.
Noteer twee belangrijke gegevens die nog onderzocht moeten worden.

925-013-a-VW-1-o 14 lees verder ▶▶▶

### Pagina 15

In de afbeelding is de hormonale regulatie van de spermaproductie in een vereenvoudigd schema weergegeven.
[FIGUUR: Schema van de hormonale regulatie van de spermaproductie, met de hypothalamus die RH produceert, de hypofysevoorkwab die LH en FSH produceert, en de testikelkanaaltjes en cellen van Sertoli die spermaproductie stimuleren en remmen.]

Legenda:
-> stimulering
-----> remming
-----> transport
SHBG = geslachtshormoon bindend globuline
ABP = androgeen bindende proteïne
E = oestrogeen
T = testosteron

4p 29 - Progesteron remt de vorming van FSH en LH in de hypofyse.
- Beschrijf in vier stappen aan de hand van de gegevens in de afbeelding hoe de toediening van progesteron bij mannen tot onvruchtbaarheid leidt.
- Geef bij elke stap aan welke cellen of organen daarbij betrokken zijn.

2p 30 - Door de werking van de progestagenen uit het implantaat wordt de spermaproductie geremd. Er zijn ook andere, ongewenste effecten mogelijk.
- Leg uit hoe toediening van progestagenen bij de man tot een bepaald ongewenst effect kan leiden.

925-0193-a-VW-1-o 15 lees verder ▶►►

### Pagina 16

Vogelgriepvirus

Pekingeend met steranis. Dit oeroude Chinese recept is wel een heel
bijzondere combinatie. De eend staat, samen met het varken, aan de basis van
elke nieuwe epidemie van griep (influenza). En uit steranis wordt oseltamivir
gemaakt, de werkzame stof in Tamiflu, die verhindert dat het griepvirus een
geïnfecteerde cel verlaat.
Virusremmers zoals Tamiflu kunnen een wereldwijde griepgolf niet voorkomen,
maar vertragen wel de snelheid waarmee de virussen verspreid worden en
verminderen bovendien de ernst van de symptomen.
Grootschalig gebruik van virusremmers kan echter het ontstaan van resistentie
versnellen.

Bekende menselijke griepvirussen zijn de influenza A-virussen H1N1 en H3N2.
In onderstaande afbeelding is schematisch de route van infectie en
vermenigvuldiging van een menselijk griepvirus weergegeven.

[FIGUUR: Schematische weergave van de infectie en vermenigvuldiging van een griepvirus in een menselijke cel.]

hemagglutinine (H): nodig voor herkenning van gastheercel en
injectie viraal genoom in de cel(kern)
T neuraminidase (N): nodig voor loskoppelen vermenigvuldigde
virusdeeltjes van de gastheercel
hemagglutinine-receptor

1p 31 Waarin verschilt de bouw van het vogelgriepvirus H5N1 influenza-A van de
bouw van de eerder genoemde menselijke influenza-A griepvirussen?

925-0193-a-VW-1-o 16 lees verder ► ► ►

### Pagina 17

Het niet-specifieke afweermechanisme reageert onmiddellijk op een infectie met
influenzavirus door activiteiten van bepaalde cellen en door afgifte van bepaalde
stoffen.
2p 32 - Noem een celtype dat bij deze afweerreactie betrokken kan zijn.
- Noem een stof die betrokken kan zijn bij deze afweerreactie.
Bij een dreigende griepziekte kan iemand besluiten zich te laten vaccineren
(griepprik) of om preventief Tamiflu te gaan slikken.
2p 33 Wat zijn twee belangrijke verschillen in het effect van een griepvaccinatie en van
het gebruik van Tamiflu op het al dan niet krijgen van de griep?
2p 34 Leg uit hoe door overmatig gebruik van Tamiflu resistente tegen Tamiflu onder
de vogelgriepvirus bevorderd wordt.
Via internet wordt een luchtreinigingsapparaat aangeboden dat virussen in de
lucht onschadelijk maakt door 'positieve en negatieve ionen in de lucht te
verspreiden'. Een folder legt de werking uit:

“De ionen omcirkelen de hemagglutininen en veranderen
daarbij in zeer reactieve hydroxilradicalen. Deze nemen een
waterstofmolecuul van het hemagglutinine en vernietigen
hiermee de oppervlaktestructuur van het virus op
moleculair niveau.”

Als gevolg van de in de folder beschreven verandering zou een virus de
gastheercel niet meer kunnen infecteren.
In de uitwerkbijlage is in twee kaders een influenza A virus afgebeeld, ontdaan
van alle oppervlakte-eiwitten.
3p 35 - Voeg in het eerste kader in de uitwerkbijlage schematisch de oppervlakte-
eiwitten van het virus toe, zoals ze eruit zien vóór een behandeling door het
luchtreinigingsapparaat.
- Teken in het tweede kader schematisch hoe de oppervlakte-eiwitten van het
virus eruit zouden kunnen zien ná de behandeling.
- Benoem de door jou getekende onderdelen in een legenda.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
925-0193-a-VW-1-o* 17 einde
Voor alle eindexamens, zie www.allexamiens.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssileiden.nl. Pagina: 1522