# Eindexamen Biologie VWO 2008 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2008/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2008
tijdvak 2
woensdag 18 juni
13.30 - 16.30 uur
biologie 1,2
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.
Dit examen bestaat uit 37 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 73 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening vereist is, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
800049-2-0260

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van natuurlijke situaties en gezonde organismen.

Man of vrouw?

Soms is het onduidelijk of iemand een man of een vrouw is. Meestal is er dan ook sprake van onvruchtbaarheid.

Soms groeit een genotypische jongen (genotype XY) fenotypisch uit tot een meisje dat onvruchtbaar is. Oorzaak kan zijn de uiterst zeldzame recessief autosomaal overervende afwijking ADS (5-Alf
a-reductase Deficiëntie Syndroom). Door het ontbreken van een enzym wordt het geproduceerde testosteron niet omgezet in dihydrotestosteron, dat de vermannelijking van de uitwendige geslachtsorganen stimuleert.
Bij een andere afwijking, het AOS (Androgeen Ongevoeligheid Syndroom), is er sprake van een afwijking van een gen in het X-chromosoom. Kinderen met dit syndroom hebben het genotype XY, maar het receptoreiwit dat door het afwijkende recessieve gen gecodeerd wordt is niet gevoelig voor testosteron en ook niet voor dihydrotestosteron. Daardoor ontwikkelen ook deze kinderen zich fenotypisch tot een (onvruchtbaar) meisje.

In een roman van Eugenides komt een XY-meisje Calliope voor met de afwijking ADS. In de afbeelding is de stamboom van haar familie weergegeven. Twee van haar grootouders (nummer 4 en nummer 5) zijn broer en zus.

[FIGUUR: Stamboom met 8 individuen. Individu 1 (cirkel) is getrouwd met individu 2 (vierkant). Ze hebben kinderen 3 (cirkel) en 4 (vierkant). Individu 5 (cirkel) is getrouwd met individu 6 (vierkant). Individu 4 (vierkant) is getrouwd met individu 5 (cirkel). Zij hebben kinderen 7 (cirkel) en Calliope (niet genummerd, maar is het onderwerp van de vragen). Individu 5 is ook getrouwd met individu 6 (vierkant). Zij hebben kind 8 (vierkant).]

Calliope

2p 1 Leg uit aan de hand van de stamboom dat Calliope ADS geërfd kan hebben van haar overgrootvader (nummer 2 in de stamboom).

1p 2 Leg uit dat Calliope géén AOS geërfd kan hebben van haar overgrootvader (nummer 2 in de stamboom).

2p 3 In de VS openbaart zich de aandoening AOS bij 1 op de 13.000 tieners. Wat is dan de frequentie van het recessieve allel dat verantwoordelijk is voor AOS bij de genotypische volwassen vrouwen in de VS?
A 0
B $8,8 \cdot 10^{-3}$
C $1,5 \cdot 10^{-4}$
D $7,7 \cdot 10^{-5}$
E $2,4 \cdot 10^{-8}$

800049-2-026o 2 lees verder 

### Pagina 3

Duiven in de skinnerbox

Veel laboratoriumonderzoek naar het gedrag van dieren is verricht met gebruik van de skinnerbox, een kleine ruimte waarin de reactie van een dier op allerlei prikkels kan worden bestudeerd.

Bij een onderzoek naar het leergedrag van duiven werd de volgende proefopstelling gebruikt (zie afbeelding): een skinnerbox met een lampje en een voedselautomaat.

[FIGUUR: Een duif in een skinnerbox die een knop met zijn snavel aanraakt.]

Er werden drie groepen duiven gebruikt. Elke duif werd dagelijks enige tijd in de skinnerbox gezet. Daar werd op onregelmatige tijdstippen een lichtsignaal van 10 seconden gegeven. Het totale aantal lichtsignalen was bij elke duif gelijk. Groep 1 kreeg daamaast niets aangeboden; Groep 2 kreeg bij elk lichtsignaal voedsel aangeboden; Groep 3 kreeg even vaak voedsel aangeboden als groep 2, maar op een variabel moment na een lichtsignaal. Genoteerd werd of de duif na het lichtsignaal in de richting van de lamp bewoog of juist ervan af. De gemiddelde resultaten van groep 2 zijn in onderstaand diagram weergegeven.

[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as "beweging naar lamp toe" met een pijl omhoog en "beweging van lamp af" met een pijl omlaag, en "0" in het midden. Op de x-as staan "dagen" met de getallen 1, 2, 3, 4, 5. Een lijn met punten verbindt de punten (1, ~0.7), (2, ~1.4), (3, ~1.8), (4, ~1.8), (5, ~1.8). De lijn wordt aangeduid met "groep 2".]

1p 4 Welk type leerproces ligt aan het gedrag van groep 2 ten grondslag?

2p 5 In de uitwerkbijlage is een diagram opgenomen met de gemiddelde resultaten van groep 2 en groep 3. Teken in dit diagram in de uitwerkbijlage de grafiek met de te verwachten gemiddelde resultaten van groep 1.

800049-2-026o 3 lees verder ►►►


### Pagina 4

Bladsnijdmieren
In het kader van onderzoek naar de evolutie van het paargedrag van mieren
heeft een onderzoeksteam twee verwante soorten mieren vergeleken. Het
onderzoek leverde aanwijzingen voor de veronderstelling, dat het paren met
meer partners energetisch gezien kostbaar is en verdwijnt zodra het kan.
Een koningin van een van de soorten bladsnijdmieren, Acromyrmex echinatior,
wordt tijdens haar bruidsvlucht door gemiddeld meer dan tien mannetjes
bevrucht en slaat al het sperma dat ze nodig heeft voor de rest van haar leven in
haar lichaam op. Mannetjes worden gewoonlijk slechts één keer per jaar
geproduceerd en gaan na de paring dood.
De bevruchte jongen koningin vormt een ondergronds nest. De werksters kweken
schimmeltuintjes op stukjes blad die zij het nest in hebben gesleept. De
schimmels breken celIulose uit de bladeren af en de mieren voeden zich met
onder andere deze schimmels.
In bijna de helft van de ondergrondse nesten is ook Acromyrmex insinuator te
vinden. Deze soort bladsnijdmieren ontstond uit dezelfde voorouderstam als
A. echinatior en wordt beschouwd als een evolutionair jongere soort. Bevruchte
koninginnen van A. insinuator dringen het nest van A. echinatior binnen, nemen
de geur aan van de aanwezige werksters en genieten vervolgens hun leven lang
kost en inwoning. Zij stoppen vrijwel al hun energie in het voortbrengen van
mannetjes en van nieuwe koninginnen, die na bevruchting naar nieuwe nesten
van A. echinatior op zoek gaan. Er worden weinig werksters geproduceerd, die
bovendien slechts kort leven. De koninginnen van A. insinuator paren in het
algemeen met één of hooguit twee mannetjes.

A. echinatior leeft volgens de tekst samen met een schimmel (1) en met
A. insiuator (2).
2p 6 Van welk type symbiose is sprake bij 1 en van welk type symbiose bij 2?
symbiose 1
A commensalisme
B commensalisme
C mutualisme
D mutualisme
symbiose 2
mutualisme
parasitisme
mutualisme
parasitisme
2p 7 Wat is de habitat van de schimmels die in de tekst beschreven zijn?
Wat is de niche (nis) van de schimmels die in de tekst beschreven zijn?
800049-2-0260

### Pagina 5

Twee kenmerken van de levenswijze van A. insinuator zijn:
1 Er ontwikkel en werkers van A. insinuator, die niet nodig zijn door de zorg
van A. echinatior werksters;
2 A. insinuator leeft in symbiose met een andere soort (A. echination), waarvan
ze de geur heeft aangenomen.
2p 8 Kan kenmerk 1 worden beschouwd als een aanwijzing dat A. insinuator een
evolutionair jongere soort is dan A. echination? En kenmerk 2?

kenmerk 1 kenmerk 2
A nee
B ja nee
C nee nee
D ja ja

2p 9 Eén van de voordelen van het paren met meer partners is de grote genetische
diversiteit bij het nageslacht.
- Noem een gunstig effect van een grote genetische diversiteit bij de jonge
koninginnen die uitvliegen.
- Noem een gunstig effect van een grote genetische diversiteit bij werksters
van de soort A. echinatior voor de instandhouding van het nest.

800049-2-0260 5 lees verder ►►►

### Pagina 6

Hypoglykemie

Hypoglykemie is de medische term voor een te laag bloedglucosegehalte.
Hypoglykemie kan verschillende oorzaken hebben. Is er geen diabetes
(suikerziekte) in het spel, dan is het mogelijk dat de hypoglykemie wordt
veroorzaakt doordat de reservevoorraad glucose is verbruikt en niet meer wordt
aangevuld, bijvoorbeeld door een koolhydraatarme voeding, vasten of
langdurige lichamelijke inspanning.

In de afbeelding is schematisch aangegeven welke organen betrokken zijn bij de
regeling van het bloedglucosegehalte, dat normaliter schommelt rond de 5 mmol
per liter.

[FIGUUR: Schematische weergave van de regulatie van bloedglucose, beginnend met dalende bloedglucose onder de 5 mmol/L. Vervolgens worden de alvleesklier (A-cellen en B-cellen), bijnier-merg en hypothalamus weergegeven met bijbehorende hormonen en signaalstoffen zoals glucagon, insuline, adrenaline, ACTH en cortisol. De hypofyse geeft GH af. Uiteindelijk leidt dit tot genormaliseerd bloedglucose.]

800049-2-026o

lees verder ►►►

### Pagina 7

3p 10 In het schema van de afbeelding is bij zeven pijlen niet aangegeven of het bevordering of remming betreft. Het schema van de afbeelding is ook in de uitwerkbijlage opgenomen. Daarin kan worden weergegeven hoe bij hypoglykemie het bloedglucosegehalte weer genormaliseerd kan worden. Maak het schema in de uitwerkbijlage af door bij elke pijl in het rondje een plusteken (+), een minteken (–) of een nul (0) te noteren. Het plusteken geeft een stimulerende of bloedglucoseverhogende werking aan en het minteken een remmende of bloedglucoseverlagende werking. De nul geeft aan dat het betreffende hormoon onder deze omstandigheden geen functie heeft, of niet afgegeven wordt.
Planten beschermen zich
Sommige planten voorkomen levensbedreigende schade als gevolg van vraat door anatomische aanpassingen, zoals stekels, haren of doorns.
Planten kunnen ook stoffen vormen die onsmakelijk of giftig zijn voor plantenetende dieren. Zo maakt de Cypreswolfsmelk een giftige polyhydroxy-diterpeen-ester (zie afbeelding).
[FIGUUR: Schematische weergave van een polyhydroxy-diterpeen-ester met R1 en R2 als estergroepen, bijvoorbeeld.]
R1 en R2 zijn estergroepen, bijvoorbeeld
-C(=O)-C9H15
1p 11 Welke anorganische grondstoffen heeft de Cypreswolfsmelk minimaal nodig om deze diterpeen-ester op te bouwen?
De rups van de vlindersoort Wolfsmelkpijlstaart heeft geen last van de diterpeen-ester in de Cypreswolfsmelkplant waar hij van eet. Het gif wordt in zijn lichaam geïsoleerd opgeslagen. De rups is opvallend rood-zwart-geel gekleurd (zie afbeelding).
[FIGUUR: Een illustratie van een rups op een plant.]
2p 12 Leg uit hoe het opvallende uiterlijk van de Wolfsmelkpijlstaartrups de overlevingskans van de soort vergroot.
800049-2-0260

### Pagina 8

Longemfyseem
Longemfyseem is bij ouderen een van de belangrijkste oorzaken van kortademigheid en gebrek aan uithoudingsvermogen.

Het ontstaan van longemfyseem is een complex proces. Inmiddels is wel duidelijk dat de meeste vormen van emfyseem veroorzaakt worden door de langdurige inwerking van chemische en/of fysische factoren op het longweefsel, bijvoorbeeld jarenlang veelvuldig roken. Eén van de gevolgen is afbraak van de tussenwanden van de longblaasjes waardoor de fijnmazige structuur verandert en er grotere luchtkamers ontstaan. De elasticiteit van het longweefsel neemt af en er kunnen ook blokkades in de kleinste bronchiolen ontstaan. In afbeelding 1 zijn longtrechtertjes van een gezonde long (tekening 1) en van een long van een emfyseempatiënt (tekening 2) schematisch weergegeven.

[FIGUUR: Twee schematische weergaven van longalveoli, links een gezonde structuur (tekening 1) en rechts een aangetaste structuur met grotere luchtkamers (tekening 2).]

afbeelding 1

tekening 1 tekening 2

Het ontstaan van de grotere luchtkamers bij longemfyseem heeft invloed op de gaswisseling in het longweefsel.
2p 13 — Is de gaswisseling in de situatie van een luchtkamer groter of kleiner dan de gaswisseling in de gezonde longblaasjes waaruit deze luchtkamer is ontstaan?
— Waardoor wordt dat verschil in gaswisseling veroorzaakt?

gaswisseling oorzaak verschil
A groter het volume van de longtrechtertjes is toegenomen
B groter het diffusieoppervlak is in de situatie van de luchtkamer toegenomen
C kleiner de ingeademde lucht ondervindt minder weerstand in de longtrechtertjes
D kleiner de verhouding tussen oppervlak en volume is in de situatie van de luchtkamer afgenomen

800049-2-0260

lees verder ► ► ►

### Pagina 9

De veranderingen bij longemfyseem hebben niet alleen gevolgen voor de ventilatie en de gaswisseling. Doordat het aantal longblaasjes drastisch afneemt, verdwijnen ook longhaarvaatjes en zijn er dus ook gevolgen voor de perfusie (bloeddoorstroming) van de longen.

Bij longemfyseem verandert daardoor de verhouding tussen ventilatie (Va) en perfusie (Q). Hierbij is Va de alveolaire ventilatie in liter per minuut, en Q is de bloedstroom door de longen in liter per minuut. Bij een gezonde persoon zijn perfusie en ventilatie in evenwicht: zie tekening 1 in afbeelding 2. In tekening 2 is schematisch een situatie weergegeven die bij longemfyseem kan voorkomen: er is een vernauwing van een deel van de bronchiolen. In tekening 3 is een daarvoor compenserend mechanisme weergegeven, dat optreedt bij longemfyseem.

afbeelding 2
[FIGUUR: Schematische tekeningen van alveoli en bloedvaten. Tekening 1 toont een normale situatie met evenwicht tussen ventilatie en perfusie. Tekening 2 toont vernauwde bronchiolen. Tekening 3 toont een compenserend mechanisme.]
slagadertje bronchiolen
tekening 1 tekening 2 tekening 3

2p 14 Wordt de ratio Va/Q bij longemfyseem (zie tekening 2) groter of kleiner dan normaal (tekening 1), of blijft de ratio Va/Q ongeveer gelijk?
A de Va/Q wordt groter
B de Va/Q wordt kleiner
C de Va/Q blijft ongeveer gelijk

2p 15 Leg uit hoe het compenserend mechanisme (tekening 3) negatieve gevolgen voor de gaswisseling van de situatie daarvoor (tekening 2) gedeeltelijk wegneemt.

800049-2-026o 9 lees verder ►►►

### Pagina 10

Bijziendheid en contactlenzen

Bijziendheid begint doorgaans op een leeftijd van 8 tot 14 jaar en neemt in de daaropvolgende jaren toe om rond het 17e jaar (bij meisjes) of 24e jaar (bij jongens) nagenoeg tot stilstand te komen.

Bijziendheid ontstaat doordat de oogbol ovaler wordt met als gevolg een verlenging van de oogas. Oogspecialisten vermoeden dat harde contactlenzen wel eens invloed zouden kunnen uitoefenen op de toename van de bijziendheid, doordat deze contactlenzen de kromming van het hoornvlies beïnvloeden. In een onderzoek werd de invloed van het dragen van zachte contactlenzen op de toename van de bijziendheid vergeleken met de invloed van harde zuurstofdoorlatende contactlenzen daarop. De deelnemende kinderen waren tussen 8 en 11 jaar.
Zij hadden allen een bril nodig met een sterkte tussen -2 en -3 dioptrieën. Een dioptrie is een maat voor de sterkte van een lens.
Het effect bleek niet gering: bij de kinderen die de zachte contactlenzen droegen nam in drie jaar tijd de benodigde correctie met gemiddeld -2,19 dioptrieën toe en bij de kinderen die de harde lenzen droegen gemiddeld met slechts -1,56 dioptrieën. Uit het onderzoek bleek ook dat in die periode van drie jaar de lengtetoename van de oogas niet significant verschilde tussen de twee groepen kinderen.

2p 16 Met hoeveel procent werd de gemiddelde toename van de bijziendheid in de groep met de harde contactlenzen vertraagd in vergelijking met de groep met de zachte contactlenzen?
A 14 %
B 29 %
C 37 %
D 71 %

Gedurende de onderzoeksperiode moest de sterkte van de contactlenzen bij alle deelnemende kinderen tussendoor aangepast worden.
De sterkte van de contactlenzen aan het eind van de onderzoeksperiode wordt vergeleken met de sterkte van de contactlenzen die de kinderen aan het begin van het onderzoek nodig hadden.
2p 17 Wat is het verschil tussen de contactlenzen aan het eind van de onderzoeksperiode en de oorspronkelijke contactlenzen van de deelnemers?
A Ze zijn sterker convergerend dan de oorspronkelijke contactlenzen.
B Ze zijn minder convergerend dan de oorspronkelijke contactlenzen.
C Ze zijn sterker divergerend dan de oorspronkelijke contactlenzen.
D Ze zijn minder divergerend dan de oorspronkelijke contactlenzen.

800049-2-026o 10 lees verder ►►►

### Pagina 11

Allosterische enzymen

Welke stofwisselingsprocessen in een cel plaatsvinden, hangt af van de
aanwezigheid en de activiteit van enzymen. De activiteit van een enzym kan
gereguleerd worden door binding met een activator of een inhibitor (remstof).

Allosterische enzymen bestaan uit twee of meer polypeptiden, de subunits. Deze
enzymen bezitten 'allosterische' plaatsen, waar een activator of een inhibitor kan
binden. Elke subunit heeft één bepaalde plaats waar binding met het substraat
plaatsvindt.
In de afbeelding is een allosterisch enzym, bestaande uit vier subunits,
schematisch weergegeven in de twee vormen die voortdurend spontaan in
elkaar overgaan: de actieve en de inactieve vorm. Door binding met een
activator of met een inhibitor op één of meer van de vier allosterische plaatsen,
wordt één van de twee vormen stabiel (zolang de binding met activator of
inhibitor blijft bestaan).

[FIGUUR: Schematische weergave van een allosterisch enzym in actieve en inactieve vorm. De actieve vorm (links) heeft een cirkelvormige structuur met vier lobben. De inactieve vorm (rechts) heeft een vergelijkbare structuur, maar de lobben zijn anders georiënteerd. Twee pijlen geven de overgang tussen de vormen aan.]

In de afbeelding zijn drie plaatsen met een nummer aangegeven.
2p 18 — Met welk nummer is een plaats aangegeven waar binding mogelijk is met het
substraat?
— En waar is binding mogelijk met de activator?

substraat activator
A plaats 1 plaats 2
B plaats 2 plaats 1
C plaats 1 plaats 3
D plaats 2 plaats 3

Allosterische enzymen zijn onder andere betrokken bij deelreacties van de
dissimilatie. Soms wordt de activiteit van een dergelijk enzym gereguleerd door
de stoffen AMP en ATP die beide, in competitie met elkaar, de allosterische
plaatsen kunnen bezetten.
3p 19 — Beredeneer welke van de twee stoffen AMP en ATP als activator werkt en
welke als inhibitor.
— Leg uit wat het belang is voor de celstofwisseling van de competitie tussen
deze twee stoffen.

800049-2-0260
11
lees verder ►►►

### Pagina 12

Telomeren

Onderzoekers aan de universiteit van Utah (VS) hebben een test ontwikkeld die
bij oudere mensen een indicatie kan geven hoelang zij theoretisch nog te leven
hebben. Bij de test worden de uiteinden van chromosomen, de zogenoemde
telomeren, bekeken.

Telomeren zijn speciale structuren aan het einde van chromosomen van
eukaryote organismen; die bestaan uit een zich herhalende nucleotidenvolgorde
5' TTAGGG 3' (zie schematische afbeelding hieronder).

[FIGUUR: DNA-replicatie van telomeren met 5' en 3' uiteinden en herhalende nucleotiden. Een TTAGGG-reeks wordt getoond.]

DNA-moleculen hebben bij de replicatie naast hetgewone DNA-polymerase het
enzym telomerase nodig, dat verlies van DNA aan het uiteinde van een
chromosoom kan aanvullen door de telomeren te verlengen.
Naarmate men ouder wordt, worden telomeren korter. Ze beginnen als het ware
te krimpen. Dit zou invloed hebben op de celdeling, waardoor cellen vatbaarder
worden voor ouderdomsziekten. Wanneer de telomeren te kort zijn, kan de cel
niet meer delen.

DNA-polymerase kan alleen nucleotiden toevoegen aan het 3' uiteinde van een
reeds gedupliceerd deel van het DNA. Bij de replicatie wordt door het
polymerase een kort stukje RNA, de RNA-primer, als startpunt gebruikt. Deze
primer wordt kort na de start van de replicatie verwijderd en later vervangen
door een DNA-segment. In onderstaande afbeelding is weergegeven hoe
replicatie van de leidende en de volgende streng op verschillende wijze
plaatsvindt.

[FIGUUR: Schematische weergave van DNA-replicatie met een "ouder streng", een "leidende streng" en een "volgende streng". Er worden Okazaki-fragmenten en RNA-primers getoond.]

Legenda:
O helicase
◊ primase
□ DNA polymerase
◊ DNA ligase
■ RNA primer

De leidende streng en de volgende streng worden niet op dezelfde wijze
gerepliceerd. Daardoor wordt één van beide korter dan de bijbehorende
matrijsstreng.

800049-2-0260

12

lees verder ► ► ►


### Pagina 13

2p 20 - Welke streng, de leidende of de volgende streng, wordt korter bij replicatie?
- Leg uit dat dit een gevolg is van de manier waarop de DNA-replicatie van deze streng plaatsvindt.

Het enzym telomerase bestaat uit twee delen: een eiwitgedeelte en een RNA-streng met ca 450 nucleotiden waarin zich de code CCCAAUCCC bevindt. In onderstaande afbeelding is dit schematisch weergegeven.

[FIGUUR: Schematische weergave van telomerase dat op een DNA-streng inwerkt. De telomerase bevat een RNA-streng met de sequentie CCCAAUCCC en een eiwitgedeelte. Een DNA-streng is zichtbaar, met pijlen die de verlengingsrichting aangeven.]

Het telomerase gebruikt een deel van zijn nucleotidenvolgende (CCCCAAUCCC) als matrijs om de ouderstreng (de matrijsstreng) te verlengen in de 5' → 3' richting, telkens met de nucleotiden TTAGGG.
Het actieve deel van de RNA-streng bevat een extra drietal cytosine nucleotiden met een andere functie.
2p 21 Wat zal de functie zijn van het drietal cytosine nucleotiden in het actieve deel van het telomerase-RNA?
A Aanhechting aan het DNA van de ouderstreng mogelijk maken.
B Beëindigen van het aflezen van de RNA-streng.
C Het is een deel van de matrijs voor het volgende telomeerfragment.

Door telomerase wordt vanuit een RNA-streng een nieuw stuk DNA-streng opgebouwd.
Ook bij bepaalde virussen wordt RNA gebruikt als matrijs voor de opbouw van dubbelstrengs DNA.
1p 22 Geef de naam van het hierbij betrokken virale enzym.

Wanneer de telomeren onvoldoende lengte hebben, wordt de celcyclus onderbroken en stopt de cel voorgoed met delen.
2p 23 In welke fase van de celcyclus zal een dergelijke cel zich bevinden?
A in de G1-fase
B in de S-fase
C in de G2-fase
D in de M-fase

800049-2-026o
13
lees verder

### Pagina 14

Dioxines in de voedselketen
Het ministerie van milieu in Australië laat met regelmaat onderzoek doen naar
de verspreiding van toxische stoffen in het milieu. In 2004 werd een rapport
uitgebracht over de concentratie van dioxines in de Australische fauna.

Dioxines is de verzamelnaam voor een grote groep van persistente
gechloreerde koolwaterstoffen die ontstaan bij verbranding van chloorhoudende
kunststoffen. Dioxines zijn goed oplosbaar in vet, slecht oplosbaar in water en
zeer giftig. De toxische effecten zijn afhankelijk van de dosis, de wijze van de
blootstelling en de duur daarvan. Uit dierproeven met lange termijn blootstelling
via verontreinigd voedsel is gebleken dat ze kankerverwekkend zijn.
In onderstaande afbeelding zijn resultaten van het Australische onderzoek
weergegeven. In de afbeelding is de concentratie van een aantal zeer giftige
dioxines uitgedrukt in picogram TEQ per gram vet. TEQ staat voor toxische
equivalenten en corrigeert voor verschillen in giftigheid tussen de onderzochte
dioxines. Elk punt geeft een meting aan één individu weer.

[FIGUUR: Een staafdiagram met op de x-as de voedselketen (trofisch niveau) en op de y-as de concentratie van dioxines in pg TEQ per gram vet. De voedselketen is onderverdeeld in 6 categorieën: I planten, II ongewervelde dieren, III reptielen, IV zoogdieren, V vogels, VI dode (resten van) dieren. De y-as is logaritmisch geschaald met waarden van 0,01, 0,1, 1, 10, 100 en 10.000. In de verschillende categorieën zijn data punten weergegeven.]

trofisch niveau
laag
hoog

800049-2-0260
lees verder

### Pagina 15

2p 24 De spreiding van dioxineconcentratie is per kolom groot. Toch laat het
diagram van kolom I naar V een stijgende lijn zien.
- Bij welke dierroep is het verschil tussen de afzonderlijke metingen van de
individuen naar verhouding het grootst?
- Hoe groot is dit verschil tussen de laagste en de hoogste concentratie
dioxines bij die diergroep?
A bij de kangoeroes; het verschil ligt tussen de 20 en 30 maal
B bij de kangoeroes; het verschil is groter dan een factor 100
C bij de zoogdierenetende vogels; het verschil is ongeveer een factor 100
D bij de zoogdierenetende vogels; het verschil is bijna 1000 maal

3p 25 - Leg uit waardoor de concentratie van dioxines in vetweefsel van de
onderzochte Australische dieren van kolom I naar V toeneemt.
- Wat is de biologische term voor deze toenemende concentratie van stoffen
in trofische niveaus?

In kolom VI van de afbeelding staan de resultaten van twee soorten aasetters.
De concentraties dioxines die in deze dieren werden aangetroffen zijn
1p 26 gemiddeld lager dan die in de carnivoren van kolom II tot en met V.
Geef een verklaring hiervoor.

Herpesvirus

Het herpesvirus HSV is onder andere verantwoordelijk voor de zogenoemde
koortslip.

Een bijzonderheid bij een HSV-infectie is dat het virus levenslang in het lichaam
aanwezig blijft. Het virus dringt binnen in plaatselijke zenuwuiteinden en
verplaatst zich naar de bij die zenuwen behorende zenuwknoop. Daar blijft het
virus in een latente vorm (in rust) levenslang aanwezig. Door verschillende
prikkels kan het virus worden geactiveerd, waarna het zich vanuit de
zenuwknoop op de zenuw naar cellen van al eerder besmette huid of slijmvlies
verplaatst. Hier kan dan bijvoorbeeld de voor een HSV-infectie kenmerkende
koortslip optreden.

Bij een patiënt wordt latent HSV weer actief. Daarop volgt een zeer snelle
reactie van het immuunsysteem.
3p 27 - Waardoor is de reactie zo snel?
- Noteer de namen van de twee verschillende celtypen die bij de reactie van
het immuunsysteem betrokken zijn.
- Beschrijf kort de reactie van deze twee celtypen.

Met behulp van HSV-1716, een genetisch gemodificeerd variant van het
herpesvirus, tracht men een therapie tegen een bepaald type huidkanker te
ontwikkelen. Injectie van HSV-1716 in onderhuidse tumorhobbelties bij een
groep patiënten leidde tot afname van de tumor grootte. De bij dit onderzoek
betrokken patiënten hadden allemaal eerder een HSV-besmetting doorgemaakt.
1p 28 Waarom heeft men bij het hierboven beschreven onderzoek uitsluitend patiënten
betrokken die al geïnfecteerd waren met HSV?

800049-2-026o 15 lees verder ►►►

### Pagina 16

Geitenmelk

In Nederland wordt sinds het einde van de vorige eeuw steeds meer
melkgeiten gehouden. Er is een grotere vraag ontstaan naar geitenmelk en
geitenmelkproducten omdat ze wellicht gezonder zijn dan koemelkproducten.

Hoewel het vetgehalte van geitenmelk iets hoger is, is de melk lichter
verteerbaar dan koemelk. Dat wil zeggen dat het voedingsmiddel een korte
verblijftijd in het darmkanaal heeft en snel kan worden opgenomen. Wanneer
melk na het drinken in de maag komt, verandert de structuur: de eiwitten worden
<bos>denatureerd en vormen vlokken. Geitenmelkeiwitten vormen in de maag een
zachtere en lossere massa (het stremsel) dan koemelkeiwitten.
De samenstelling van geitenmelk vertoont een grote overeenkomst met die van
koemelk (zie tabel).

[FIGUUR: Tabel met de samenstelling van geitenmelk en koemelk per 100 mL, met rijen voor energie (kJ), lactose (g), eiwit (g), vet (g), Calcium (mg), Fosfor (mg), Ijzer (mg), Kalium (mg), Natrium (mg), vitamine A (µg), vitamine B1 (µg), vitamine B2 (µg), pantotheenzuur (µg), vitamine B6 (µg), biotine (µg), foliumzuur (µg), vitamine B12 (µg), vitamine D (µg) en kolommen voor geitenmelk en koemelk.]

De voedingssamenstelling van melk, afkomstig van verschillende
geitenboerderijen, wordt op verschillende tijdstippen bepaald. Dit levert
wisselende resultaten op, ook al wordt dezelfde onderzoeksmethode op de juiste
manier toegepast.
2p 29 Geef twee omstandigheden die van invloed zijn op de samenstelling aan
voedingsstoffen van geitenmelk.

800049-2-026o 16 lees verder

### Pagina 17

Bij de vertering van melkproducten spelen endopeptidasen een rol.
2p 30 - Leg uit waardoor endopeptidasen eiwitten in geitenmelk sneller kunnen omzetten dan die in koemelk.
- Noem drie delen van het spijsverteringsstelsel waarin dit type enzymen werkzaam is.
lemand concludeert op basis van de gegevens in de tabel dat een vrouw die zwanger is beter geitenmelk kan gaan drinken in plaats van (dezelfde hoeveelheid) koemelk.
2p 31 Geef twee argumenten waarom deze conclusie niet getrokken kan worden.
Verwoestijning
Verwoestijning, de degradatie van op zich goede landbouwgronden, is een groot probleem voor droge gebieden. Op dit moment heeft een derde van het aardoppervlak hier al mee te maken. Naast klimaatverandering speelt de mens hierin een grote rol.
De universiteit van Wageningen is projectleider geworden van een internationaal project, waarin wetenschappelijke instituten uit alle werelddelen werken aan de problemen van verwoestijning. Samen met de bewoners worden alternatieve strategieën ontwikkeld om verdere verwoestijning te voorkomen en de reeds aangetaste gebieden te herstellen.
De klimaatverandering die verwoestijning veroorzaakt is mogelijk indirect een gevolg van menselijk handelen.
2p 32 Leg uit door welk menselijk handelen deze wereldwijde klimaatverandering mogelijk wordt veroorzaakt.
2p 33 Bij verwoestijning speelt de mens ook direct een grote rol. Geef twee voorbeelden van menselijke activiteiten die kunnen leiden tot verwoestijning.
800049-2-0260
17
lees verder ►►►
Voor alle eindexamens, zie www.ssileiden.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssileiden.nl.

### Pagina 18

Moderne diagnostiek

In de moderne diagnostiek zijn MRI-scans niet meer weg te denken.
In de afbeelding is een MRI-scan van het hoofd weergegeven. Het is een midsagittale uitsnede: een doorsnede precies door het midden van het hoofd.
[FIGUUR: Midsagittale MRI-scan van het menselijk hoofd met de structuren 1, 2 en 3 gelabeld.]

34 (2p) Drie onderdelen van het centrale zenuwstelsel zijn genummerd.
– In welk of in welk van de genummerde onderdelen zijn vooral centra van het animale zenuwstelsel aan te treffen?
– In welk of in welke van de genummerde onderdelen zijn vooral centra van het autonome zenuwstelsel aan te treffen?

vooral animale centra
A alleen 1
B alleen 2
C zowel 1 als 3
D zowel 2 als 3

vooral autonome centra
zowel 2 als 3
zowel 1 als 3
alleen 2
alleen 1

Om bloedvaten zichtbaar te maken wordt soms ‘angiografie’ toegepast. Onder röntgendoorlichting wordt een soepel slangetje, een vaatkatheter, in de bloedbaan gebracht tot vlak voor of in het bloedvat dat men wil afbeelden. Een kleine hoeveelheid contrastvloeistof wordt dan via deze vaatkatheter ingespoten, waarna direct röntgenopnamen worden gemaakt. In de afbeelding is het angiogram van de rechter halsslagader weergegeven. De halsslagader splitst zich hier in twee takken.
[FIGUUR: Angiogram van de halsslagader, die zich opsplitst in twee takken.]

800049-2-026o 18 lees verder ▶▶▶

### Pagina 19

Drie plaatsen in het bloedvatstelsel zijn:
1 een beenslagader;
2 een beenader;
3 de rechterhalsader.
2p 35 Op welke van deze plaatsen is de vaatkatheter in de bloedbaan geschoven om het angiogram van de afbeelding te maken?
A plaats 1
B plaats 2
C plaats 3

Chemotaxis bij spermacellen

Als zwanger worden niet 'vanzelf' gaat, kan de huisarts of gynaecoloog een oriënterend vruchtbaarheidsonderzoek verrichten. De oorzaak van de onvruchtbaarheid kan bij de vrouw of bij de man liggen, maar soms is het een combinatie van de twee.

Bij een onderzoek naar de oorzaak van onvruchtbaarheid, werd onder andere de samenstelling en de werking van de follicular fluid (FF) bepaald. FF is een vloeistof die in het ovarium door de rijpende follikel wordt gevormd en die vrijkomt bij de ovulatie. Onder andere werd gekeken naar het opwekken van chemotaxis bij spermacellen door stoffen in de FF. Chemotaxis is een beweging waarvan de richting wordt bepaald door een gradiënt in de concentratie van een chemische verbinding in de omgeving.

3p 36 Uit de resultaten van het onderzoek werd de conclusie getrokken dat in de FF zich een stof bevindt die chemotaxis bij spermacellen opwekt.
- Hoe vindt een dergelijk onderzoek in vitro (buiten het lichaam) plaats? Noem in je beschrijving de twee belangrijkste voorwaarden waaraan de proefopstelling moet voldoen.
- Welk onderzoeksresultaat moet worden waargenomen wil de onderzoeker bovenstaande conclusie kunnen trekken?

Het effect van progesteron, één van de stoffen in de FF, op de chemotaxis van spermacellen werd nader onderzocht.
2p 37 Beredeneer waarom juist progesteron voor dit onderzoek in aanmerking komt.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
800049-2-0260* einde