# Eindexamen Biologie VWO 2007 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2007/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

### Vraag 36 – Opgave 1

### Vraag 37 – Opgave 1

### Vraag 38 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2007
tijdvak 2
woensdag 20 juni
13.30 - 16.30 uur
biologie 1,2

Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Dit examen bestaat uit 38 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden.

Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening vereist is, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

700049-2-026o

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.

Watervlooien netwerken

Lang is gedacht dat organismen in een ecosysteem alleen voedselrelaties
onderhouden. In werkelijkheid is er ook sprake van een informatienetwerk.
Zo ontdekte de Amsterdamse
ecoloog Joop Ringelberg dat er
chemische interactie plaatsvindt
tussen vissen en zoöplankton,
waaronder de watervlo.
Verschillende predators van
watervlooien zoals het
bootsmannetje (een soort wants) en
het vetje (een soort vis) geven
‘infochemicaliën’ af aan het water.
Deze stoffen leiden bij watervlooien
onder andere tot de vorming van een
helm­vormig uitgroeisel, waardoor ze
minder makkelijk gegeten kunnen
worden.
[FIGUUR: Tekening van een watervlo, één zonder helm en één met helm.]
gewone watervlo
watervlo met helmvormig
uit­groeisel

2p 1 Leg uit hoe infochemicaliën processen in de celkernen kunnen beïnvloeden,
waardoor de ontwikkeling van een helm­vormig uit­groeisel bij watervlooien tot
stand komt.

Op hun beurt vermijden organismen van een fytoplanktonsoort, *Gonyostomum*
*semen*, contact met watervlooien. Deze algen overwinteren op de bodem van
een meer. In het voorjaar komen zij naar de bovenste waterlaag. Zij kunnen zich
stevig vasthechten op de menselijke huid en flinke jeuk veroorzaken.
2p 2 Welke organismen, afgezien van de algen, kan men het beste wegvangen om in
zwemwater een algenplaag te bestrijden? Leg je antwoord uit.

Watervlooien kunnen ook een bepaalde schimmelinfectie van algen voorkomen.
Deze schimmel vormt vrij­zwemmende eencellige sporen. Voordat zo'n spore
zich vasthecht aan een alg, kan de spore worden opgezogen door een watervlo.
De watervlo kan ook de algen eten, maar alleen als deze eencellig zijn. Als een
alg zich deelt tot een samenhangende kolonie, wordt hij te groot voor de
watervlooi en zal na sterfte, bijvoorbeeld ten gevolge van een
schimmelinfectie, naar de bodem zakken.
Via de schimmels stromen de voedingsstoffen uit algenkolonies op twee
manieren door in het voedselweb.
2p 3 Beschrijf (of teken) stapsgewijs de twee routes waarlangs stoffen uit
algenkolonies op twee
algenkolonies via de schimmels uiteindelijk bij vissen terechtkomen.

700049-2-026o 2 lees verder ►►►


### Pagina 3

Foetale bloedsomloop
In de tabel is de doorstroomsnelheid gegeven van het bloed in enkele delen van
de bloedsomloop van een foetus.
[FIGUUR: Tabel met delen van de foetale bloedsomloop en de doorstroomsnelheid van het bloed in mL min-1 kg-1 lichaamsgewicht]
bovenste holle ader 78
onderste holle ader 182
rechterkamer 169
longaders (samen) 13

2p 4 Hoeveel milliliter bloed stroomt per minuut vanuit de linkerkamer direct in de
aorta bij een ongeboren baby met een gewicht van 3 kilogram?
A 91
B 104
C 156
D 273
E 312

De zuurstofverzadiging van het bloed is onder andere afhankelijk van de
zuurstofdruk. De zuurstofverzadigingskromme van het hemoglobine van een
aanstaande moeder heeft een ander verloop dan die van het foetale Hb van
haar ongeboren kind. Bij een lage pO2 (lager dan 2 kPa) of een hoge pO2 (hoger
dan 10 kPa) is er nauwelijks verschil, maar in het traject daartussen wél.

2p 5 - Is in dit traject (tussen een pO2 van 2 kPa en een pO2 van 10 kPa) de
O2-verzadiging van het bloed van de aanstaande moeder groter of kleiner
dan die van het bloed van haar ongeboren kind?
- Leg uit wat het belang daarvan is.

Gedurende de groei van de foetus is een ongestoorde ontwikkeling van het
zenuwstelsel, met name van de hersenen, essentieel. Daarvoor is een goede
aanvoer van zuurstof een vereiste.

2p 6 Op welke manier wordt bij de foetus de zuurstofvoorziening van de hersenen
bevoordeeld ten opzichte van die van andere organen?
A Doordat de halsslagaders aftakken van de aorta vóór de plaats waar
longslagader en aorta met elkaar verbonden zijn.
B Doordat de halsslagaders meer bloed uit de rechterkamer ontvangen dan uit
de linkerkamer.
C Doordat de halsslagaders tezamen een grotere doorsnede hebben dan de
aorta.
D Doordat het bloed in de halsslagaders niet met zuurstofarm bloed gemengd
is.

700049-2-026o 3 lees verder

### Pagina 4

Na de geboorte past de bloedsomloop zich aan aan de nieuwe situatie. De weerstand in de longvaten vermindert en daarmee die in de rechter harthelft. De spieren in de linkerharthelft worden sterker. Als het foramen ovale dan niet volledig sluit, kan er bloed van de linker naar de rechter boezem stromen. Enkele afwijkingen zijn:
1 een hogere bloeddruk dan normaal in de longslagader;
2 een lagere $pO_2$ dan normaal in de longslagader.
7 Welke van deze afwijkingen kan of welke kunnen een gevolg zijn van het onvolledig sluiten van het foramen ovale?
A geen van beide
B alleen 1
C alleen 2
D zowel 1 als 2

Maagzweer

Veel mensen die een maagzweer hebben, weten erover mee te praten: de eenmaal in het maagslijmvlies ingenestelde bacterie *Helicobacter pylori* raak je niet zo makkelijk kwijt.
8 Wanneer *H. pylori* zich heeft gevestigd in het maagslijmvlies heeft de aspecifieke afweer in het maagdarmkanaal onvoldoende gewerkt.
Noem twee manieren waarop de aspecifieke afweer een maaginfectie door bacteriën kan voorkomen.
9 Activiteit van het immuunsysteem leidt tot de productie van een IgG, de antistof die wijst op een infectie met *H. pylori*.
Welke cellen produceren dit IgG en door welk type stoffen wordt de productie van IgG gereguleerd?
cellen stoffen
A B-lymfocyten antigenen
B B-lymfocyten cytokinen
C macrofagen antigenen
D macrofagen cytokinen
E T-lymfocyten antigenen
F T-lymfocyten cytokinen
10 De bacterie *H. pylori* kan van mens op mens worden overgedragen.
Beschrijf een route waarlangs de overdracht van *H. pylori* van mens op mens plaatsvindt.

700049-2-026o 4 lees verder ►►►

### Pagina 5

Voedselrelaties in de waddenzee
De relatie tussen een aantal vogels en bepaalde ongewervelden in het
waddengebied is in onderstaande tekeningen weergegeven.

[FIGUUR: Een dwarsdoorsnede van de zeebodem met verschillende dieren en hun mogelijke voedselbronnen. De diepte loopt van 0 tot 30 cm. Dieren die afgebeeld zijn: Kluut, Zeeduizendpoot, Wadpier, Krab, Nonnetje, Wulpen, Mossel, Scholekster, Kokkel, Slijkgaarnaal, Tureluur, Kanoetsstrandloper, Bontbekplevier, insecten, Wadslakje. Er zijn pijlen getekend die voedselrelaties aanduiden.]

De voedselketens in de waddenzee kunnen in twee typen worden
onderscheiden. Het ene type begint met levende planten, het andere met
plantaardige detritus (dood organisch materiaal).
In de uitwerkbijlage zijn beide energiestromen getekend in de vorm van een
aantal vijft,ooekige vakken. Op verschillende plaatsen vindt overdracht van
stoffen binnen en tussen beide hoofdstromen plaats. Wanneer die overdracht in
de vorm van pijlen worden toegevoegd, ontstaat een schema van een
voedselweb.

3p 11 Maak dit schema in de uitwerkbijlage als volgt compleet:
- Zet de namen van de volgende zes groepen organismen op een juiste plaats
in de vakken: algen, bacteriën, schelpdieren, schimmels, vogels, wormen.
- Verbind de vakken waartussen overdracht van organisch materiaal
plaatsvindt met pijlen. Noteer ten minste zeven nieuwe pijlen.

7000049-2-026o 5 lees verder ► ►►

### Pagina 6

Kleurenblindheid bij meisjes

In Oslo werden 18121 schoolkinderen op het voorkomen van kleurenblindheid onderzocht. In de tabel is een deel van de resultaten van dit onderzoek weergegeven.

[FIGUUR: Tabel met twee kolommen: 'aantal jongens' en 'aantal meisjes'. De rijen zijn: 'niet kleurenblind', 'kleurenblind' en 'totaal'. De waarden zijn: 8324 en '?' voor 'niet kleurenblind'; 725 en '?' voor 'kleurenblind'; 9049 en 9072 voor 'totaal'.]

2p 12 Als aangenomen wordt dat het een monogene (door één gen veroorzaakte) eigenschap betreft en dat het gen recessief en X-chromosomaal is, kan op grond van de frequentie van kleurenblindheid bij de jongens het aantal kleurenblinde meisjes in de onderzoeksroep voorspeld worden. Hoeveel meisjes in de onderzochte groep zullen naar verwachting kleurenblind zijn?
A 58
B 242
C 275
D 362
E 567
F 727

Het aantal kleurenblinde meisjes bleek significant lager te zijn dan verwacht. Een hypothese die een verklaring geeft voor het verschil tussen het aantal kleurenblinde meisjes dat werd verwacht en het aantal dat werd waargenomen luidt: "Het allel voor kleurenblindheid leidt bij afwezigheid van het Y-chromosoom in het chromosomenpakket tot verminderde levensvatbaarheid". Om deze hypothese te toetsen kun je onderzoek doen naar de verhouding tussen het aantal jongens en het aantal meisjes in een grote groep gezinnen waarin kleurenblindheid voorkomt. Als in deze gezinnen het aantal dochters naar verhouding niet moder is dan in gezinnen waarin kleurenblindheid niet voorkomt, wordt de hypothese verworpen.
Gekozen kan worden uit de volgende gezinnen:
1 gezinnen met een kleurenblinde vader;
2 gezinnen met een kleurenblinde moeder;
3 gezinnen met ten minste een zoon die kleurenblind is;
4 gezinnen met ten minste een dochter die kleurenblind is.

2p 13 Welke van deze gezinnen zijn geschikt als onderzoeksroep?
A alleen gezinnen uit groep 1 en 2
B alleen gezinnen uit groep 3 en 4
C alleen gezinnen uit groep 1 en 3
D alleen gezinnen uit groep 2 en 4
E alle vier de groepen zijn geschikt

700049-2-026o 6 lees verder ►►►

### Pagina 7

Uit nader onderzoek bleek dat er twee genen, G en R, elk op een eigen locus
van het X-chromosoom, bij het kleurenzien betrokken zijn. Het mutantgen g leidt
tot groenblindheid en het mutantgen r tot roodblindheid.
Bij jongens zijn er met betrekking tot deze genen vier verschillende genotypen
mogelijk, waarvan drie een vorm van kleurenblindheid tot gevolg hebben.
Hoeveel verschillende genotypen met betrekking tot deze genen zijn er mogelijk
bij meisjes en hoeveel van die genotypen leiden tot een vorm van
kleurenblindheid?

aantal een vorm van
genotypen | kleurenblindheid
------- | --------
A 4 | een
B 8 | drie
C 8 | vijf
D 9 | drie
E 9 | vijf
F 9 | zeven
2p 14

700049-2-0260
7
lees verder ▶▶▶

### Pagina 8

Fitness

Met fitness wordt in de biologie bedoeld het vermogen van 'genotypen' om hun
allelen naar de volgende generatie over te dragen. De fitness wordt uitgedrukt in
een getal kleiner of gelijk aan één.
Eén van de factoren die van invloed zijn op de fitness bij dieren is het aantal
nakomelingen per legsel (eierleggende dieren) of worp (levendbarende dieren).
2p 15 Noem nog twee factoren die de fitness bij dieren kunnen beïnvloeden.

In een populatie komen de genotypen AA, Aa en aa in een bepaalde verhouding
voor, maar neemt door selectie de frequentie van het allel a af.
Er zijn drie mogelijke selectiemodellen:
1 Genotype AA heeft de hoogste fitness en er vindt alleen selectie plaats
tegen aa.
2 Genotype AA heeft de hoogste fitness en er vindt selectie plaats zowel
tegen Aa als tegen aa.
3 Genotype Aa heeft de hoogste fitness en er vindt selectie plaats zowel tegen
AA als tegen aa.
In onderstaand diagram geven de drie grafieken de afname van de frequentie
van het allel a weer in drie populaties: P, Q en R.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "allel- frequentie a" van 0,1 tot 1,0 en op de x-as "tijd (generaties)" van 0 tot 70. Drie lijnen P, Q en R dalen over de tijd. Lijn P daalt het langzaamst, lijn Q daalt het snelst en lijn R daalt tussen P en Q in.]

2p 16 Welke grafiek hoort bij welk selectiemodel?
grafiek P grafiek Q grafiek R
A model 1 model 2 model 3
B model 1 model 3 model 2
C model 2 model 1 model 2
D model 2 model 3 model 1
E model 3 model 1 model 2
F model 3 model 2 model 1

700049-2-0260

8


### Pagina 9

Als de omstandigheden zodanig veranderen dat de fitness van genotype aa
($W_{aa}$) groter wordt dan die van de genotypes Aa ($W_{Aa}$) en AA ($W_{AA}$), kan de
frequentie van allel a, als zij niet al te laag was, sterk stijgen in een populatie.
In onderstaande afbeelding is de frequentie van allel a gedurende vijftig
generaties weergegeven bij de fitnesswaarden $W_{AA}$ = 0,8 , $W_{Aa}$ = 0,8 en
$W_{aa}$ = 1,0.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "allelfrequentie a" en op de x-as "tijd (generaties)". De grafiek toont een stijgende curve die begint rond 0,08 en eindigt rond 0,8 over een periode van 50 generaties.]

3p 17 - In de uitwerkbijlage is dit diagram nogmaals weergegegeven.
- Teken hierin een grafiek die het verloop van de frequentie van allel A
weergeeft.
- Voeg een legende toe.

700049-2-026o 9 lees verder ►►►

### Pagina 10

Pancreasenzymen

De alvleesklier (pancreas) produceert verschillende hydrolytische enzymen. In de afbeelding is de regulatie van de pancreasafscheiding weergegeven.

[FIGUUR: Schematische weergave van de regulatie van pancreasenzymen. De alvleesklier produceert secretine en cholecystokinine, die de afgifte van pancreassap en de activatie van pro-enzymen stimuleren. Pancreassap bevat H2O, HCO3- en pro-enzymen zoals trypsinogeen en chymotrypsinogeen. In de twaalfvingerige darm worden deze pro-enzymen geactiveerd door enteropeptidase en trypsine, wat leidt tot de vorming van actieve enzymen zoals trypsine en chymotrypsine.]

Pancreassap bevat naast het onmisbare $HCO_3^-$ en actieve enzymen, ook een groot aantal inactieve enzymen. Van deze pro-enzymen vervult trypsinogeen een sleutelrol. Zodra trypsinogeen in de twaalfvingerige darm komt, wordt het geactiveerd door het daar aanwezige enteroptidase. Het geactiveerde trypsine activeert vervolgens een aantal andere pro-enzymen, zoals chymotrysinogeen.

1p 18 Een bestanddeel van pancreas sap is $HCO_3^-$. Welke functie heeft dit bestanddeel in de twaalfvingerige darm?

2p 19 Enzymen die in actieve vorm worden geproduceerd in de pancreas zijn onder andere $\alpha$-amylase en triacylglycerol-lipase. Inactieve enzymen zijn bijvoorbeeld pro-carboxypeptidasen en pro-fosfolipase.
- Leg uit waarom fosfolipase niet in actieve vorm geproduceerd wordt.
- Leg uit waarom dat bij $\alpha$-amylase wel mogelijk is.

700049-2-026o 10 lees verder ►►►
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssileiden.nl. Pagina: 1739

### Pagina 11

De pancreas produceert endopeptidasen en twee typen exopeptidasen:
carboxypeptidasen en aminopeptidasen.
In onderstaande afbeelding is de structuur van de twee uiteinden van een
polypeptidemolecuul weergegeven. Vijf plaatsen zijn met een genummerde pijl
aangegeven.

[FIGUUR: Een structuur van een polypeptideketen met vijf genummerde pijlen die wijzen naar posities waar de polypeptideketen verbroken kan worden.]

2p 20 Op welke van deze plaatsen kan een carboxypeptidase de peptidebinding
verbreken?
A alleen op plaats 1
B alleen op plaats 2
C alleen op plaats 5
D alleen op plaats 3 en 4
E alleen op plaats 2 en 5

### Pagina 12

Biobrandstof
De Nederlandse overheid wil het gebruik van biobrandstof stimuleren, niet alleen voor verbrandingsmotoren maar ook voor elektriciteitsproductie. Biobrandstof is een brandstof die uit biomassa verkregen wordt. Bekende autobrandstoffen zijn bio-ethanol uit plantaardige suikers en biodiesel uit plantaardige oliën.
1p 21 Noem een milieuvoordeel van het produceren van autobrandstof uit biomassa in plaats van uit aardolie.

Bij de huidige commerciële productieprocessen van bio-ethanol zijn koolhydraten uit suikerrijke voedingsgewassen, zoals suikerriet, suikerbieten en uien, de grondstof voor het vergistingsproces.
Zetmeel kan niet rechtstreeks tot ethanol vergist worden doordat gisten alleen enzymen bezitten voor de omzetting van mono- en disachariden. Toch worden steeds meer zetmeelrijke plantendelen als grondstof gebruikt voor de productie van bio-ethanol. In een voorbehandeling vindt dan de omzetting van zetmeel tot suikers plaats. Hieronder is in vier stappen de omzetting van zetmeel uit graan in bio-ethanol schematisch weergegeven.
[FIGUUR: Schema van de omzetting van graan naar bio-ethanol in vier stappen: graan -> malen en koken (1) -> hydrolyse (2) -> fermentatie (3) -> destillatie (4) -> bio-ethanol]

22 Bij welke van de genummerde stappen in het proces worden bepaalde enzymen toegevoegd en bij welke wordt gist toegevoegd?

enzymen gist
A alleen 2 alleen 3
B alleen 2 2 en 3
C alleen 3 alleen 2
D alleen 3 2 en 3
E 2 en 3 alleen 2
F 2 en 3 alleen 3

700049-2-026o 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 13

Veel onderzoek is gericht op het benutten van (afval)hout en andere
celluloserijke biomassa voor de productie van ethanol. De omzetting van
cellulose is veel moeilijker dan de omzetting van zetmeel. Bij de afbraak van
cellulose ontstaat het disacharide cellobiose dat vervolgens tot glucose wordt
afgebroken.
Een belangrijke verbetering in het productieproces van ethanol uit cellulose
werd gerealiseerd door de omzetting van cellulose, cellobiose en glucose
gelijktijdig in hetzelfde vat te laten plaatsvinden. Deze gecombineerde
procesgang wordt SSF (simultaneous saccharification and fermentation)
genoemd. Als de deelprocessen in verschillende vaten gescheiden plaatsvinden,
treedt productinhibtie op die bij SSF minder groot is.
Hieronder zijn de genoemde omzettingen schematisch weergegeven. De
werkzame enzymen zijn met de letters P, Q en R aangeduid.

[FIGUUR: Een schema met vier blokken die de omzetting van cellulose naar ethanol weergeven. Het eerste blok is 'cellulose'. Van 'cellulose' gaat een pijl naar een blok met de letter 'P'. Van 'P' gaat een pijl naar 'cellobiose'. Van 'cellobiose' gaat een pijl naar een blok met de letter 'Q'. Van 'Q' gaat een pijl naar 'glucose'. Van 'glucose' gaat een pijl naar een blok met de letter 'R'. Van 'R' gaat een pijl naar 'ethanol'.]

2p 23 – Geef een voorbeeld van productinhibtie die in een van de in de afbeelding
aangegeven deelprocessen tot remming zal leiden, maar die bij SSF minder
optreedt.
– Leg uit waardoor deze productinhibtie bij SSF minder optreedt.

1p 24 Een voordeel van het gebruik van celluloserijke biomassa in plaats van
zetmeelrijke biomassa bij de productie van bio-ethanol is dat het goedkoper is.
Wat is een ander belangrijk voordeel van het gebruik van celluloserijke
biomassa in plaats van zetmeelrijke biomassa bij de productie van bio-ethanol?

700049-2-0260
13
lees verder ► ► ►

### Pagina 14

Spierreflex
In de afbeelding is in een schema de schakeling weergegeven van een aantal neuronen die verbonden zijn met de buigspier en de strekspier van het onderbeen. Enkele neuronen zijn ter hoogte van het cellichaam genummerd. De peessensoren en spierspoeltjes reageren op uitrekking.

[FIGUUR: Schema van neuronenverbindingen, waaronder spierspoelen, peessensoren, motorneuronen en interneuronen, gelabeld met nummers 2 t/m 11. Het ruggenmerg is aangegeven met een stippellijn. Strekspier en buigspier zijn ook weergegeven.]

legenda:
S = spierspoel
P = peessensor
T = synaps

700049-2-026o
14
lees verder ►►►

### Pagina 15

2p 25 Om de spierreflex op te wekken wordt een tik gegeven op de kniepees vlak onder de knie. Het onderbeen wipt in reactie daarop even omhoog. Welke van de genummerde neuronen in het schema van bovenstaande afbeelding geven bij deze reflex transmitterstof af?
A alleen 1 en 5
B alleen 4 en 6
C alleen 1, 5 en 8
D alleen 1, 5, 7 en 9
E alleen 4, 6, 8 en 10
F 1, 2, 5, 7 en 9
In de volgende afbeelding is het cellichaam van neuron 7 uit de afbeelding op bladzijde 14 met een aantal uitlopers van andere neuronen schematisch afgebeeld. Via een potentiaalmeter wordt op een bepaald moment de uitslag gemeten zoals in de tekening is weergegeven.
[FIGUUR: Schematische tekening van een neuron met uitlopers en een potentiaalmeter die is aangesloten op een deel van het neuron.]
2p 26 Door prikkeling van welk neuron of welke neuronen in de afbeelding op bladzijde 14 kan deze uitslag zijn veroorzaakt?
A alleen door neuron 6
B alleen door neuron 7
C alleen door neuron 6 en door 9
D alleen door neuron 2 en door 7
E door de neuronen 2, 6, 7 en door 9
2p 27 Een sporter krijgt tijdens een wedstrijd kramp in de buigspier. De kramp kan worden verminderd door het been krachtig te strekken. Leg uit aan de hand van de schakelingen in de afbeelding op bladzijde 14, waardoor de kramp dan afneemt.
700049-2-026o 15 lees verder ►►►

### Pagina 16

Tijdens samentrekking van een spiervezel bewegen actine- en
myosinefilamenten langs elkaar. Daardoor verandert de positie van de H-band,
A-band en I-band (zie onderstaande afbeelding) in een sarcomeer.

[FIGUUR: Een gedetailleerde afbeelding van een sarcomeer, met de I-band, A-band, H-zone en het gehele sarcomeer gelabeld.]

2p 28 Welke veranderingen treden tijdens samentrekking van de spiervezel op in de
lengte van deze drie banden?
A H, A en I worden alle drie smaller
B H en A worden smaller, I blijft gelijk
C H wordt smaller, A blijft gelijk en I wordt smaller
D H blijft gelijk, A en I worden smaller
E H wordt smaller, A en I blijven gelijk

700049-2-0260 16 lees verder ►►►

### Pagina 17

Mitochondriaal DNA

DNA komt in verschillende organellen voor. De grootste hoeveelheid DNA
bevindt zich in de kern (kDNA), maar het komt ook voor in de mitochondriën
(mtDNA) en bij planten in de chloroplasten (cDNA). Het mtDNA en cDNA worden
onafhankelijk van het chromosomale kDNA vermenigvuldigd en overgedragen
op dochtercellen.
Om slachtoffers bij een ramp te identificeren kan het DNA van het slachtoffer
vergeleken worden met dat van (de vermoedelijke) familieleden. Voor een
identificatie aan de hand van mtDNA van een bepaald slachtoffer zijn
beschikbaar:
1 een zus;
2 een broer;
3 een zoon van een zus van zijn moeder;
4 een dochter van een zus van zijn vader;
5 een zus van zijn vader;
6 een broer van zijn moeder.
29 Welke van deze familieleden zijn geschikt voor de identificatie van dit slachtoffer
aan de hand van het mtDNA?
A alleen 1 en 2
B alleen 1 en 4
C alleen 2 en 3
D alleen 1, 2, 3 en 6
E alleen 1, 2, 5 en 6

Bij mensen verandert het DNA in de kern en in de mitochondriën voortdurend,
onder andere door mutatie. Meestal heeft dit geen gevolgen voor het
functioneren van de desbetreffende cel, ook al is een van de genen in het kDNA
of het mtDNA zodanig veranderd dat een bepaald enzym niet meer gevormd kan
worden.
2p 30 - Leg uit waardoor een dergelijke mutatie in het kDNA voor de desbetreffende
cel geen problemen hoeft op te leveren.
- Leg uit waardoor een dergelijke mutatie in het mtDNA van een
mitochondrium voor de desbetreffende cel geen problemen hoeft op te
leveren.

700049-2-0260
17
lees verder


### Pagina 18

Rotganzen op Schiermonnikoog

Het Waddeneiland Schiermonnikoog ligt niet vast op zijn plek; de zee slaat zand
weg aan de Noordzeekant maar laat ook zand achter aan de oostkant van het
eiland en vormt daar de kwelder. Bij de ontwikkeling van de kwelder blijken
hazen een sleutelrol te spelen. De rotganzen die op de kwelder grazen, hebben
daar voordeel van.
Planten die zijn aangepast aan het zoute water zorgen voor het vastleggen van
het zand en dragen zo bij aan de groei van de kwelder. Tijdens overstromingen
zet de zee dunne laagjes klei af op de zandige ondergrond. Op een honderd jaar
oude kwelder ligt een laag van wel vijftien centimeter. Steeds meer planten-
soorten groeien er op de ouder wordende kwelder. Op de jonge kwelder kunnen
zeekraal en gerande schijnspurrie het hoofd net boven water houden, ze worden
opgevolgd door een lage vegetatie van zilte rus, zeewiergras en kweldergras.
Enige tientallen jaren later groeien er struikachtige planten als zoutmelde en
zeugealsen. Naast insecten en bodemdierjes zijn er grazers actief zoals haas,
konijn en verschillende soorten ganzen.

2p 31 Uit de tekst is een aantal kenmerken van successie af te leiden.
- Schrijf twee algemene kenmerken van successie op waarvan in de tekst een
voorbeeld wordt gegeven.
- Noteer bij beide kenmerken de regelnummers in de tekst waarin je een
voorbeeld van deze kenmerken aantreft.

Konijnen zijn vooral actief in de duinen, hazen in duin en kwelder en de ganzen
grazen vooral op de kwelder. Hazen eten -net als de ganzen- bij voorkeur vers
kweldergras, maar dragen bij aan het vertragen van de successie door in een
bepaalde tijd over te stappen op een andere voedselbron.
Onderzocht is wat de invloed van de haas is op de groei van zoutmelde en op
de aantallen rotganzen op de kwelder. De resultaten zijn in de volgende twee
diagrammen weergegeven.

[FIGUUR: Diagram 1 met op de y-as "zoutmelde- bedekking (%)" en op de x-as "leeftijd kwelder (jaar)". Een volle lijn toont de bedekking met haas, een gestippelde lijn toont de bedekking zonder haas. Beide lijnen stijgen en bereiken een plateau.]

diagram 1

Legenda:
—— met haas
---- zonder haas

[FIGUUR: Diagram 2 met op de y-as "rotgans- dichtheid" en op de x-as "leeftijd kwelder (jaar)". Een volle lijn toont de dichtheid met haas, een gestippelde lijn toont de dichtheid zonder haas. Beide lijnen stijgen naar een piek en dalen daarna.]

diagram 2

3p 32 Geef aan de hand van deze twee diagrammen een verklaring voor de invloed
van de haas op de rotgansdichtheid.

700049-2-0260
18
lees verder ►►►

### Pagina 19

33 (3p) Een veldonderzoek heeft geleid tot de resultaten die in diagram 2 zijn weergegeven. Beschrijf in maximaal drie zinnen hoe dit veldonderzoek concreet zal zijn uitgevoerd.

34 (2p) De rotganzen bezoeken Schiermonnikoog in het voorjaar en trekken daarna weldoorvoed naar het noorden om te gaan nestelen. Ze grazen overdag. De hazen wagen zich in die periode pas in de avonduren op de kwelder om te grazen. Wanneer onderzoekers een plek alleen tegen ganzen afschermen, blijken de hazen er overdag vaker te foerageren. Hoe wordt de relatie tussen hazen en rotganzen op de kwelder genoemd?
A commensalisme
B competitie
C coöperatie
D mutualisme

Immunocontraceptie

Wetenschappers hebben een methode ontwikkeld waarmee mannelijke apen tijdelijk onvruchtbaar gemaakt kunnen worden. Misschien kunnen de resultaten van dit onderzoek leiden tot de ontwikkeling van een geschikt anticeptie- middel voor mannen.
De stof eppine wordt bij zoogdieren geproduceerd door de cellen van de testiskanaaltjes en wordt alleen aangetroffen in de kanaaltjes van de testes en van de bijballen en geheit aan het oppervlak van spermacellen. Deze eigenschap bracht dr. O'Rand en zijn onderzoeksgroep tot de veronderstelling dat antistoffen tegen eppine de effectiviteit van het sperma zouden kunnen beïnvloeden. Voor zijn onderzoek gebruikte hij makaken, apen van de soort Macaca radiata.
De makakenmannetjes kregen om de drie weken injecties met eppine. De ingeënte mannetjes maakten antistoffen tegen dit eppine en werden onvruchtbaar. Ze waren nog steeds in staat met vrouwtjes te paren, maar de paringen leverden geen nakomelingen op.

35 (2p) Eppine wordt bij volwassen mannelijke makaken aangetroffen, ook vóór de injecties met eppine werden gegeven. Waardoor treedt de immuunreactie pas ná die injecties op en niet eerder?

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

700049-2-026o 19 lees verder >>>>

### Pagina 20

In de periode vóór, tijdens en na de proef met eppine-injecties worden de
concentraties van de hormonen FSH en testosteron in het bloed bij de met
eppine behandelde makaken onderzocht.
Neem aan dat de afgifte van deze hormonen bij makaken op dezelfde wijze
wordt gereguleerd als bij mensen.
2p 36 Is te verwachten dat tijdens de proef met eppine-injecties de gemiddelde
concentraties van het hormoon FSH respectievelijk het hormoon testosteron in
het bloed bij de makaken hoger of lager is dan voordien, of ongeveer gelijk is
gebleven?

concentratie FSH concentratie testosteron
A hoger hoger
B hoger lager
C gelijk gelijk
D lager hoger
E lager lager

Het is niet goed bekend welke werking eppine in de geslachtsorganen heeft. Na
drie weken toedienen van eppine aan makaken blijkt het sperma van deze
dieren niet meer tot bevruchting in staat te zijn.
2p 37 Noem twee eigenschappen die veranderd kunnen zijn aan het sperma waardoor
bevruchting uitblijft.

Na de positieve resultaten van de proef met makaken kan het middel bij mensen
getest worden. Uiteraard wordt dan onderzocht of de methode voldoende
betrouwbaar is als anticonceptiemethode.
2p 38 Noem twee andere resultaten die het onderzoek bij mensen tenminste moet
opleveren, wil eppine als anticonceptiemiddel voor mannen toegelaten worden.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
700049-2-0260* 20 einde