# Eindexamen Biologie VWO 2006 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2006/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

### Vraag 36 – Opgave 1

### Vraag 37 – Opgave 1

### Vraag 38 – Opgave 1

### Vraag 39 – Opgave 1

### Vraag 40 – Opgave 1

### Vraag 41 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
biologie 1,2
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
20 06
Tijdvak 2
Woensdag 21 juni
13.30 – 16.30 uur
Voor dit examen zijn maximaal 82 punten te
behalen; het examen bestaat uit 41 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald
worden.
Voor de beantwoording van de vragen 9, 29 en
35 is een uitwerkbijlage bijgevoegd.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg
of berekening vereist is, worden aan het
antwoord meestal geen punten toegekend als
deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden, d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redeneren worden
gevraagd en je geeft meer dan twee redeneren,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.

600063-2-250
Begin

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
Waterleliehaantje
tekst 1 Waterleliehaantjes zijn kleine kevertjes die in sloten voorkomen.
Sommige waterleliehaantjes leven op en van waterplanten waarvan de
bladeren hard zijn, zoals waterlelie en gele plomp. Deze kevertjes zijn
langer en hebben bredere bladeren dan kevertjes die leven op en van
waterplanten met zachtere bladeren, zoals veenwortel en waterzuring.
De twee groepen waterleliehaantjes leven naast elkaar in dezelfde
sloot, soms nog geen dertig centimeter van elkaar verwijderd. Uit
onderzoek blijkt dat zowel de larven als de volwassen kevertjes een
voorkeur hebben voor hun eigen gastheerplant als voedsel.
Vrouwtjeskevers leggen hun eieren bij voorkeur op bladeren van de
eigen gastheerplant. Kevertjes waarvan de ouders op waterzuring en
veenwortel leven, overleven slecht op waterlelie en gele plomp, en
omgekeerd. Verder is gebleken dat er heel weinig uitwisseling is van
erfelijk materiaal tussen de groepen kevers van de verschillende
gastheerplanten.
bewerkt naar: NRC Handelsblad, 5 januari 2002
2p 1
Onder de onderzoekers is er een discussie of de in tekst 1 beschreven twee groepen waterleliehaantjes
al dan niet twee verschillende soorten zijn.
- Wat kan de aanleiding zijn om de twee groepen tot één soort te rekenen?
- Welke aanleiding is er om ze tot twee verschillende soorten te rekenen?
Iemand wil nader onderzoek of de twee groepen waterleliehaantjes tot één soort behoren. Ter
beschikking zijn onder andere bevruchte eitjes van waterleliehaantjes uit de twee groepen en
voedselplanten voor beide groepen.
4p 2
- Stel een werkplan op, waarin je rekening houdt met de voedselvoorkeur van waterleliehaantjes.
- Geef aan welk onderzoeksresultaat bevestigt dat het om één soort gaat.
Duiken zonder hulpmiddelen
De verkoop van opgedoken parels of koralen is in een aantal tropische landen een belangrijke bron van
inkomsten voor de plaatselijke bevolking. Bij het duiken wordt hier meestal geen gebruik gemaakt van
hulpmiddelen zoals snorkels of zuurstofflessen.
Gemiddeld kan iemand die diep gedurende ongeveer 10 seconden diep in- en uitademt
(hyperventilatie), vervolgens een duik maken van ongeveer 10 seconden. Met een diepte
bereiken van ongeveer 10 meter.
In afbeelding 1 zijn de partiële veranderingen van de $p_{O_2}$, $p_{CO_2}$ en $p_{N_2}$ in de longblaasjes weergegeven tijdens
opvolgende duiken van 40 seconden.
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as duikdiepte (m) en tijd (s), en op de x-as tijd (s). De grafiek toont drie lijnen: één voor de duikdiepte, één voor de partiële druk van zuurstof, en één voor de partiële druk van koolstofdioxide en stikstof.]
afbeelding 1
bewerkt naar: S. Silbernagl en A. Despopoulos, Sesam Atlas van de fysiologie, Baarn, 2001, 135
600063-2-250
2
Lees verder

### Pagina 3

2p 3 Geef een verklaring voor de stijging van de $p_{O_2}$;
- tijdens hyperventilatie vóór aanvang van de duik;
- gedurende de eerste 20 seconden van de duik.
2p 4 Leg uit waardoor een duiker na hyperventilatie langer de adem inhoudt dan normaal.
In afbeelding 2 is een model weergegeven van de wijze waarop het verlengde merg door middel van zenuwcellen verbonden is met tussenribspieren en middenrifspieren.
[FIGUUR: Schematische weergave van zenuwverbindingen met ademhalingsspieren]
afbeelding 2
bewerkt naar: S. Silbernagl en A. Despopoulos, Atlas der Physiologie, 1979, Stuttgart, 93
1p 5 Door welk van de in afbeelding 2 genummerde neuronen wordt voor het bewust voorkomen van de inademing (na uitademing) een inhiberende neurotransmitter afgegeven?
Om langer en dieper onder water te kunnen blijven, wordt de mogelijkheid van een snorkel met een extra lange adembuis overwogen. Door verlenging van de adembuis kan een snorkel wel echt de diffusiesnelheid ongunstig beïnvloed, zodat er onvoldoende zuurstof in het bloed wordt opgenomen. De diffusiesnelheid V (hoeveelheid per tijdseenheid) is volgens de wet van Fick afhankelijk van de volgende factoren:
$$ V = D \cdot F \cdot \frac{p_1 - p_2}{d} $$
Daarbij is D de diffusiecoëfficiënt, F het diffusie-oppervlak, $p_1 - p_2$ het verschil in partiële gasdruk en d de diffusieafstand
2p 6 Door welke van deze factoren wordt bij gebruik van een snorkel met een extra lange adembuis de diffusiesnelheid verminderd?
A de diffusiecoëfficiënt D
B het diffusie-oppervlak F
C het drukverschil $p_1 - p_2$
D de diffusieafstand
600063-2-25o 3 Lees verder
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssileiden.nl. Pagina: 1813

### Pagina 4

Zenuwstelsel
Afbeelding 3 geeft schematisch de indeling van het zenuwstelsel weer. Dit schema is niet volledig. De
cijfers 1, 2 en 3 in afbeelding 3 verwijzen naar cellichamen van neuronen.
afbeelding 3
[FIGUUR: Schematische weergave van het zenuwstelsel met onderdelen zoals hersenen, ruggenmerg en perifere zenuwen. Er worden cellichamen van neuronen getoond.]
oren
sensorische ganglia
smaakknoppen
huid, spieren,
gewrichten,
ingewanden
inkomend
ruggemerg
centraal
zenuwstelsel
1
sensorische zenuw
perifeer
zenuwstelsel
hersenen
uitgaand
motorische zenuwen
2
3
skeletspieren
speekselklieren
hartspier
bewerkt naar: L.C. Junqueira e.a., Functionele histologie, Maarssen, 2000, 180
afbeelding 4
In afbeelding 4 is een deel van de wervelkolom met ruggenmerg en grensstreng schematisch getekend.
1 2
5
Legenda:
1 witte stof
2 grijze stof
3 spinaalganglion
4 ruggenmerg
5 orthosympathische zenuw
6 perifere zenuw
7 grensstreng
8 wervel
9 tussenwervelschijf
bron: H.H. Kreuzter en A.A.G. Oskamp, Biologie 5V, Groningen, 1975, 137
3p 7 ☐ Geef aan waar in afbeelding 3 zich de drie genummerde cellichamen van nummer 3 bevinden. Zet
daartoe de nummers 1, 2 en 3 onder elkaar op je antwoordblad en schrijf achter elk nummer de naam
van het deel waarin zich het desbetreffende cellichaam bevindt.
600063-2-250
4
Lees verder

### Pagina 5

Voordat een prikkel leidt tot bewustwording, wordt er in de hersenen een aantal schakelingen tussen
verschillende neuronen gepasseerd. Gebleken is dat er minimaal drie synapsen gepasseerd worden
voordat men zich van de prikkel bewust wordt.
Twee schakelmogelijkheden in het zenuwstelsel zijn:
1 divergentie: één sensorisch prikkel activeert bij schakeling een toenemend aantal neuronen;
2 convergentie: door een aantal sensorische prikkels wordt bij schakeling een afnemend aantal
neuronen geactiveerd.
Na aankomst van een impuls bij de synaps treedt een potentiaalverandering in het postsynaptische
membraan op die men EPSP (excitat orische postsynaptische potentiaal) noemt. Vaak is er meer dan één
EPSP nodig om in een neuron een actiepotentiaal op te wekken.

In het schakelschema van afbeelding 5 ontstaan postsynaptische impulsen als ten minste twee EPSP’s
(vrijwel) tegelijkertijd optreden. Als er slechts één EPSP is, ontstaat hier geen postsynaptische impuls.
Neuronen die een impuls geleiden hebben in de afbeelding een donker celichaam en dikkere axonen.

[FIGUUR: Afbeelding 5 toont twee schakelschema's van prikkels naar sensorische neuronen naar I verlengde merg, II thalamus en III hersenschors. Het bovenste schema toont "geen effect" en het onderste schema toont "wel effect".]

bewerkt naar: B. van Cranenburgh, Schema's Fysiologie, Maarssen, 1997, 15

In afbeelding 6 is een ander schakelschema weergegeven. Ook hier zijn ten minste twee EPSP’s nodig
om het volgende neuron te activeren.

[FIGUUR: Afbeelding 6 toont drie schakelschema's van prikkels naar sensorische neuronen naar I verlengde merg, II thalamus en III hersenschors. Elk schema toont de activatie van de sensorische neuronen en de verbindende neuronen naar de volgende hersengebieden.]

2p 8 Hoeveel neuronen in de hersenschors worden er door de prikkels, zoals weergegeven in afbeelding 4,
geactiveerd?
A 2
B 3
C 4
D 5
E 6

600063-2-250 5 Lees verder


### Pagina 6

2p 9 □ - In de uitwerkbijlage is een leeg schakelschema afgedrukt.
- Teken in het schema de overdracht die past bij de aangegeven prikkel. Doe het op dezelfde manier als in afbeelding 5: geef neuronen die een impuls geleiden, een donker cellichaam en dikkere axonen.
- Geef onder het schema aan of hier sprake is van divergentie of van convergentie.

Een tunnel
Door de aanleg van een tunnel wordt de geografische scheiding tussen twee populaties mensen in een bergachtig gebied in één keer opgeheven. Vanaf dat moment gaan de bergbewoners uit beide populaties zoveel sociale en economische relaties aan dat snel sprake is van een populatie.
Beide oorspronkelijke populaties waren even groot. In beide populaties komt een dominant allel (A) en een recessief allel (a) voor. In populatie 1 is de frequentie 0,5 van zowel allel A als van allel a, terwijl in populatie 2 de frequentie van allel A 0,8 is en de frequentie van allel a 0,2 (zie afbeelding 7).

[FIGUUR: Twee cirkeldiagrammen, populatie 1 en populatie 2, met legende A en a. Een pijl loopt van deze twee diagrammen naar een groter, leeg cirkeldiagram met een vraagteken. Een lijn met pijltjes en de tekst "geografische barrière" verbindt de twee bovenste diagrammen.]

Legenda:
A
a

bewerkt naar: D.P. Snustad en M.J. Simmons, Principles of Genetics, New York, 2nd edition, 781

2p 10 □ - Bereken op twee decimalen nauwkeurig de frequenties van allel A en allel a in de populatie bergbewoners die ontstaan is direct na het samengaan van de populaties 1 en 2.
- Voorspel de frequentie, op drie decimalen nauwkeurig, van het genotype Aa in de nieuwe populatie met behulp van de regel van Hardy-Weinberg. Geef je antwoord in de vorm van een berekening.

600063-2-250 6 Lees verder

### Pagina 7

Bos-ecosystemen
Voor drie verschillende bos-ecosystemen in de Verenigde Staten, een gemengd loofbos, een dennenbos
en een sparrenbos, is de kringloop van koolstof onderzocht. Enkele resultaten van het onderzoek zijn
weergegeven in tabel 1.
tabel 1
gemengd loofbos
dennenbos
sparrenbos
totale biomassa in
planten*
netto primaire
productie**
dissimilatie
autotrofe
organismen**
dissimilatie
heterotrofe
organismen**
175,2
14,5
28,7
13,4
141,2
36,0
41,3
13,9
870,4
10,9
150,0
7,6
* in tonnen koolstof per hectare
** in tonnen koolstof per hectare per jaar
bewerkt naar: R.H. Waring en W.H. Schlesinger, Forest ecosystems, 1985, 48
2p 11 ■ Hoe groot is de bruto primaire productie van het ecosysteem dennenbos (in tonnen koolstof per hectare
per jaar)?
A 55,2
B 77,3
C 91,2
D 177,2
E 218,5
F 232,4
De verhouding tussen de bruto primaire productie en de dissimilatie van de autotrofe plus die van de
heterotrofe organismen verandert in de loop van de tijd. Van twee soortgelijke sparrenbossen (P en Q)
is deze verhouding berekend. Bij bos P is de waarde 1,1 en bij bos Q is de waarde 1,5. Ga ervan uit dat
er geen verstoring is opgetreden.
2p 12 □ Leg uit welk sparrenbos ouder is.
Plantarap
In een experiment wordt de stengel van een jonge beuk vlak boven de grond afgesneden. Na enige tijd
verschijnen druppels vocht uit de stengelstomp. De ionensamenstelling van dit bloedingssap is anders
dan die van het bodemwater waarmee de wortels van de beuk in contact staan.
Drie delen van de wortels van een beuk zijn: bast (vloem), endodermis en hout (xyleem).
2p 13 ■ In welk of in welke van de genoemde delen van de wortel heeft selectie plaatsgevonden waardoor de
ionensamenstelling van het bloedingssap anders is dan die van het bodemwater?
A alleen in de bast
B alleen in de endodermis
C alleen in de bast en in de endodermis
D alleen in de bast en in het hout
E alleen in de endodermis en in het hout
F in de bast, in de endodermis en in het hout
In Mexico snijdt men in de stam van bepaalde agavenplanten een inkeping waaruit suikerrijk vocht loopt.
Door gisting van dit vocht in een luchtdicht afgesloten vat wordt de nationale drank pulque bereid.
Tijdens deze gisting komt CO₂ vrij.
Drie reacties waarbij CO₂ wordt gevormd, zijn:
1 de omzetting van pyrodruivenzuur in ethanal;
2 de omzetting van pyrodruivenzuur in acetyl-co-enzym A;
3 de omzetting van isocitroenzuur in 2-oxoglutaarzuur.
2p 14 ■ Welke van deze reacties speelt of welke spelen zich af in de gistcellen bij de vorming van pulque?
A alleen reactie 1
B alleen reactie 2
C alleen reactie 3
D alleen reacties 1 en 3
E alleen reacties 2 en 3
600063-2-250
7
Lees verder
Voor alle eindexamens,

### Pagina 8

Hormonen
Tijdens een zwangerschap circuleren onder andere de hormonen choriongonadotropine (HCG), oestradiol en progesteron in het bloed van de vrouw. De manier waarop deze hormonen processen in hun doelwitcellen beïnvloeden hangt samen met de molecuulstructuur van de hormonen.
Er zijn twee typen te onderscheiden. Hormoontype 1 diffundeert de cel in. In de cel wordt een hormoon-receptorcomplex gevormd dat een aantal processen in gang zet (zie tekening 1 van afbeelding 8).
Hormoontype 2 vormt een hormoon-receptorcomplex in het membraan, waarna door activatie van een plasma-eiwit een bepaalde keten van processen in de cel plaatsvindt (zie tekening 2 van afbeelding 8).

[FIGUUR: Schematische weergave van twee typen hormoonwerking op doelwitcellen. Tekening 1 toont een hormoon dat de cel binnendringt en een complex vormt met een intracellulaire receptor, wat leidt tot activatie van genen. Tekening 2 toont een hormoon dat bindt aan een membraangebonden receptor, wat leidt tot activatie van een intracellulair signaaltransductiepad.]

tekening 1
tekening 2

bewerkt naar: D. Snustad, Principles of Genetics, New York, 2000, 651

2p 15 ■ De molecuulstructuur van een hormoon bewerkstelligt de wijze waarop de doelwitcel wordt
geactiveerd, zoals weergegeven in tekening 1 en tekening 2 van afbeelding 8.
Hoe wordt de doelwitcel geactiveerd door HCG, door oestradiol en door progesteron?
A door HCG als in tekening 1, door oestradiol en progesteron als in tekening 2
B door HCG en progesteron als in tekening 1, door oestradiol als in tekening 2
C door oestradiol als in tekening 1, door HCG en progesteron als in tekening 2
D door oestradiol en progesteron als in tekening 1, door HCG als in tekening 2

De concentratie van een hormoon in het bloed wordt niet alleen bepaald door bijvoorbeeld productie,
afbraak en uitscheiding, maar ook door receptorbinding.
1p 16 ■ Leg uit dat de concentratie in het bloed van een type 1 hormoon, voor een voldoende werking vaak
hoger dient te zijn dan wanneer het een type 2 hormoon betreft.

600063-2-250 8 Lees verder


### Pagina 9

Resorptie van glucose
In het celmembraan van darmepitheelcellen komen allerlei transporteiwitten die gefaciliteerde diffusie van een bepaalde stof door het membraan mogelijk maken.
De werking van andere transporteiwitten berust op het principe van co-transport: aan een transporteiwit
worden twee verschillende stoffen gebonden, waarna ze tegelijk door het celmembraan bewegen.
Bij symport gaan beide stoffen dezelfde richting uit, bij antiport in tegengestelde richting. Ontbreekt
één van beide stoffen dan kan het transport van de andere stof niet plaatsvinden.
In afbeelding 9 is de resorptie van glucose door een epitheelcel van de dunne darm en het transport
ervan naar de extracellulaire vloeistof schematisch weergegeven.
afbeelding 9
[FIGUUR: Schematische weergave van glucose- en natriumtransport door een darmepitheelcel. De cel heeft een apicale zijde (darmholte) en een basolaterale zijde (extracellulaire vloeistof). In de apicale membraan bevindt zich een glucose/Na+-cotransporter. Binnen in de cel bevindt zich een mitochondrion. In de basolaterale membraan bevindt zich een glucose transporter en een Na+/K+-ATPase pomp.]
darmholte
1
glucose Na+
2
darmepitheel
ATP ADP +P
3
glucose Na+
extracellulaire
vloeistof
Na+-K+
ATPase
bewerkt naar: B. Alberts e.a., Molecular Biology of the Cell, Garland Science,
New York, 2002, 623

De glucosemoleculen (zie afbeelding 9) bewegen door het celmembraan naar het cytoplasma van de
darmepitheelcel (1), door het cytoplasma van de epitheelcel naar de andere zijde van de cel (2), door
het celmembraan naar de extracellulaire vloeistof (3), en -na opname in het bloed- via het bloed naar
bijvoorbeeld de lever (4).
17 4p Geef de namen van de transportprocessen die hierbij een rol spelen: zet de nummers 1 tot en met 4
onder elkaar en schrijf erachter de naam van het desbetreffende transportproces.
18 2p De resorptie van glucose door een epitheelcel van de dunne darm is afhankelijk van de werking van
de Na/K-pomp (zie afbeelding 9).
Leg uit wat de rol van de Na/K-pomp hierbij is.
600063-2-25o 9 Lees verder

### Pagina 10

Voorkeur zilvermeeuwen
Zilvermeeuwen, die broeden in een nest op de grond, rollen een ei dat naast het nest terecht is gekomen, terug in het nest. In een aantal experimenten werd onderzocht op welke prikkels een zilvermeeuw reageert bij dit ‘terugrolgedrag’. Telkens werden twee van de drie eieren uit het nest verwijderd en werden twee modeleien op de rand van het nest geplaatst. Genoteerd werd welk modelei, het linker of het rechter ei, als eerste werd teruggerold.

Eerst werd in een serie onderzoeken de voorkeur van één bepaalde meeuw bepaald voor de plaats en het formaat van de twee modeleien. Het formaat varieerde van groottecategorie 4 tot 16. Een normaal zilvermeeuwei valt in groottecategorie 8.
In afbeelding 10 zijn enkele resultaten van de eerste serie onderzoeken weergegeven. Aangegeven is de groottecategorie van het linker en rechter modelei op de rand van het nest, en welk van de twee als eerste werd teruggerold.

[FIGUUR: Afbeelding 10 toont zes scenario's van een nest met twee modeleien. Boven elk scenario staat een getal dat de grootte aangeeft. Daaronder de letters L en R die links en rechts aangeven. Onder de scenario's staat de verhouding r. Elk scenario toont een ei met daarin twee ronde objecten, een zwart en een wit. De legenda specificeert dat L = links, R = rechts, een zwart rond object staat voor 1e keus, een wit rond object voor 2e keus, en r = verhouding van de formaten.]

Legenda:
L = links R = rechts
● = 1e keus O = 2e keus
r = verhouding van de formaten

bron: D. McFarland, Behaviour, Psychobiology, Ethology and Evolution, University of Oxford, 1986, 218

Op grond van deze resultaten worden drie beweringen gedaan over de voorkeur van de zilvermeeuw voor één van beide modeleien:
1 de zilvermeeuw kiest bij het terugrollen eerst voor het grotere formaat modelei;
2 de meeuw rolt het rechter ei als eerste terug indien de verhouding tussen de formaten kleiner of gelijk aan 1,3 is;
3 zodra de verhouding tussen de formaten 1,5 of hoger is, wordt het grootste ei als eerste teruggerold.

2p 19 ■ Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?
A alleen bewering 1
B alleen bewering 2
C alleen bewering 3
D alleen bewering 1 en 2
E alleen bewering 2 en 3

In een tweede onderzoek werd gekeken naar de reactie van de meeuw op een afwijkende vorm van het modelei. Daartoe werd een rechthoekig blokje X van een bepaald formaat gebruikt. De resultaten zijn in afbeelding 11 weergegeven.

[FIGUUR: Afbeelding 11 toont vier scenario's van een nest met twee items. Boven elk scenario staat een getal dat de grootte aangeeft. Daaronder de letters L en R die links en rechts aangeven. Onder de scenario's staat de verhouding r. Elk scenario toont een ei met daarin twee objecten, een zwart en een wit rond object, en in één scenario een rechthoekig blokje X. De legenda is dezelfde als bij afbeelding 10.]

afbeelding 11
8 7 X 8 10
L r=1.3 ? r=1.7 r=1.5 R

Legenda:
L = links R = rechts
en O = 2e keus
r = verhouding van de formaten

bron: D. McFarland, Behaviour, Psychobiology, Ethology and Evolution, University of Oxford, 1986, 218

600063-2-2

### Pagina 11

1p 20 Bepaal op grond van deze resultaten tot welke groottecategorie het modelei X door deze zilvermeeuw
wordt gerekend.

In een derde reeks onderzoeken werden modeleieren gebruikt van verschillende grootte, vorm, kleur en
kleurpatroon. Als referentie werd een reeks bruine, gespikkelde modeleieren gebruikt in de
groottecategorie 4 tot 16.
De resultaten zijn in afbeelding 12 weergegeven. De plaats van de modeleieren op de horizontale as is
een maat voor de voorkeur van de meeuw bij het terugrollen.

[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as labels a, b, c, d en op de x-as getallen van 4 tot 16. Er zijn verschillende vormen en kleuren weergegeven op de grafiek: rechthoekige bruine gespikkelde vormen, ovale bruine effen vormen, ovale bruine gespikkelde vormen, ovale groene effen vormen en ovale groene gespikkelde vormen. Een legenda geeft de betekenis van de verschillende symbolen aan.]

Legenda:
a = gespikkeld, bruin, rechthoekig
b = effen, bruin, ovaal
R = gespikkeld, bruin, ovaal
(referentie reeks)
c = effen, groen, ovaal
d = gespikkeld, groen, ovaal
De getallen geven de grootte-
categorie aan

bewerkt naar: D. McFarland, Behaviour, Psychobiology, Ethology and Evolution, University of Oxford,
1986, 219

Op grond van deze resultaten worden twee conclusies getrokken:
1 de zilvermeeuw heeft, bij eieren van dezelfde kleur, een voorkeur voor gespikkelde eieren boven
effen eieren bij het terugrollen.
2 de kleur, bruin of groen, van een modelei heeft meer invloed dan de vorm, rechthoekig of ovaal, op
het terugrolgedrag van de zilvermeeuw.

2p 21 Welke van deze conclusies is of zijn juist?
A geen van beide
B alleen conclusie 1
C alleen conclusie 2
D beide conclusies

1p 22 Wat is, op grond van de beschreven experimenten, de sleutelprikkel voor het terugrolgedrag van de
zilvermeeuw?

600063-2-250 11 Lees verder

### Pagina 12

Rode roeipootkreeftjes
In heldere, ondiepe arctische meren maken roeipootkreeftjes deel uit van een eenvoudig voedselweb met
weinig vissoorten.

1p 23 □ Waardoor is het voedselweb in arctische meren eenvoudiger dan in bijvoorbeeld de Nederlandse meren?

De roeipootkreeftjes in de arctische meren zijn rood gekleurd door de aanwezigheid van het pigment
caroteen. Aangenomen wordt dat dit een reactie is op UV-straling. Onderzocht werd of ook
infochemicaliën, dat zijn stoffen die bijvoorbeeld vissen afgeven, van invloed zijn op de kleuring van
de roeipootkreeftjes.
Een groot aantal gelijkgekleurde roeipootkreeftjes werd in vier groepen verdeeld. Zij werden al of niet
blootgesteld aan UV-straling en al of niet in contact gebracht met infochemicaliën uit vis (zie tabel 2).

tabel 2
groep
blootgesteld aan
UV-straling
in water met
infochemicaliën
1
X
2
X
3
X
4

Na enige tijd werd het caroteengehalte van de roeipootkreeftjes bepaald. De resultaten zijn in het
diagram van afbeelding 13 weergegeven.

afbeelding 13
caroteen-
gehalte
(mg per mg
drooggewicht)
↑
4,5
4,0-
3,5-
1
2
3
4
groep

bewerkt naar: L.A. Hansson, Induced pigmentation in zooplankton, Proc. R. Soc., volume 267, 2000,
2327-2331

4p 24 □ - Welke twee conclusies zijn te trekken uit de resultaten van het onderzoek (afbeelding 13)?
- Geef voor elke conclusie een verklaring die wijst op het verband met de overlevingskans van de
kreeftjes.

600063-2-25o
12
Lees verder

### Pagina 13

Arche bacteriën
De Amerikaanse microbioloog Carl Woese bestudeerde RNA-moleculen uit de ribosomen van
methaanvormende bacteriën. Hij ontdekte dat die rRNA-moleculen in basisvolgorde verschillen van
die van andere bacteriën. Bij nader onderzoek bleek ook de celwand een andere samenstelling te
hebben. Bovendien bleken bepaalde vetten uit het celmembraan sterk te verschillen van die van andere
bacteriën, maar overeen te komen met die van eukaryoten.
Deze bevindingen waren voor Woese reden om in zijn evolutionaire model de prokaryoten op te
splitsen in twee groepen: eubacteriën en archebacteriën (zie afbeelding 14).
[FIGUUR: Een evolutionaire boom met twee hoofdgroepen: eubacteriën en archebacteriën, en daarbinnen de methanobacteriën. De archebacteriën vertakken verder in eubacteriën en eukaryoten.]
eubacteriën
archebacteriën
eukaryoten
methanobacteriën.
afbeelding 14
bron: Carl R. Woese e.a., Towards a natural system of organisms, Proc. Natl. Acad. Sci. USA,
volume 87, 1990, 4578
2p 25 [ ] Op welk van de volgende onderzoeksresultaten met betrekking tot het rRNA kan de indeling van Woese
(zie afbeelding 14) gebaseerd zijn?
A Het rRNA binnen de groep archebacteriën verschilt minder sterk dan dat binnen de groep eukaryoten.
B Het rRNA binnen de groep archebacteriën verschilt sterker dan dat binnen de groep eubacteriën.
C Het rRNA van archebacteriën als groep verschilt meer van dat van de eubacteriën als groep dan van dat
van de eukaryoten als groep.
D Het rRNA van archebacteriën als groep vertoont evenveel overeenkomsten met dat van de eubacteriën
als groep als met dat van de eukaryoten als groep.
Het milieu waarin veel archebacteriën leven doet denken aan de omstandigheden die op de oeraarde
bestonden in haar prille begintijd. De stofwisseling van deze bacteriën is aangepast aan het leven onder
deze extreme milieu-omstandigheden. Archebacteriën zijn onder andere aan te treffen in geisers met
zeer heet water in het Yellowstone Park en in het extreem zoute water van de Dode Zee.
2p 26 [ ] - Door welke aanpassing kan een bacterie in de geiser leven bij de zeer hoge temperatuur in een geiser?
- Door welke aanpassing kan een bacterie leven in de extreem zoute Dode Zee?
600063-2-250
13
Lees verder

### Pagina 14

Anammox
In de Zwarte Zee verloopt de stikstofkringloop anders dan altijd is aangenomen. Daar vindt op zo’n 90 meter diepte de anammox-reactie plaats die door bacteriën wordt veroorzaakt. In deze anammox-reactie wordt ammonium geoxideerd in een reactie met nitriet. Op basis van onderzoek wordt aangenomen dat de reactievergelijking als volgt is:
$NH_4^+ + NO_2^- (+ CO_2 + H_2O) \rightarrow N_2 + 2 H_2O (+ organische stoffen)$.
De anammox-reactie wordt onder laboratoriumomstandigheden aangetoond door anammoxbacteriën ammonium aan te bieden waarin de gewone stikstofisotoop ($^{14}$N) is vervangen door de isotoop $^{15}$N. Vervolgens wordt de vrije stikstof opgevangen en de verhouding $^{14}$N / $^{15}$N daarin bepaald. Bij welke verhouding tussen $^{14}$N en $^{15}$N kan worden aangenomen dat de anammox-reactie heeft plaatsgevonden?

De meeste autotrofe organismen, zoals planten, zijn foto-autotroof.
2p 28 Leg uit met behulp van de gegevens in de inleiding dat de anammoxbacterie chemo-autotroof is.

De bacteriële stikstofkringloop kan in een model worden weergegeven, zoals in afbeelding 15.

[FIGUUR: Een cyclisch diagram met vier elementen: N$_2$, NH$_4^+$, NO$_2^-$, en NO$_3^-$. Pijlen geven de volgende cyclische overgangen aan: N$_2$ naar NH$_4^+$, NH$_4^+$ naar NO$_2^-$, NO$_2^-$ naar N$_2$. Er is ook een dubbele pijl tussen NO$_2^-$ en NO$_3^-$, wat een wisselwerking aangeeft.]

afbeelding 15

1p 29 In de uitwerkbijlage is het schema van de stikstofkringloop van afbeelding 15 weergegeven. Voeg in dit schema in de uitwerkbijlage op de juiste manier de anammox-reactie in.

2p 30 In het model wordt een aantal omzettingen met een pijl aangegeven. Welke van de volgende omzettingen is in het model *niet* aangegeven?
A biologische N-fixatie
B denitrificatie
C fotochemische N-fixatie
D nitrificatie

Anammoxbacteriën kunnen worden gebruikt in waterzuiveringsinstallaties.
1p 31 Noem een nuttig effect van het gebruik van deze bacterie bij de afvalwaterzuivering.

600063-2-25o
14
Lees verder

### Pagina 15

Verwantschap
Om de evolutionaire verwantschap tussen mens, chimpansee, gorilla en andere mensapen zoals gibbons en orang-oetans te bepalen, is al vanaf de 19e eeuw veel onderzoek verricht.
Resultaten hiervan zijn in tabel 3 te vinden.

tabel 3
kenmerken
chimpansee
gorilla
mens
andere primaten

relatieve lengte
duimen
kort
kort
lang
lang

formaat
hoekstanden
groot
groot
klein
groot

lengteverschil
armen-benen
benen korter
dan armen
benen korter
dan armen
armen korter
dan benen
geen verschil

lengte
hoofdhaar
aantal
chromosomen
kort
48
kort
46
kort
42 of meer

fluorescentie
Y-chromosoom
gelijk aan
andere
primaten
gelijk aan
mens
gelijk aan
gorilla
gelijk aan
chimpansee

a-keten
hemoglobine
gelijk aan mens
een aminozuur
verschil met
mens
verscheidene
verschillen met
mens

aminozuurvolgorde
myoglobine
gelijk aan
gorilla
gelijk aan
chimpansee
gelijk aan
andere
primaten
gelijk aan mens

bewerkt naar: Man's place in evolution, British Museum (Natural History), Cambridge, 1980, 31

Drie opvattingen over de verwantschap van mens, chimpansee, gorilla en andere primaten zijn
weergegeven in de drie stambomen van afbeelding 16.

afbeelding 16 stamboom 1 stamboom 2 stamboom 3
[FIGUUR: Drie stambomen. Stamboom 1 toont een vertakking van andere primaten naar gorilla, chimpansee en mens. Stamboom 2 toont een vertakking van andere primaten naar gorilla, dan naar chimpansee en mens. Stamboom 3 toont een vertakking van andere primaten naar chimpansee en gorilla, die vervolgens weer vertakken naar mens.]

bewerkt naar: Man's place in evolution, British Museum (Natural History), Cambridge, 1980, 29

2p 32
Welke stamboom in afbeelding 16 geeft de mate van verwantschap op basis van de gegevens van het
onderzoek in tabel 3 het beste weer?
A stamboom 1
B stamboom 2
C stamboom 3

2p 33
Geef twee redenenen op grond waarvan een evolutiebioloog terecht tot een andere indeling kan komen.

600063-2-25o 15 Lees verder

### Pagina 16

Boezemfibrilleren
Boezemfibrilleren is de meest voorkomende ritmestoornis van het hart bij mensen ouder dan 50 jaar.
Dit fibrilleren wordt gekenmerkt door een ongecoördineerd, voortdurend impulsverloop in de wanden
van de boezems met een frequentie van 350 tot 500 impulsen per minuut. Hierbij ontstaat géén
gecoördineerde samentrekking van de boezems. Het ritme van de kamersamentrekkingen wordt
bewerkstelligd door impulsen die min of meer toevallig in de AV-knoop ontstaan. Meestal stijgt de
frequentie van de kamersamentrekkingen en is de polsslag onregelmatig.
2p 34 Bij een patiënt met de verschijnselen van boezemfibrilleren is de polsslag nauwelijks voelbaar.
Geef hiervoor een verklaring.

In het diagram van afbeelding 17 zijn allerlei veranderingen die optreden tijdens een volledige hartslag
bij een gezonde persoon, weergegeven.

afbeelding 17
[FIGUUR: Een grafiek met vijf curves die verschillende fysiologische parameters weergeven gedurende een hartcyclus. De curves zijn gelabeld met ECG (mV), aordadruk (mm Hg), druk in linker kamer, druk in linker boezem, centrale ader- druk (mm Hg), volume linker kamer (mL) en stroomsterkte in aorta (mL s⁻¹). De x-as is verdeeld in vier kwadranten, gelabeld I (kamersystole), II (kamersystole), III (kamerdiastole) en IV (kamerdiastole). Er zijn ook tijdsmarkeringen in milliseconden (ms) en een indicatie van de hartfrequentie.]

bewerkt naar: S. Silbernagl en A. Despopoulos, Sesam Atlas van de fysiologie, Baarn, 2001, 191

Aan de hand van deze gegevens is te bepalen hoeveel bloed er bij een gezond persoon per hartslag
vanuit de linkerkamer de aorta wordt gepompt en wanneer dit gebeurt.
In de uitwerkbijlage is een assenstelsel afgedrukt, met op de X-as de duur van één hartslag.
4p 35 Teken in dit assenstelsel een grafiek waarin is weergegeven het verloop van de hoeveelheid bloed die
gedurende één hartslag in de aorta komt.

600063-2-250 16 Lees verder


### Pagina 17

De ongecoördineerde en onregelmatige frequentie van de impulsen bij het boezemfibrilleren leidt vaak
tot het ontstaan van bloedstolsels in het hart.
Drie ziekten die het gevolg kunnen zijn van een bloedstolsel dat de aanvoer van bloed belemmert, zijn:
1 hartinfarct;
2 herseninfarct;
3 longembolie.
2p 36 Welke van deze ziekten kan of welke kunnen het directe gevolg zijn van een bloedstolsel dat door
boezemfibrilleren is ontstaan?
A alleen 1
B alleen 2
C alleen 3
D alleen 2 en 3
E 1, 2 en 3

Om het risico van het ontstaan van bloedstolsels te verminderen, krijgen patiënten met
boezemfibrilleren meestal medicijnen toegediend die de bloedstolling ver-
tragen. Veel gebruikt is een pil die een cumarinederivaat bevat. Deze stof gaat de
vitamine K, dat een rol speelt bij de productie van stollingsfactoren. Een nadeel van het gebruik van
een cumarinederivaat is, dat dit medicijn pas effectief is na één tot twee dagen.
2p 37 Noem twee oorzaken waardoor een cumarinederivaat niet onmiddellijk na opname in het bloed, maar
pas na enige tijd een merkbaar effect heeft.

Schiermonnikoog groeit
Onder invloed van wind en water verandert de grootte van het waddeneiland Schiermonnikoog
voortdurend. In afbeelding 18 is de toename van de oostelijke helft van dit waddeneiland in de loop van
de tijd weergegeven.
[FIGUUR: Kaart met verschillende grijstinten die de groei van Schiermonnikoog weergeven door de jaren heen, met een legenda die de jaartallen aangeeft. Daarnaast een lijn die de oppervlakte in hectare weergeeft over de tijd.]
afbeelding 18
bron: R. van der Wal, Gevocht met zoutmelde, Natuur & Techniek, juni 2000, 60

In dit deel van het eiland ontstaan jonge kwelders, ook wel schorren genaamd. Tijdens hoogwater wordt
door het zeewater klei afgezet. De jonge kwelder raakt begroeid met planten zoals zeekraal en gerande
zeespurrie. Enige tientallen jaren later bestaat de begroeiing uit kweldergras, schorrenzoutgras en
zeeweegbre, waarna houtige struiken zoals zeelsm en gewone zoutmelde zich kunnen vestigen. De
kwelder is dan ook bevolkt met insecten, aaltjes, hazen en konijnen.
2p 38 Beschrijf drie veranderingen die optreden in de abiotische omstandigheden op de schorren en die een bijdrage leveren aan de
successie.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

600063-2-250 17 Lees verder


### Pagina 18

Een kreupel herpesvirus
tekst 2
Een moleculaire scalpel: kreupel herpesvirus breekt agressieve huidtumor af.
Het gewone herpes simplex virus HSV, een dubbelstrengs DNA-virus, veroorzaakt
onder andere de koortslip. Er bestaat echter een genetisch gemodificeerde variant,
het HSV 1716, die een vitaal eiwit mist en daardoor alleen overleeft in snel
delende cellen zoals kanker-gezwellen. Het virus vermee­rdert zich ten koste van
deze cellen. Met behulp van het HSV 1716 tracht men een therapie tegen een
bepaald huidkanker te ontwikkelen.
Een kwaadaardige huidkanker ontstaat in pigmentcellen, een melanoom, kan
zich bij uitzaaiing door het hele lichaam verspreiden. De injectie van het HSV 1716
in onderhuidse tumorknobbeltjes bij een groep patiënten leidde tot een afname van
de tumorgrootte. Het HSV 1716 deelde zich alleen in de tumor en werd door het
immuunsysteem met rust gelaten. De patiënten hadden allemaal eerder een HSVbesmetting doorgemaakt, maar de injecties met HSV 1716 maakten geen slapende
virussen wakker.

bewerkt naar: H. Dassen, Kreupel herpesvirus breekt agressieve huidtumor af, bijlage NRC,
10 maart 2001

2p 39 Leg uit dat het ontstaan van een melanoom in hoge mate samenhangt met de plaats van
de pigmentcellen.

2p 40 Het HSV 1716 nestelt zich alleen in tumorcellen door de herkenning van de cel als
kankercel.
Welke cellen zijn betrokken bij de herkenning van een tumorcel?
A B-geheugencellen
B cytotoxische T-cellen
C macrofagen
D T-helpercellen

De patiënten die hebben meegedaan aan het onderzoek waren allen HSV-seropositief. Om dit te kunnen
vaststellen, hebben de betrokken artsen de patiënten laten testen in het laboratorium van het ziekenhuis.
1p 41 Waarop berust een dergelijke test?

Einde

600063-2-250
18