# Eindexamen Biologie VWO 2006 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2006/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 2

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 2

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 2

### Vraag 10 – Opgave 2

### Vraag 11 – Opgave 2

### Vraag 12 – Opgave 2

### Vraag 13 – Opgave 2

### Vraag 14 – Opgave 2

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 2

### Vraag 19 – Opgave 2

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

### Vraag 36 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
biologie 1,2
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
20 06
Tijd vak 1
Donderdag 18 mei
13.30 – 16.30 uur
Voor dit examen zijn maximaal 79 punten te
behalen; het examen bestaat uit 36 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Voor de beantwoording van de vragen 18 en 30
is een uitwerkbijlage bijgevoegd.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg
of berekening vereist is, worden aan het
aantal meegedeeld punten geen punten toegekend als
deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden, etc.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redene worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegedeeld.
600025-1-250
Begin

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
Goudplevieren
Goudplevieren zijn trekvogels die in IJsland, Scandinavië en Noord-Rusland broeden. Ze overwinteren langs de kust van Frankrijk, Spanje, Portugal en Noordwest-Afrika. Veel goudplevieren trekken door Nederland.
In de linker tekening van afbeelding 1 zijn de belangrijkste zuidwaartse trekbewegingen aangegeven. De pijlen geven de richting van de trek aan, waarbij de dikte van een pijl een maat is voor het aantal vogels dat deelneemt aan de trek. De zuidwaartse trek begint in de zomer, maar vindt vooral in het najaar plaats. De rechter tekening van afbeelding 1 geeft een overeenkomstig schema voor de noordwaartse trek, die vooral in het voorjaar plaatsvindt. Ongeveer 10% van de vogels komt na de overwintering niet meer terug in het broedgebied.
[FIGUUR: Twee kaarten van Europa met pijlen die migratieroutes van vogels aangeven. De linker kaart toont de zuidwaartse trek en de rechter kaart de noordwaartse trek.]
Zuidwaartse trek Noordwaartse trek
bron: J. Jukema e.a., Goudplevieren en wilstervlappers, eeuwenoude fascinatie voor trekvogels, Utrecht, 2001, 26
Op verschillende plaatsen in Nederland werden door vrijwilligers regelmatig urenlang overvliegende en foeragerende goudplevieren geteld.
Een deel van de goudplevieren wordt gevangen, opgemeten en geregistreerd. Daarna krijgen ze een gemerkte ring om een poot, waardoor ze worden herkend als ze opduiken, of ze worden gevangen (ringonderzoek). De resultaten van de tellingen over de periode 1976 - 1993, en de gegevens uit het ringonderzoek werden gebruikt om beweringen over de vogeltrek te toetsen.
De resultaten van de tellingen geven een beeld van het aantal goudplevieren dat door Nederland is getrokken. Dit beeld is niet erg nauwkeurig.
3p 1 Geef drie verschillende oorzaken waardoor de tellingen geen nauwkeurig beeld geven.
Er zijn aanwijzingen dat een aantal vogels na overwintering in Zuid-Europa of West-Afrika niet via Nederland, maar via een meer oostelijke route door het Middellandse-Zeegebied terugvliegt naar hun broedgebied (zie afbeelding 1). In de jaren 1976 - 1993 zijn boven Nederland gemiddeld 210.000 goudplevieren geteld van juli tot september, 335.000 van september tot eind december en 375.000 van eind januari tot juni.
3p 2 - Kunnen de resultaten van bovenstaande tellingen worden gebruikt als argument vóór de hypothese dat een deel van de populatie die in de late zomer en in het najaar door Nederland naar het zuiden trekt, via een andere route terugvliegt naar het broedgebied?
- Leg je antwoord uit met behulp van een berekening.
600025-1-250 2 Lees verder

### Pagina 3

Uit gewichtsbepalingen aan gevangen goudplevieren blijkt dat ze zowel gedurende het
voorjaar als gedurende het najaar gemiddeld zwaarder worden.
Van deze vogels is ook de totale hoeveelheid lichaamsvet en het vet-vrije gewicht bepaald.
Het vet-vrije gewicht is een maat voor de hoeveelheid eiwit. Gegevens over de hoeveelheid
vet en het vet-vrije gewicht zijn in de diagrammen van afbeelding 2 weergegeven.
afbeelding 2
hoeveelheid
vet (g)
80
70
60
50
40
30
20
10
0
0
10
20
30
40
50
60
→ dagen na het begin van gewichtstoename
Legenda:
-
-o- najaarsmetingen
- voorjaarsmetingen
vet-vrije
gewicht
(g)
220
210
200
190
180
170
160
0
0
10
20
30
40
50
60
→ dagen na het begin van gewichtstoename
bron: J. Jukema e.a., Goudplevieren en wilsterflappers, eeuwenoude fascinatie voor
trekvogels, Utrecht, 2001, 180-181.
Op grond van de gegevens in afbeelding 2 worden over de gewichtsveranderingen in het
voorjaar en het najaar de volgende beweringen gedaan:
1 in het najaar berust de gewichtstoename vrijwel geheel op vetten;
2 in het voorjaar is de dagelijkse gewichtstoename gemiddeld circa drie keer zo groot als in
het najaar;
3 bij het begin van de gewichtstoename is het verschil tussen het lichaamsgewicht in het
voorjaar en het lichaamsgewicht in het najaar minder dan 5%.
2p 3 Welke van deze beweringen is of welke van deze beweringen zijn juist?
A alleen bewering 1
B alleen bewering 2
C alleen bewering 3
D alleen bewering 1 en 2
E alleen bewering 2 en 3
F de beweringen 1, 2 en 3
De energie die wordt gebruikt bij de voorjaars- en najaarstrek, kan geleverd worden door
reserves bestaande uit eiwitten, koolhydraten en/of vetten.
1p 4 Welk voordeel heeft opslag van vetten boven opslag van koolhydraten of eiwitten, vóór
de trek?
600025-1-250
3
Lees verder

### Pagina 4

Kleurenblindheid
Het eiland Pingelap in de Stille Oceaan heeft ongeveer 800 bewoners.
Van de bewoners is 8% volledig kleurenblind doordat ze geen kegeltjes hebben. Op de
plaatsen waar bij kleurenblinden kegeltjes voorkomen, bevinden zich bij deze
kleurenblinden geen lichtreceptoren. Deze vorm van kleurenblindheid komt elders in de
wereld bij 1 op de 30.000 mensen voor. Het gen voor deze vorm van kleurenblindheid is
recessief en autosomaal (niet X-chromosomaal).
3p 5 Bereken hoeveel maal groter de frequentie van dit gen voor kleurenblindheid op het eiland
Pingelap is dan de frequentie van dit gen in de rest van de wereld. Rond je antwoord af op
een geheel getal.

tekst 1 De afstand tussen Pingelap en het dichtstbij gelegen eiland is zo’n 280 kilometer.
Door de eeuwen heen is er niet veel contact geweest met bewoners van andere
eilanden. Pingelap werd omstreeks 1775 getroffen door een wervelstorm, waarbij
vrijwel de gehele bevolking omkwam. Zo’n twintig mensen overleefden de ramp.
Rond 1820 werden de eerste kleurenblinde kinderen geboren. Het percentage
kleurenblinden is al een aantal generaties stabiel.

bewerkt naar: O. Sacks, Het eiland der kleurenblinden, Amsterdam, 1996, 66

3p 6 Onder de nakomelingen van de mensen die de natuurramp op Pingelap overleefden, komt de
hierboven beschreven vorm van kleurenblindheid veel voor.
- Waardoor is de frequentie van het gen voor kleurenblindheid bij de bewoners meteen na
de ramp hoger dan ervoor?
- Noem twee factoren waardoor de frequentie hoog is gebleven.

2p 7 De volledig kleurenblinde mensen op Pingelap zien een voorwerp alleen als de ogen
voortdurend springerige bewegingen rond het voorwerp maken. Ze zien het voorwerp niet
meer als ze proberen het met hun ogen te fixeren.
- Leg uit waardoor het deze kleurenblinden niet lukt om het voorwerp te zien als ze het
proberen te fixeren.
- Leg uit waardoor de springerige bewegingen van de ogen wél beeldvorming mogelijk
maken.

Het celmembraan van een staafje dat niet wordt belicht, geeft constant een neurotransmitter
(glutamaat) af. Het potentiaalverschil tussen de binnenzijde en de buitenzijde van het
membraan bedraagt in het donker ongeveer -40 mV.
In afbeelding 3 is de membraanpotentiaalverandering weergegeven van een staafje dat door
een lichtflits van een bepaalde sterkte belicht wordt.

afbeelding 3 membraan-
potentiaal
(mV)
-40-
-50-
0,1
0,2
0,3
0,4
lichtflits
tijd (sec)

bewerkt naar: S. Silbernagl en A. Despopoulos, Sesam Atlas van de Fysiologie, Baarn,
2001, 355

600025-1-250 4 Lees verder


### Pagina 5

2p 8 Wordt het celmembraan als gevolg van de lichtflits volgens deze gegevens gedepolariseerd
of gehyperpolariseerd en wordt als gevolg daarvan door het staafje meer of minder
neurotransmitter afgegeven?

depolarisatie of hyperpolarisatie? meer of minder neurotransmitter?
A depolarisatie meer
B depolarisatie minder
C hyperpolarisatie meer
D hyperpolarisatie minder

Staafjes bevatten het pigment retimal. Retinal komt voor in twee vormen (isomeren). In een
onbelicht staafje is retinal aanwezig in de cis-vorm. Onder invloed van licht verandert het
retinal in de trans-vorm. Door deze verandering kan een reeks van reacties ontstaan die leidt
tot een impuls in het postsynaptische neuron. Wanneer het staafje niet langer belicht wordt,
komt het retinal onder invloed van een enzym terug in de cis-vorm (zie afbeelding 4).
afbeelding 4
[FIGUUR: Chemische structuur van retinal in cis-vorm, daarna een reactiepijl met "licht" en "enzym" ernaast, leidend naar de trans-vorm van retinal.]
cis-vorm trans-vorm

bron: N.A. Campbell e.a., Biology, Menlo Park, California, 1999, 1000

De volledig kleurenblinden op Pingelap zijn overgevoelig voor licht en kunnen bij daglicht
al gauw niets meer zien. Alleen met een donkere zonnebril op kunnen zij overdag buiten
zijn en dan nog kunnen ze slechts op beperkte schaal zien.

2p 9 Leg met behulp van de informatie in afbeelding 4 uit waardoor kleurenblinden die geen
kegeltjes bezitten, bij daglicht niet goed kunnen zien.

600025-1-25o 5 Lees verder

### Pagina 6

Afweersysteem
Bij een infectie met een bacterie komt het afweersysteem in actie. In afbeedling 5 is dat na een bacteriële infectie in het menselijk lichaam de cellulaire en de humorale immuniteit op gang gebracht worden.

afbeelding 5
[FIGUUR: Een diagram dat de interactie tussen een bacterie, een macrofaag, een T-helpercel en andere immuuncellen weergeeft. De bacterie wordt gefagocyteerd door de macrofaag, die vervolgens een fragment van de bacterie presenteert aan de T-helpercel. De T-helpercel wordt geactiveerd en scheidt interleukine-1 uit. Dit activeert de T-helpercel verder en zorgt voor activatie van B-cellen (humorale immuniteit) en Tc-cellen (cellulaire immuniteit).]
bron: N.A. Campbell e.a., Biology, Menlo Park, California, 6e druk, 2002, 910

Een deel van de afweerreactie wordt hieronder in zes achtereenvolgende stappen beschreven.
1 Een macrofaag neemt de bacterie door fagocytose op.
2 Door intracellulaire vertering zijn fragmenten (antigenen) van de bacterie ontstaan.
3 Een bacterie-antigeen vormt een complex met een klasse II MHC-molecuul, dat in het celmembraan wordt opgenomen.
4 De receptor en het CD4 op een T-helpercel vormen een binding met het MHC II dat een antigeen presenteert.
5 De macrofaag activeert vervolgens de T-helpercel door middel van interleukine-1-moleculen.
6 De T-helpercel activeert door middel van interleukine-2-moleculen (en andere cytokines) de vorming van T-helpercellen, cytotoxische T-cellen en B-cellen.

1p 10 [FIGUUR: Een schematische weergave van hoe een cytotoxische T-cel (Tc-cel) een geïnfecteerde cel aanvalt. De Tc-cel bindt aan de geïnfecteerde cel via een klasse I MHC-molecuul met antigeenfragment. De Tc-cel scheidt porine uit, waardoor ionen en water de geïnfecteerde cel binnenstromen, wat leidt tot lysis (celafbraak).]
Leg uit of bij dit proces sprake is van positieve feedback, van negatieve feedback of van beide.

In afbeelding 6 is een deel van de reactie op een virusinfectie schematisch weergegeven.

afbeelding 6
[FIGUUR: Een schematische weergave van hoe een geïnfecteerde cel wordt aangevallen door een cytotoxische T-cel. De geïnfecteerde cel presenteert fragmenten van het virus aan de oppervlakte gebonden aan MHC-moleculen. Een cytotoxische T-cel herkent dit antigeen en bindt aan de geïnfecteerde cel. De cytotoxische T-cel scheidt vervolgens perforine uit, dat gaten in het celmembraan van de geïnfecteerde cel maakt. Water en ionen stromen de cel binnen, waardoor deze barst (lysis).]
bron: N.A. Campbell e.a., Biology, Menlo Park, California, 6e druk, 2002, 910

600025-1-25o 6 Lees verder

### Pagina 7

4p 11 ☐ Uit de afbeeldingen 5 en 6 zijn overeenkomsten en verschillen te herleiden ten aanzien van
de manier waarop het afweersysteem in actie komt bij een infectie met bacteriën en wanneer
virussen een cel geïnfecteerd hebben en daarin vermenigvuldigd zijn.
Beschrijf de reactie van het afweersysteem op een virusinfectie (zoals getekend in
afbeelding 6) in de vorm van zes aaneenvolgende stappen. Doe dit op overeenkomstige
wijze als in de inleiding is gedaan bij een bacteriële infectie. Zet de stappen onder elkaar op
je antwoordblad. Stap 1 is: Het virus is een gastheercel binnengedrongen en wordt daar
vermenigvuldigd.
2p 12 ☐ Leg uit hoe T-helpercellen bij het uitschakelen van virussen betrokken zijn.
Luchtpijp
In afbeelding 7 is een doorsnede van de wand van de luchtpijp van de mens weergegeven.
Drie delen van de wand zijn ernaast uitgetekend.
[FIGUUR: Microscopische beelden van de wand van de luchtpijp, met aanduidingen P en Q.]
bron: W.H. Freeman en D. Bracegirdle, An atlas of Histology, London, 1987, 98-99
2p 13 ☐ Twee weefseltypen zijn met de letters P en Q aangegeven.
- Geef van elk van deze twee weefseltypen de naam.
- Geef kort aan welke functie elk weefseltype heeft in de luchtpijp of voor de luchtpijp zelf.
600025-1-250 7 Lees verder

### Pagina 8

Calciumhomeostase
In afbeelding 8 wordt schematisch een deel van de regulatie van het calciumgehalte in het
bloed weergegeven. De Ca2+-concentratie in het bloedserum schommelt rond de
1,25 millimol per liter.

afbeelding 8
hormonen
organen
1
verhogen
calci-
triol
1,25 mmol/L
darm
Ca2+
bot
2
verlaagt
Ca2+
nier
Ca2+-concentratie
in het bloedserum

bewerkt naar: S. Silbernagl en A. Despopoulos, Sesam Atlas van de Fysiologie, Baarn,
2001, 291

1p 14 Geef de naam van het hormoon dat op plaats 1 ingevuld moet worden en de naam van het
    calcium-
    hormoon dat op plaats 2 ingevuld moet worden.

Als bij iemand de Ca2+-concentratie in het bloedserum tot onder de normwaarde daalt,
worden door regelmechanismen in het lichaam bepaalde processen bevorderd of geremd,
waardoor de Ca2+-concentratie in het bloedserum weer stijgt (zie afbeelding 8).
3p 15 Beschrijf de vier processen die een gevolg zijn van deze regelmechanismen, waardoor de
    Ca2+-concentratie in het bloedserum weer stijgt.

[FIGUUR: Schematische weergave van de regulatie van het calciumgehalte in het bloed, met de hormonen parathyroïdhormoon en calcitriol die invloed uitoefenen op de darm, het bot en de nier om de Ca2+-concentratie in het bloedserum te reguleren. De normale Ca2+-concentratie is 1,25 mmol/L.]

600025-1-250
8
Lees verder


### Pagina 9

Eivlekken
Bij bepaalde vissoorten, zoals de zebracichlide *Pseudotropheus zebra*, ontwikkelen de
eieren zich in de bek van het vrouwtje. Tijdens de paringsdans neemt het vrouwtje de door
haar geproduceerde eieren in haar bek. Vervolgens spreidt het mannetje zijn anale vin en
produceert sperma. Op zijn anale vin bevindt zich een aantal opvallende geel-oranje
vlekken die een sterke gelijkenis vertonen met de eieren. Dit is te zien in afbeelding 9. Het
vrouwtje hapt naar de 'eivlekken' op de vin waarbij een deel van het geproduceerde sperma
wordt opgehapt. Door dit gedrag is de kans op bevruchting van de eieren groot.

[FIGUUR: Een illustratie van een vis met vlekken op de staartvin.]

afbeelding 9

3p 16  Sommige biologen menen dat deze eivlekken in de loop van de evolutie ontstaan zijn uit
kleine parelvormige vlekjes die bij veel soorten cichliden voorkomen.
Leg uit op welke wijze cichlidesoorten met eivlekken volgens deze biologen zijn ontstaan.

Andere onderzoekers trekken deze veronderstelde functie van de eivlekken in twijfel. Zij
staan sceptisch tegenover de gesuggereerde evolutionaire ontwikkeling vanwege het
ontbreken van een precieze overeenkomst in kleur, vorm en afmeting van eieren en
eivlekken. Deze tegenstanders zijn van mening dat de vlekken op de anale vin vooral een
herkenningsfunctie hebben: het soort-specifieke vlekkenpatroon stelt volgens hen een
vrouwtje in staat een partner van de eigen soort te herkennen.
Verschillende onderzoeken naar de betekenis van de eivlekken hebben onder meer de
volgende resultaten opgeleverd:
1 soorten waarvan de eivlekken duidelijk groter en opvallender zijn dan de eieren, baltsen
merendeels in dieper water waar het zicht geringer is;
2 bij soorten met eivlekken die weinig gelijkenis vertonen met de eieren, hapt het vrouwtje
tijdens de balts in dezelfde mate naar de anale vin als bij soorten met goed gelijkende
eivlekken;
3 het verwijderen van de eivlekken van de anale vin heeft geen invloed op de mate waarin
het vrouwtje tijdens de balts naar de anale vin hapt.
2p 17  Welk van de genoemde onderzoeksresultaten ondersteunt of welke ondersteunen de mening
dat de vlekken op de anale vin vooral een soortspecifieke herkenningsfunctie hebben?
A alleen resultaat 1
B alleen resultaat 2
C alleen resultaat 3
D alleen de resultaten 1 en 2
E alleen de resultaten 1 en 3
F de resultaten 1, 2 en 3

600025-1-25o 9 Lees verder

### Pagina 10

Cichliden
In de Oost-Afrikaanse meren bestaat het visbestand voornamelijk uit cichliden
(baarsachtige visjes). Een groot deel van deze cichliden behoort tot het genus (geslacht)
*Haplochromis*. Binnen dit genus bestaan uiteenlopende groepen voedsel specialisten zoals
slakkenkrakers, algenkrakers, planktoneters en pedofagen (eters van jonge vis).
Uit visvangsten in de Mwanza golf van het Victoriameer bleek dat daar een aant a l sterk op
elkaar gelijkende soorten planktoneters voorkomt. Biologen hebben onderzocht of deze
nau w verwante soorten zodanig ecologisch gescheiden leefden dat onderlinge competitie
werd vermeden.
Afbeelding 10 toont de dichtheidsverdeling van drie soorten planktoneters op verschillende
diepten in de Mwanza golf. Daartoe zijn gedurende vier dagdelen (blokken van zes uur)
visvangsten gedaan op verschillende diepten in de veertien meter diepe Mwanza golf. Elk
grijs balkje vertegenwoordigt een percentage van de populatie dat zich tijdens dat dagdeel
op de diepte bevindt die op de verticale as is aangegeven.

[FIGUUR: Een diagram met vier kolommen, genummerd I, II, III, IV, elk met tijdsindicaties. Elke kolom toont drie grafieken, georganiseerd in rijen, die de verdeling van de populatie van verschillende soorten cichliden op verschillende diepten weergeven. De y-as geeft de diepte in meters aan, van 0 tot 14. De x-as geeft het percentage van de populatie aan, met een middenlijn op 0 en schalen naar links en rechts. De titels links van de grafieken geven de soorten aan: 'H. argens', 'H. heusinkveldi', en 'H. pyrrhocephalus'. De tijdsblokken zijn I: 5-11 uur, II: 11-17 uur, III: 17-23 uur, en IV: 23-5 uur. De onderste grafiek, '% van populatie', geeft de schaal aan voor de x-as.]

bewerkt naar: T. Goldschmidt, An ecological and morphological field study on the
haplochromine cichlid fishes of Lake Victoria, Proefschrift Rijksuniversiteit Leiden, 1989,
34

600025-1-250 10 Lees verder


### Pagina 11

4p 18 [FIGUUR: ...]. In de uitwerkbijlage is een lege tabel en een assenstelsel op millimeterpapier opgenomen.
- Lees in afbeelding 10 af welk percentage (op 2% nauwkeurig) van elk van de drie
populaties zich tijdens de vier verschillende dagdelen tussen de 4 en 5 meter diepte bevindt.
Vul de tabel op de uitwerkbijlage in.
- Presenteer deze gegevens in de vorm van een staafdiagram in het assenstelsel op de
uitwerkbijlage.
- Voeg de legenda toe.

2p 19 [FIGUUR: ...]. Tussen welke van de drie onderzochte soorten haplochromiden is op grond van de gegevens
in afbeelding 10 het meest competitie te verwachten?
A tussen H. argens en H. heusinkveldi
B tussen H. argens en H. pyrrhocephalus
C tussen H. heusinkveldi en H. pyrrhocephalus

Uit analyses van maaginhouden blijkt dat deze soorten zich niet beperken tot het eten van
plankton. Ze eten ook verschillende soorten muggenlarven (Chaoborus sp. en Chironomus
sp.), insectenresten en bodemorganismen. Van Chaoborus-larven is bekend dat ze zich
overdag in de modderige bodem bevinden. Tegen de avond komen ze tevoorschijn en
migreren naar de oppervlakte en dalen ’s ochtends weer naar de bodem af. De diagrammen
in afbeelding 11 geven informatie over de samenstelling van het voedsel van H. argens,
H. heusinkveldi en H. pyrrhocephalus overdag en ’s nachts. De samenstelling van het
voedsel is als gemiddeld volumepercentage van de maaginhoud weergegeven. De metingen
zijn verricht op plaatsen waar het meer 14 meter diep is.

afbeelding 11 H. argens
H. heusinkveldi
H. pyrrhocephalus
dag nacht

[FIGUUR: ...]. Legenda:
□ Chaoborus (larven)
H Chironomus (larven)
III resten van insecten
 zoöplankton
 phytoplankto
 [FIGUUR: ...]. detritus (organisch
afval op de bodem)

bewerkt naar: T. Goldschmidt, An ecological and morphological fieldstudy on the
haplochromine cichlid fishes of Lake Victoria, Proefschrift Rijksuniversiteit Leiden, 1989,
41

2p 20 [FIGUUR: ...]. Naar aanleiding van de gegevens in de afbeeldingen 10 en 11 worden twee beweringen
gedaan:
1 door H. pyrrhocephalus wordt detritus vooral in het eerste dagdeel (van 5-11 uur)
gegeten.
2 H. pyrrhocephalus vervangt ’s nachts procentueel gezien een kleiner deel van zijn voedsel
door Chaoborus-larven dan H. argens dat doet.
Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D beide beweringen

600025-1-250 11 Lees verder


### Pagina 12

```json
{
  "description": "Dit is een examenpagina die bestaat uit twee aparte opgaven (21 en 22-23) met betrekking tot biologie en ecologie. \\n\\n**Opgave 21** betreft niche-segregatie en competitie tussen soorten. Er is een tekstuele beschrijving van twee onderzoeksresultaten over de verblijfplaats en het dieet van verschillende H. argens en H. heusinkveldi populaties. Van de student wordt gevraagd om te bepalen welke van de gegeven onderzoeksresultaten (1, 2, of beide) een aanwijzing zijn voor niche-segregatie. Dit is een multiple-choice vraag.\\n\\n**Opgave 22** en **23** behandelen de rol van bacteriën en schimmels in de decompositie en de mineralenkringloop, specifiek de stikstofkringloop, in een dennenbos. Visuale elementen omvatten een grote tabel, 'tabel 1', met de titel 'Verhouding tussen koolstof en andere elementen in de afgevallen dennennaalden na verschillende jaren van decompositie en in de schimmels'. De tabel bevat rijen voor 'in (het restant van) de naalden' (bij begin experiment, na 1, 3 en 5 jaar decompositie) en 'in de schimmels'. De kolommen zijn verschillende verhoudingen van koolstof met andere elementen: C/N, C/P, C/K, C/S, C/Ca, C/Mn. Sommige waarden in de tabel zijn 'nb' (niet bepaald). Onder de tabel staat de bron vermeld (R.H. Waring en W.H. Schlesinger, Forest ecosystems, 1985). \\n\\n**Opgave 22** vraagt naar de rol van bacteriën en schimmels in de mineralenkringloop, met kalium (K) als voorbeeld. De student moet hier hun kennis over biogeochemische cycli tonen. \\n\\n**Opgave 23** vraagt specifiek naar stikstofhoudende stoffen en de rol van bacteriën hierin. De student moet twee omzettingen noemen: één die anaëroob en één die aëroob door bacteriën wordt uitgevoerd. Dit vereist kennis van de stikstofkringloop en microbiële processen. \\n\\nDe pagina test wetenschappelijke concepten zoals niche-segregatie, decompositie, mineralenkringloop, en de stikstofkringloop. Van de student wordt gevraagd om informatie uit teksten, tabellen te interpreteren en om open vragen te beantwoorden met specifieke biologische process

### Pagina 13

De C/N ratio in de strooisellaag kan veranderen.
Vier processen zijn: ammonificatie, denitrificatie, nitrificatie en stikstoftixxfixatie.
Door welk van deze processen wordt de ratio C/N groter?
2p 24 A ammonificatie
B denitrificatie
C nitrificatie
D stikstoftixatie

Vers strooisel in het dennenbos bestaat voor 0,02% uit fosfor (P). De schimmels in de strooisellaag bevatten 0,78% P. De ratio's C/P zijn respectievelijk 2630 (strooisel) en 64 (schimmels). Het vastleggen van mineralen in schimmels wordt wel immobilisatie genoemd. Deze mineralen zijn niet onmiddellijk beschikbaar voor de planten.
Het effect van immobilisatie kan grafisch worden weergegeven. In een grafiek wordt de P-concentratie in het restant biomassa (inclusief de schimmels) uitgezet tegen het restant biomassa, met inbegrip van de schimmels.
2p 25 In welke van de volgende grafieken is de immobilisatie van P juist weergegeven?

[FIGUUR: Grafiek A toont een dalende lijn, waarbij de P-concentratie in de restant biomassa afneemt als de restant biomassa toeneemt.
Grafiek B toont een horizontale lijn, waarbij de P-concentratie in de restant biomassa constant blijft ongeacht de restant biomassa.
Grafiek C toont een stijgende lijn, waarbij de P-concentratie in de restant biomassa toeneemt als de restant biomassa afneemt.]

A grafiek A
B grafiek B
C grafiek C

Uit onderzoek blijkt dat het toevoegen van stikstofverbindingen aan strooisellagen waarin de decompositie langzaam verloopt, de decompositiesnelheid verhoogt.
1p 26 Welke conclusie is hieruit te trekken met betrekking tot deze stikstofverbindingen?

600025-1-25o 13 Lees verder

### Pagina 14

Planten RQ
Het respiratoir quotiënt (RQ) is de verhouding tussen de hoeveelheid (in mol) bij de
dissimilatie gevormde $CO_2$ en de hoeveelheid (in mol) daarbij verbruikte $O_2$.
De RQ-waarde levert informatie over het type substraat dat tijdens de dissimilatie is
omgezet. Het RQ van koolhydraten is 1,0. Dat van eiwitten en vetten is minder, want voor
de dissimilatie ervan wordt meer $O_2$ verbruikt dan er aan $CO_2$ wordt gevormd.

Bij een experiment wordt een RQ van 2,0 gevonden. Hiervoor worden twee verklaringen
gegeven.
1 Het substraat bestond uit een mengsel van koolhydraten en eiwitten.
2 Het substraat werd deels anaëroob gedissimileerd.

2p 27 Welke van deze verklaringen kan of welke kunnen juist zijn voor het RQ van 2,0?
A geen van beide verklaringen
B alleen verklaring 1
C alleen verklaring 2
D beide verklaringen

Om het RQ bij een plant te meten maakt men gebruik van twee respirometers:
1 voor de bepaling van de hoeveelheid opgenomen koolstofdioxide;
2 voor de bepaling van de hoeveelheid afgegeven zuurstof.
In afbeelding 12 is een dergelijke respirometer schematisch weergegeven.
Bij respirometer 1 is de vloeistof P water; bij respirometer 2 is de vloeistof P een
geconcentreerde natriumhydroxide-oplossing (NaOH). Door de NaOH-oplossing wordt alle
$CO_2$ weggevangen. De manometer wordt gebruikt om af te lezen hoeveel gas er
geproduceerd of gebruikt is. Neem aan dat het verschil in oplosbaarheid van de gassen $CO_2$
en $O_2$ in water het resultaat van de metingen niet merkbaar beïnvloedt. De opstelling staat
in het donker.

[FIGUUR: Een laboratoriumopstelling met twee respirometers en een manometer. Respirometer 1 is een U-vormige buis gevuld met vloeistof P (water) en met een schaalverdeling. Respirometer 2 is een verticale buis met een stoppen die plantaardig materiaal bevat en onderin een reservoir met vloeistof P (natriumhydroxide-oplossing). Dit reservoir is verbonden met de manometer van respirometer 1.]

afbeelding 12

manometer met
schaalverdeling

plantardig materiaal
in houder

vloeistof

bewerkt naar: Margaret K. Sands, Problems in Plant Physiology, London, 1988, 52

600025-1-250
14
Lees verder


### Pagina 15

2p 28 In respirometer 1 bevinden zich ontkiemende erwten. Elk half uur wordt de stand in de manometer genoteerd. De resultaten worden in een grafiek weergegeven. Welke van de afgebeelde grafieken geeft het resultaat weer als de ontkiemende erwten een RQ van 1,0 zouden hebben?
[FIGUUR: Drie grafieken met op de y-as "stand van de manometer" en op de x-as "tijd". Grafiek 1 toont een dalende lijn vanaf boven 0. Grafiek 2 toont een horizontale lijn op 0. Grafiek 3 toont een stijgende lijn vanaf boven 0.]
A grafiek 1
B grafiek 2
C grafiek 3
Resorptie van glucose
In het celmembraan komen allerlei transporteiwitten voor. Er zijn enkelvoudige transporteiwitten die $gefaciliteerde\ diffusie$ van een bepaald stof door het membraan mogelijk maken. De werking van andere transporteiwitten berust op het principe van $co-transport$: aan een transporteiwit worden twee verschillende stoffen gebonden waarna ze
tegelijk door het celmembraan bewegen. Bij $symport$ gaan beide stoffen dezelfde richting uit. Bij $antiport$ in tegengestelde richting. Ontbreekt een van beide stoffen dan kan het transport niet plaatsvinden.
In afbeelding 13 is schematisch co-transport weergegeven, zoals dat plaatsvindt door het membraan van een darmepitheelcel.
afbeelding 13
[FIGUUR: Schematische weergave van co-transport in een darmepitheelcel. De darmholte staat aan de bovenkant, de intracellulaire ruimte aan de onderkant. Er is een celmembraan met een transporteiwit dat natriumionen ($Na^+$) en glucose transporteert. Natriumionen gaan de cel in tegen hun concentratiegradiënt, wat energie vereist die wordt geleverd door ATP. Kaliumionen ($K^+$) worden de cel uit gepompt en worden omgezet naar $ADP+Pi$.]
darmholte
Na+ concen-
tratie gradiënt
intracellulair
ATP
cel-
membraan
glucose
Na+
K+
ADP+Pi
bewerkt naar: B. Alberts e.a., Molecular Biology of The Cell, Garland Science, New York,
1983, 296
2p 29 Leg uit aan de hand van afbeelding 13 wat de rol van ATP is bij symport van glucose en $Na^+$.
600025-1-250 15 Lees verder

### Pagina 16

Vertering
Afbeelding 14 geeft een vereenvoudigd overzicht van de vertering van voedsel en van de
opname van een aantal verteringsproducten in bloed- en lymfevaten. Niet alle namen van
voedingsstoffen en hun verteringsproducten zijn ingevuld.
afbeelding 14
I II III
eiwitten
poly-, di- en tripeptiden
aminozuren
lymfëvat
bloedvat
Legenda:
omzetting of transport
bewerkt naar: W. Kapit e.a., The Physiology Coloring Book, Cambridge, 1987, 67
Niet ingevuld zijn onder andere de volgende twaalf namen van voedingsstoffen en
verteringsproducten:
fructose, galactose, glucose, glycerol, lactose, maltose, monoglyceride, linolzuur, lipiden,
palmitinezuur, sacharose en zetmeel.
4p 30 Geef aan in het schema in welke uitwerkbijlage waar deze twaalf namen moeten worden
ingevuld.
Bij de hydrolyse van peptiden wordt een bepaald type chemische binding verbroken.
1p 31 Teken de binding die bij deze omzetting wordt verbroken.
Sommige voedingsstoffen worden vanuit de dunne darm eerst in de lymfevaten opgenomen
en vervolgens afgevoerd naar de grote bloedsomloop.
2p 32 In welk van onderstaande bloedvaten worden deze voedingsstoffen het eerst aangetroffen?
A in de bovenste holle ader
B in de leverader
C in de onderste holle ader
D in de poortader
600025-1-250 16 Lees verder

### Pagina 17

afbeelding 15
[FIGUUR: Een microscopische doorsnede van een darmvillus met de letters P, Q en R die verschillende onderdelen aanduiden.]
bewerkt naar: A.C. Guyton en J.E. Hall, Textbook of Medical Physiology, Philadelphia, 1996, 838

2p 33 ■ Wat stellen de letters P, Q en R voor?

P | Q | R
------- | -------- | --------
A bloedvat | lymfevat | spiercel
B bloedvat | zenuwceluitloper | lymfevat
C lymfevat | bloedvat | slijmproducerende cel
D lymfevat | zenuwceluitloper | spiercel
E spiercel | bloedvat | lymfevat
F spiercel | lymfevat | slijmproducerende cel

Over het transport van verteringsproducten in darmvlokken worden de volgende beweringen gedaan:
1 de verteringsproducten die in het bloed worden opgenomen, zijn in het algemeen beter oplosbaar in water dan verteringsproducten die in de lymfe worden opgenomen;
2 een deel van de verteringsproducten wordt via diffusie en een deel via actief transport uit dekweefselcellen van de dunne darm in het bloed opgenomen;
3 het al dan niet verzadigd zijn van de vetzuren bepaalt of deze in de lymfe of in het bloed worden opgenomen.

2p 34 ■ Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?
A alleen bewering 1
B alleen bewering 2
C alleen bewering 3
D alleen de beweringen 1 en 2
E alleen de beweringen 1 en 3
F de beweringen 1, 2 en 3

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
600025-1-25o 17 Lees verder

### Pagina 18

Hormonen
De manier waarop hormonen processen in hun doelwitcellen beïnvloeden hangt samen met
de molecuulstructuur van de hormonen. Het hormoon oestradiol hecht aan een receptor in
het cytoplasma van de cel, zoals in tekening 1 van afbeelding 16 is aangegeven.
Het hormoon HCG hecht aan een receptor in het membraan van de cel zoals in tekening 2
van afbeelding 16 is aangegeven.
afbeelding 16

[FIGUUR: Links een cel met een receptor aan de buitenkant. Hormonen binden aan deze receptor, wat leidt tot een hormoon-receptor complex. Binnenin de cel wordt genetisch materiaal afgelezen en worden eiwitten gemaakt. Tekening 1 is gelabeld.]

[FIGUUR: Rechts een cel met receptoren in het celmembraan. Hormonen binden aan deze receptoren, wat leidt tot membraan-eiwit interacties en de vorming van een hormoon-receptor complex. Dit complex zorgt voor activatie van membraaneiwitten en transport van stoffen over het membraan. Tekening 2 is gelabeld.]

tekening 1 tekening 2

bron: D. Snustad, Principles of Genetics, New York, 2000, 651

2p 35 Oestradiol kan het celmembraan passeren, HCG niet.
Noem twee kenmerken van het oestradiolmolecuul die membraanpassage mogelijk maken.

3p 36 Geef een korte beschrijving bij de reeks van processen die in afbeelding 16 volgen op de
vorming van het hormoon-receptorcomplex: zet de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar en
geef bij elk een beschrijving van maximaal een regel. Soms kan volstaan worden met de
naam van het proces.

Einde

600025-1-25o
18