# Eindexamen Biologie VWO 2005 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2005/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

### Vraag 36 – Opgave 1

### Vraag 37 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
biologie 1,2
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
20 05
Tijdvak 2
Woensdag 22 juni
13.30 - 16.30 uur

Voor dit examen zijn maximaal 73 punten te
behalen; het examen bestaat uit 37 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Voor de uitwerking van de vragen 7, 10, 14, 20
en 30 is een uitwerkbijlage toegevoegd.

Als bij een open vraag een verklaring, uitleg
of berekening vereist is, worden aan het
antwoord meestal geen punten toegekend als
deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.

500048-2-220
Begin

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van natuurlijke situaties en gezonde organismen.

Bouw en werking nieren
In afbeelding 1 zijn met vier genummerde pijlen processen aangegeven die in een nefron
(nierenheid) plaatsvinden.

afbeelding 1
[FIGUUR: Diagram van een nefron met de glomerulus, haarvaten, nierader en genummerde pijlen die processen aangeven.]
glomerulus
slagadertje
haatvaten
nierader
bron: A.C. Guyton e.a., Textbook of Medical Physiology, Philadelphia, 1996, 319

2p 1 □ - Twee processen die zich in een nefron afspelen, zijn terugresorptie en ultrafiltratie.
- Welke pijl geeft terugresorptie aan?
- Welke pijl geeft ultrafiltratie aan?

afbeelding 2
In afbeelding 2 is de bouw van dekweefselcellen in de wand van het eerste gekronkelde
nierbuisje in een nefron schematisch weergegeven.
voorurine
bloed
bron: L.C. Junqueira e.a., Functionele histologie, Maarssen, 2000, 463

500048-2-22o 2 Lees verder

### Pagina 3

2p 2 □ Door de wand van het eerste gekronkelde nierbuisje vindt transport van stoffen uit de voorurine naar het bloed plaats.
Noem twee in afbeelding 2 gekenmerkte kenmerken van de dekweefselcellen die samenhangen met dit transport van stoffen.

Door de dekweefselcellen van het nierbuisje worden onder andere eiwitten uit de voorurine opgenomen, die in de voorurine in een zeer lage concentratie aanwezig zijn. Deze eiwitten worden vervolgens in de dekweefselcellen gehydrolyseerd. Twee beweringen over de hydrolyseproducten zijn:
/ deze kunnen door de dekweefselcellen zelf gebruikt worden voor de productie van onderdelen van het endoplasmatisch reticulum;
2 deze kunnen aan het bloed worden afgegeven.
2p 3 ■ Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D de beweringen 1 en 2

2p 4 ■ In welk type organel vindt hydrolyse van eiwitten meestal plaats?
A celkern
B endoplasmatisch reticulum
C golgi-systeem
D lysosoom
E mitochondrium
F ribosoom

Afweerreactie
In een experiment wordt bij iemand antigeen P ingespoten (tijdstip I). In het lichaam wordt korte tijd later antistof p gevormd. Vier weken na tijdstip I wordt dezelfde persoon met een mengsel van antigeen P en antigeen Q ingespoten (tijdstip II). Het verloop van de concentratie van de antistoffen p en q in het lichaam van deze persoon is in afbeelding 3 schematisch weergegeven.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "log antistof titer" op logaritmische schaal (100 tot 104) en op de x-as "tijd (dagen)" van 0 tot 56. Twee lijnen: een gestippelde lijn voor antistof p en een doorgetrokken lijn voor antistof q. Tijdstip I is gemarkeerd bij tijd 0, en tijdstip II bij tijd 28. De gestippelde lijn (antistof p) begint laag, stijgt na tijdstip I tot ongeveer dag 35, en daalt daarna langzaam. De doorgetrokken lijn (antistof q) blijft laag tot na tijdstip II, en stijgt dan tot een piek rond dag 42, waarna deze ook langzaam daalt.]

bewerkt naar: N.A. Campbell e.a., Biology, Menlo Park, California, 1999, p 846

Ruim twee weken na de eerste immunisatie daalt de concentratie van antistof p in het bloed van de proefpersoon.
2p 5 □ Door welke twee oorzaken daalt de concentratie van antistof p dan?

2p 6 □ Leg uit waardoor na de tweede immunisatie, in een kortere tijd, een hogere concentratie antistof p in het bloed van de proefpersoon aanwezig is, dan na de eerste immunisatie.

500048-2-22o 3 Lees verder

### Pagina 4

De Noordzee
In tekst 1 worden voedselrelaties beschreven tussen verschillende organismen in de
Noordzee.

tekst 1 Meleeuwen en scholeksters leven van kleine vissoorten, van larven van allerlei
soorten vis en ook van bodemdieren zoals mossels, krabben en oesters. Allen
leggen de energie van het zonlicht vast in energierijke organische verbindingen.
De bodemdieren voeden zich met algen, met eencellige dieren (zoöplankton),
met jonge visjes of vislarven en met afgestorven planten en dieren uit de
waterkolom erboven. Ruttingsbacteriën nemen een belangrijk deel van de
omzetting van dode organismen voor hun rekening; daarbij komen zouten vrij
die algen weer gebruiken. De algen worden voor een deel opgegeten door het
zoöplankton. Vrij zwemmende vislarven zijn belangrijke eters van zoöplankton;
haring blijft zijn hele leven zoöplankton eten. Larven van schol en tong eten ook
zoöplankton, maar voeden zich als ze volwassen zijn met organismen die in of
op de bodem leven. Grotere roofvissen zoals kabeljauw en schelvis voeden
zich in hun jeugd met bodemdieren, later schakelen ze over op allerlei soorten
jonge vis.

bewerkt naar: F. Colijn e.a., In het ruime sop, Natuur & Techniek, augustus 1993, 620-631

3p 7 ▢ In de uitwerkbijlage is de aanzet tot een model getekend van de voedselrelaties in de
Noordzee die in tekst 1 zijn beschreven. In dit model is voor alle groepen organismen die
overeenkomstige niches bezetten, een compartiment getekend. De titels van
compartimenten zijn: consumenten 1e, 2e, 3e orde, reducenten en producenten. Eén van
deze titels en één van de pijlen zijn al ingevuld.
Maak het model in de uitwerkbijlage als volgt af:
- Plaats de ontbrekende titels in de overige compartimenten van het model.
- Plaats de namen van de volgende vijf groepen: algen, haringen, rottingsbacteriën,
scholeksters en zoöplankton in de juiste compartimenten.
- Verbind de compartimenten met alle voor dit model van de voedselrelaties relevante
pijlen.

2p 8 ■ Organismen zoals mossels, krabben en oesters kunnen in het model van de uitwerkbijlage
worden opgenomen, maar het is makkelijker om ze in een extra compartiment onder te
brengen met de naam 'bodemdieren'.
Welke titel komt het meest in aanmerking voor dit compartiment 'bodemdieren'?
A C, tot en met C₃
B C, tot en met C,
C C, tot en met C₃ + R
D C₁ tot en met C₁ + R

500048-2-220 4 Lees verder

### Pagina 5

Successie
In de begroeiing van een tropisch regenwoud kan een open plek ontstaan. Op deze open
plek kan successie plaatsvinden.
Zes kenmerken van plantensoorten zijn:
1 ontkieming vindt plaats in zonlicht;
2 de kiemplanten overleven niet onder een bladerdek;
3 er worden grote aantallen kleine zaden gevormd;
4 zaadvorming vindt plaats in een bepaald seizoen;
5 verspreiding van zaden gebeurt door de zwaartekracht over een kleine afstand;
6 de zaden zijn in kiemrust aanwezig in de bodem als zaadbank.
9 (2p) Welke kenmerken passen bij de plantensoorten die zich als eerste op een open plek
vestigen?
A alleen de kenmerken 1, 3 en 4
B alleen de kenmerken 2, 4 en 5
C alleen de kenmerken 1, 2, 3 en 6
D alleen de kenmerken 3, 4, 5 en 6

Het verloop van de successie in een ecosysteem wordt in afbeelding 4 met drie
verschillende parameters weergegeven. Grafiek P geeft de brutoproductie, grafiek Q
de totale biomassa en grafiek R de totale dissimilatie.

[FIGUUR: Grafiek met op de x-as "tijd (jaren)" lopend van 0 tot 100 en op de y-as "drooggewicht (kg m-2 j-1)". Drie lijnen zijn weergegeven: een doorgetrokken lijn met label P, een stippellijn met label R, en een golvende lijn met label Q.]

bewerkt naar: E.P. Odum, Fundamentals of ecology, Philadelphia, London, Toronto, 1971,
254

Op grond van de gegevens in afbeelding 4 is het verloop van de netto productle in dit
ecosysteem te bepalen.
In de uitwerkbijlage is het diagram van afbeelding 4 opgenomen.
10 (2p) Geef hierin het verloop van de netto productie aan. Voeg een legenda toe.

500048-2-220 5 Lees verder

### Pagina 6

Zoetwaterecosysteem
Mensen kunnen ingrijpen in een ecosysteem door bijvoorbeeld verandering aan te brengen
in een voedselketen. Daarvoor kan men gebruikmaken van predator-prooi-relaties.
In een bepaald meer bestaan onder andere de volgende voedselrelaties:
algen $\rightarrow$ watervlooien $\rightarrow$ jonge brasems $\rightarrow$ snoeken

In het meer is sprake van een overmatige algengroei. Algen nemen nitraat uit het water op.
In afbeelding 5 is een preparaat van een geplasmoleerde algen *Closterium* weergegeven met
daarnaast een tekening ervan. Een aantal plaatsen is in de tekening met cijfers aangegeven.

[FIGUUR: Afbeelding van een Closterium cel met labels 'chloroplast', 'celkern', 'celwand' en een tekening van een Closterium cel met cijfers 1, 2, 3, 4]

bron: B. Bracegirdle en P.H. Miles, An atlas of Plant Structure, volume 2, London, 1973,
8-9

2p 11 $\blacksquare$ Stikstof uit nitraat kan terechtkomen in organische stikstofverbindingen.
Op welke van de in de tekening van *Closterium* genummerde plaatsen bevinden zich
organische stikstofverbindingen?
A alleen op de plaatsen 1 en 2
B alleen op de plaatsen 1 en 4
C alleen op de plaatsen 2 en 3
D alleen op de plaatsen 3 en 4
E alleen op de plaatsen 1, 2 en 4
F op de plaatsen 1, 2, 3 en 4

De beheerder van het meer wil de algengroei verminderen. Hij overweegt om eenmalig of
prasems weg te vangen óf extra snoeken uit te zetten. Hij wil een langetermijnoplossing
bereiken.
2p 12 $\blacksquare$ Beargumenteer dat geen van beide maatregelen op de lange termijn effectief zal zijn.

Plekdsgewijze kaalheid
Plekdsgewijze kaalheid wordt veroorzaakt door een autosomaal (niet X-chromosomaal) gen.
Het gen voor pleksgewijze kaalheid is bij mannen dominant en bij vrouwen recessief.
In een bepaalde populatie komt het gen voor pleksgewijze kaalheid met een frequentie van
0,3 voor. Ga ervan uit dat het hebben van kale plekken op het hoofd geen invloed heeft op
de partnerkeuze binnen deze populatie.
Neem aan dat in deze populatie de formule van Hardy-Weinberg toegepast kan worden.
2p 13 $\blacksquare$ Bereken de frequenties van mannen met pleksgewijze kaalheid en van vrouwen met
pleksgewijze kaalheid in deze populatie.

500048-2-22o 6 Lees verder


### Pagina 7

Codering
In afbeelding 6 is schematisch het proces van transcriptie en translatie in een cel
weergegeven.

afbeelding 6 DNA
[FIGUUR: Schematische weergave van transcriptie en translatie. DNA wordt omgezet naar mRNA, wat vervolgens in het ribosoom wordt omgezet naar een eiwitketen. Er wordt een tRNA-molecuul getoond dat een aminozuur (serine) transporteert en een anticodon (UCA) heeft.]
mRNA
eiwit
NH2-trp | phe | tyr | ser
bewerkt naar: S. Silbernagl en A. Despopoulos, Sesam, Atlas van de Fysiologie, Baarn,
2001, 11

3p 14 $\square$ In deze afbeelding zijn de letters die de verschillende nucleotiden voorstellen in het mRNA
en de DNA-streng weggelaten.
In de uitwerkbijlage is dit schema opgenomen.
- Noteer in het schema in de uitwerkbijlage twaalf mogelijke letters van de nucleotiden in
de afgebeelde mRNA-streng en in de afgebeelde DNA-streng.
- Geef tevens aan wat de 3'-kant en de 5'-kant is bij het mRNA en de DNA-streng.

In de codering voor een enzym kan in het DNA bij een mutanten gen een nucleotide zijn
vervangen door een ander nucleotide. Veelal leidt een dergelijke verandering tot een
onwerkzaam enzym bij de mutant. Soms heeft een dergelijke fout echter geen gevolg voor
de werking van het be treffende enzym.
2p 15 $\square$ Geef twee verschillende mogelijkheden waardoor zo'n vervangen nucleotide in het
aminozuurcoderend deel van een gen niet leidt tot een onwerkzaam enzym.

Ordening
Het biologische begrip soort kan op verschillende manieren worden gedefinieerd. Misschien
is de meest bekende definitie wel die van de bioloog Ernst Mayr uit 1940: "Soorten zijn
groepen zich onderling voortplantende, natuurlijke populaties die reproductief geïsoleerd
zijn van andere, dergelijke populaties".
In dierentuinen zijn wel eens tijgers gekruist met leeuwen. Het bestaan van nakomelingen
(leeuwen of lijgers) bewijst niet dat tijgers en leeuwen tot dezelfde soort behoren.
1p 16 $\square$ Beargumenteer of deze bewering in overeenstemming is met de soort-definitie van Ernst
Mayr.

500048-2-22o 7 Lees verder


### Pagina 8

Auxine
Hormonen verzorgen de communicatie tussen cellen. Het bekendste plantenhormoon is
auxine. Auxine bevordert onder meer de lengtegroei van bovengrondse delen van planten.
Auxine kan zowel geioniseerd als niet-geioniseerd voorkomen. De molecuulstructuur van
auxine, indol-3-acetyl-zuur ofwel IAA, is in afbeelding 7 weergegeven.

[FIGUUR: Structuurformule van indol-3-acetyl-zuur]
afbeelding 7
CH2 - COOH
H
N

17 (2p) Voor de productie van auxine nemen planten, naast water, stikstofhoudende en
koolstofhoudende verbindingen op.
Welke stikstofhoudende en koolstofhoudende verbindingen nemen planten hiervoor op?
A alleen N2 en CO2
B alleen NO3- en CO2
C alleen N2 en C6H12O6
D alleen NO3- en C6H12O6
E N2, NO3-, CO2 en C6H12O6

Transport van auxine vindt onder andere plaats van cel naar cel in de vorm van het ion (A¯)
of als molecuul (AH). Vanuit de groeipunten in de stengel verplaatst auxine zich in de
richting van de wortels van de plant. Dit proces is schematisch weergegeven in afbeelding
8.

[FIGUUR: Schematische weergave van auxin transport door plantencellen, met pH gradiënt, protonpompen en transporteiwitten. Celwanden en celmembranen zijn getekend. Verschillende stappen in het transport van auxine-ion (A-) en ongeladen auxine-molecuul (AH) worden geïllustreerd, met H+ ionen die een rol spelen.]
afbeelding 8
pH 5
pH 7
celmembraan
celwand
A¯
1
H+
AH
3
A¯
4
H+
5
H+
AH
AH
Legenda:
A¯ auxine-ion
AH ongeladen auxine-molecuul
protonenpomp
transporteitwit
voor auxine
H+
H+
A¯
bron: N.A. Campbell e.a., Biology, Menlo Park, California, 1999, 755

500048-2-220
8
Lees verder


### Pagina 9

Enkele processen die bij dit transport een rol spelen zijn in afbeelding 8 weergegeven:
1 transport van AH door de celwanden;
2 transport van AH door het celmembraan aan de bovenzijde van de cel;
3 het ioniseren van AH tot A¯ in het celplasma;
4 het handhaven van een pH-gradiënt tussen de celwand en het celplasma;
5 het transport van A¯ door het celmembraan aan de onderzijde van de cel.
Bij welk of bij welke van deze processen wordt ATP verbruikt?
A alleen bij proces 1
B alleen bij proces 4
C alleen bij proces 1 en 3
D alleen bij proces 1, 2 en 5
E alleen bij proces 1, 3 en 4
F alleen bij proces 2, 3 en 5

rRNA
De genetische overeenkomst van soorten kan mede worden bepaald op grond van de aminozuurvolgorde van bepaalde homologe eiwitten. Of andere macromoleculen hiervoor geschikt zijn, hangt af van de diversiteit en de evolutionaire stabiliteit van deze macromoleculen. Ribosomaal RNA (rRNA) is voor dit doel geschikt.
- Is rRNA geschikt doordat de moleculen een geringe of een grote diversiteit vertonen?
- Is rRNA geschikt doordat de moleculen een geringe of een grote evolutionaire stabiliteit hebben?
A door een geringe diversiteit en een geringe evolutionaire stabiliteit
B door een geringe diversiteit en een grote evolutionaire stabiliteit
C door een grote diversiteit en een geringe evolutionaire stabiliteit
D door een grote diversiteit en een grote evolutionaire stabiliteit

Organismen kunnen op grond van onder andere anatomische kenmerken worden ingedeeld in vier rijken. Op grond van rRNA-onderzoek worden organismen ook wel ingedeeld in drie domeinen: eubacteria, archaebacteria en eukaryota. In afbeelding 9 is de indeling in deze domeinen weergegeven.

[FIGUUR: Een cladogram toont de evolutionaire relaties tussen Eubacteria, Archaebacteria en Eukaryota. Binnen Eubacteria worden onder andere purperbacteriën, chloroplasten, cyanobacteriën, flavobacteriën, mitochondria, gram-positieve bacteriën en groene nonsulfur bacteriën getoond. Binnen Archaebacteria worden methaanbacteriën, halofiele bacteriën en thermofiele bacteriën getoond. Binnen Eukaryota worden dieren, ciliaten, fungi en planten getoond.]

bewerkt naar: T.D. Brock en M.T. Madigan, Biology of microorganisms, Englewood, 1991, 688

Binnen de drie domeinen kun je bepaalde kenmerken vergelijken.
In de uitwerkbijlage is een tabel opgenomen met een aantal kenmerken.
Vul de tabel volledig in op grond van de gegevens in afbeelding 9.

500048-2-22o 9 Lees verder

### Pagina 10

Symbiose
In de Grote Oceaan bij Nieuw-Guinea komen vele soorten garnalen en stekelhuidge
Tussen de pistoolgarnaal (Synalpheus stimpsoni) en een aantal soorten stekelhuidge
bestaat een vorm van symbiose.
Twee vormen van symbiose zijn mutualisme en commensalisme.
1p 21
Noem het verschil tussen mutualisme en commensalisme.

Naar de pistoolgarnaal en verschillende soorten stekelhuidge is onderzoek gedaan. Van
stekelhuidge is bekend dat zij bepaalde chemische verbindingen (signaalstoffen) afgeven
aan hun omgeving.
De onderzoekers formuleerden de volgende hypothese: Signaalstoffen spelen een rol bij de
herkenning door de pistoolgarnaal van diverse soorten stekelhuidge.
Voor het onderzoek werd de volgende proefopstelling gebruikt:
De aquaria A en B zijn via een Y-vormige ondoorzichtige buis verbonden met bak D. In de
buis (op plaats C) kan een pistoolgarnaal worden geplaatst. Vanuit deze plaats kan de
garnaal zich naar aquarium A of B verplaatsen, maar niet naar bak D. Door een kraantje
onder bak D te openen, stroomt 100 mL water per minuut weg. Het hele systeem is gevuld
met zeewater, dat wordt aangevuld in de aquaria A en B.
De proefopstelling is weergegeven in afbeelding 10.

[FIGUUR: Schematische weergave van een proefopstelling met twee aquaria A en B, een Y-vormige buis met punt C en een aquarium D eronder.]

afbeelding 10

Legenda:
zeewater

bewerkt naar: D. van den Spiegel e.a., Host selection by Synalpheus stimpsoni (De Man),
An ectosymbiotic shrimp of comatulid crinoids, inferred by a field survey and laboratory
experiments, Journal of experimental marine biology and ecology 225, 1998, 185-196

500048-2-22o 10 Lees verder

### Pagina 11

In de aquaria A en B werden achtereenvolgens verschillende soorten stekelhuidigen geplaatst. De onderzoekers gebruikten de stekelhuidige Comaster multifidus, die in symbiose leeft met Synalpheus stimpsoni, en de drie soorten stekelhuidigen Himerometra robustipinna, Comanthus alternans en Comatella stelligera, die geen symbiotische relatie hebben met Synalpheus stimpsoni.

In beide takken van de Y-vormige buis (zie afbeelding 10) bevindt zich een knik. Door deze verplaatsing van de garnaal op plaats C. Vier typen prikkels zijn:
1 visuele prikkels
2 mechanische prikkels
3 elektrische prikkels
4 chemische prikkels

2p 22 ■ Welk type prikkel wordt of welke typen prikkels werden door de knik in de buizen uitgesloten?
A alleen 1
B alleen 1 en 2
C alleen 2 en 3
D alleen 2 en 4
E alleen 3 en 4
F 1, 2, 3 en 4

De onderzoekers voerden een serie metingen uit. Elke meetreeks begon met het plaatsen van een pistoolgarnaal op plaats C. Vervolgens werd in aquarium A en/of B al dan niet een stekelhuidige geplaatst. Gemonteerd werd waar de pistoolgarnaal zich na een vastgestelde tijd bevond. De resultaten zijn weergegeven in tabel 1.

[FIGUUR: Tabel 1 met de volgende kolommen: meet reeks, aquarium A, aquarium B, aantal metingen, Synalpheus stimpsoni bevindt zich na een bepaalde tijd (op plaats C, in bak A, in bak B)]
tabel 1
| meet reeks | aquarium A | aquarium B | aantal metingen | Synalpheus stimpsoni op plaats C | Synalpheus stimpsoni in bak A | Synalpheus stimpsoni in bak B |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | | | | 20 | 17 | 2 |
| 2 | Comaster multifidus | | 30 | 6 | 22 | 1 |
| 3 | Himerometra robustipinna | | 20 | 14 | 3 | 3 |
| 4 | Comanthus alternans | | 20 | 14 | 5 | 1 |
| 5 | Comatella stelligera | | 20 | 10 | 8 | 2 |
| 6 | Himerometra robustipinna | Comaster multifidus | 20 | 1 | 1 | 18 |
| 7 | Comanthus alternans | Comaster multifidus | 20 | 0 | 5 | 15 |
| 8 | Comatella stelligera | Comaster multifidus | 20 | 0 | 0 | 20 |

1p 23 ■ Wat is de functie van meetreeks 1?

De onderzoekers trekken uit het experiment onder andere de volgende conclusie: Garnalen van de soort Synalpheus stimpsoni reageren positief op stekelhuidigen van de soort Comaster multifidus en niet op de stekelhuidigen Himerometra robustipinna, Comanthus alternans en Comatella stelligera.

2p 24 ■ Welke combinatie van meetreeksen, met de daaruit verkregen resultaten, is nodig om deze conclusie te kunnen trekken?

500048-2-22o
11
Lees verder

### Pagina 12

Celcyclus
Een onderzoeker injecteert radioactief thymine in weefsel van een proefdier. Na een half
uur verwijdert hij levende cellen uit dit weefsel. Bij bestudering stelt hij het DNA-gehalte
van de individuele cellen vast. Het resultaat van zijn onderzoek is weergegeven in het
diagram van afbeelding 11.
afbeelding 11
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "aantal cellen" en op de x-as "relatieve hoeveelheid DNA per cel" van 0 tot 2. Er zijn twee pieken zichtbaar, piek I en piek II.]
2p 25
In het diagram zijn twee pieken I en II aangegeven.
In welke fase of welke fasen van de celcyclus verkeren de cellen van piek I en in welke fase
of welke fasen de cellen van piek II, of is dat uit de gegevens niet af te leiden?
A De cellen van piek I en II verkeren beide in de M-fase van de celcyclus.
B De cellen van piek I verkeren in de G₁-fase en de cellen van piek II verkeren in de G₂- of de
M-fase van de celcyclus.
C De cellen van piek I verkeren in de G₁-fase en de cellen van piek II verkeren in de S-fase
van de celcyclus.
D De cellen van piek I verkeren in de G₂ of de S-fase en de cellen van piek II verkeren in de
M-fase van de celcyclus.
E Dat is uit de gegevens niet af te leiden.

Brak water
In de monding van een rivier verandert door eb en vloed het zoutgehalte van het water
voortdurend. Veel organismen die leven in dit brakke water, hebben een mechanisme om
door middel van zoutexcretie het zoutgehalte in de lichaamsvloeistof te regelen. In een
proef worden twee soorten organismen, P en Q, gebruikt. Soort P komt in brak water
en bezit het eerder genoemde mechanisme, soort Q leeft in zoet water en heeft dit
mechanisme niet. Beide soorten worden in een aquarium overgebracht.
Er wordt onderzocht hoe het zoutgehalte van de lichaamsvloeistof van de twee soorten
verandert als het zoutgehalte van het water in het aquarium geleidelijk wordt verhoogd.
De resultaten worden in een diagram weergegeven.
2p 26
Welk diagram geeft de juiste resultaten weer?
[FIGUUR: Vier diagrammen, A, B, C en D. Elk diagram heeft op de y-as "zoutconcentratie lichaamsvloeistof" en op de x-as "zoutconcentratie milieu". Diagram A toont een horizontale lijn voor P en een stijgende lijn voor Q. Diagram B toont een horizontale lijn voor P en een dalende lijn voor Q. Diagram C toont een dalende lijn voor P en een dalende lijn voor Q. Diagram D toont een stijgende lijn voor P en een stijgende lijn voor Q.]
A diagram A
B diagram B
C diagram C
D diagram D

500048-2-22o
12
Lees verder

### Pagina 13

Bilirubine
Bilirubine ontstaat onder andere in de lever en de milt bij de afbraak van Hb uit rode
bloedcellen. Het wordt uitgescheiden met de ontlasting en de urine (zie afbeelding 12).
afbeelding 12

[FIGUUR: Diagram van de afbraak en transport van bilirubine. Het diagram toont bloed dat naar de lever stroomt, waar het wordt verwerkt. Vanuit de lever stroomt bilirubine naar de dunne darm en de dikke darm. Ook wordt er een directe verbinding getoond naar de nieren. Gemarkeerde zones zijn lever, dikke darm, dunne darm, nier, bloed, en de transportroutes I, II, III.]

bewerkt naar: S. Sibernagl en A. Despopoulos, Sesam, Atlas van de Fysiologie, Baarn,
2001, 251

Bilirubine wordt volgens het schema in afbeelding 12 getransporteerd vanuit de lever naar
de nieren (I), vanuit de lever naar de dunne darm (II) en vanuit de dikke darm naar de lever
(III).
Drie transportwegen zijn:
1 het poortaderstelsel van de grote bloedsomloop;
2 een deel van de grote bloedsomloop tussen de onderste holle ader en de aorta;
3 de kleine bloedsomloop.
3p 27 ☐ Welke van deze transportwegen is of welke zijn noodzakelijk, of is er geen hiervan
noodzakelijk, bij het transport van bilirubine als afgebeeld in afbeelding 12 bij:
- I (vanuit de lever naar de nieren)?
- II (vanuit de lever naar de dunne darm)?
- III (vanuit de dikke darm naar de lever)?

500048-2-220
13
Lees verder

### Pagina 14

Impulsoverdracht
In een experiment wordt de overdracht van impulsen tussen bepaalde neuronen in het
ruggenmerg onderzocht. In afbeelding 13 is de schakeling tussen een motorisch neuron en
een aantal sensorische neuronen in een zenuw weergegeven. Met een elektrode kunnen
axonen van de sensorische neuronen geprikkeld worden.
afbeelding 13
[FIGUUR: Schematische weergave van de opstelling. Axonen van sensorische neuronen worden geprikkeld met elektroden. Een motorisch neuron is ook getekend, met een potentiële meter eraan gekoppeld.]
potenti-
meter
bewerkt naar: J.A. Bernards en L.N. Bouman, Fysiologie van de mens, Houten/Zeventem,
1994, 111
Tijdens het experiment worden de axonen van de sensorische neuronen met een elektrode
geprikkeld, waardoor de membraanpotentiaal van het motorisch neuron verandert. Deze
verandering van de membraanpotentiaal wordt geregistreerd met behulp van een
potentiaalmeter. Vijf registraties (I, II, III, IV en V) tijdens het experiment zijn in
afbeelding 14 weergegeven. De pijlen onder het diagram geven het moment van prikkeling
aan. De lengte van de pijlen is een maat voor de prikkelsterkte.
afbeelding 14
[FIGUUR: Grafiek die de membraanpotentiaal van een neuron weergeeft over tijd. De y-as toont mV en loopt van -80 tot +20. De x-as toont metingen I, II, III, IV en V en een pijl die de tijd aangeeft.]
bron: J.A. Bernards en L.N. Bouman, Fysiologie van de mens, Houten/Diegem, 1994, 111
Op grond van de registraties bij meting I, II en III worden de volgende beweringen gedaan:
1 de drempelwaarde van het motorische neuron is hoger dan die van de sensorische
neuronen;
2 de afgegeven neurotransmitter is bij meting I de beperkende factor voor het
ontstaan van een actiepotentiaal;
3 de snelheid waarmee de impulsen bij meting I de synaps bereiken, is lager dan die bij
meting III.
2p 28 ■ Welke van deze beweringen is of welke zijn juist op grond van de registraties I, II en III?
A alleen bewering 1
B alleen bewering 2
C alleen bewering 3
D alleen bewering 1 en 2
E alleen bewering 1 en 3
F alleen bewering 2 en 3
2p 29 ■ - Leg uit waardoor bij meting V vier prikkels géén actiepotentiaal veroorzaken in het
motorische neuron.
- Leg uit waardoor bij meting IV na drie prikkels er wél een actiepotentiaal ontstaat.
500048-2-220
14
Lees verder

### Pagina 15

Lichtabsorptie
Door de pigmenten in chloroplasten in de bladeren van een plant wordt slechts een deel van
het zonlicht geabsorbeerd. De rest wordt gereflecteerd of doorgelaten.
Met behulp van een spectrofotometer kan bepaald worden welk deel van het spectrum
het meest wordt geabsorbeerd en welk deel vooral wordt doorgelaten. Door
een prisma voor de spectrofotometer wordt het zichtbare witte licht in lichtstralen, elk met
een verschillende golflengte, opgedeeld.
In afbeelding 15 is een proefopstelling weergegeven, waarbij via een verplaatsbare smalle
sleuf in de spectrofotometer alleen lichtstralen met een bepaalde golflengte door een buisje
met een bladgroenoplossing gaan. In de getekende proefopstelling wordt door de sleuf
alleen groen licht met een golflengte van 550 nm doorgelaten. De uitslag op de
 galvanometer geeft een indicatie van de hoeveelheid doorgelaten licht.
afbeelding 15
[FIGUUR: Opstelling met een lichtbron, prisma, een buisje met bladgroenoplossing, een smalle sleuf, en een galvanometer.]
r = rood licht
v = violet licht
g = groen licht
bron: N.A. Campbell e.a., Biology, Menlo Park, California, 1999, 182
Met behulp van een dergelijke proefopstelling is de absorptiecoëfficiënt van de drie
belangrijkste pigmenten chlorofyl-a, chlorofyl-b en $\beta$-caroteen in chloroplasten bepaald (zie
afbeelding 16).
afbeelding 16
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'absorptiecoëfficiënt $\alpha$ in mm$^{-1}$' van 0 tot 150 en op de x-as golflengte in nm van 300 tot 800, met de kleuren UV, violet, blauw, groen, geel, rood, IR. Drie lijnen met labels chlorofyl-a, chlorofyl-b en $\beta$-caroteen tonen de absorptiecoëfficiënt per golflengte.]
Legenda:
— chlorofyl-a
— — chlorofyl-b
...... $\beta$-caroteen
bewerkt naar: G. Verkerk e.a., Binas, Groningen, 4e druk, 139
Neem aan dat de drie pigmenten, chlorofyl-a, chlorofyl-b en $\beta$-caroteen, in gelijke
hoeveelheden in de bladgroenoplossing voorkomen, en geen andere absorberende stoffen
een rol spelen.
In de uitwerkbijlage zijn drie lege schermen van de galvanometer gegeven.
2p 30 Teken hierin de te verwachten uitslag van de wijzer als door de sleuf alleen lichtstralen met
een golflengte van respectievelijk 400 nm (P), van 450 nm (Q) of van 650 nm (R) worden
doorgelaten. De sterkte van de lichtbron wordt steeds bijgesteld, zodat bij elk van de
golflengten de energie-inhoud dezelfde is.

500048-2-22o 15 Lees verder

### Pagina 16

Machinale kunstmatige beademing
Machinale kunstmatige beademing wordt toegepast als een patiënt, bijvoorbeeld tijdens of
na narcose, niet zelf kan ademhalen.
De principes van twee vormen van machinale beademing zijn in afbeelding 17
weergegeven: bij I de overdrukbeademing en bij II de onderdrukbeademing.

[FIGUUR: Schema van overdrukbeademing met pomp en een patiënt in een zak die wordt opgeblazen.]
afbeelding 17
pomp
buitenlucht
I overdrukbeademing

[FIGUUR: Schema van onderdrukbeademing met een pomp die lucht uit een zak rondom een patiënt zuigt.]
pomp
buitenlucht
II onderdrukbeademing

Legenda:
druk
gasstroom
lucht

bewerkt naar: S. Silbernagl en A. Despopoulos, Sesam, Atlas van de Fysiologie, Baarn,
2001, 111

Bij de machinale overdrukbeademing ademt de patiënt door een korte buis die verbonden is
met het beademingsapparaat.
1p 31 [ ] Waarom moet de buis waardoor de patiënt ademt niet te lang zijn?
2p 32 [ ] Leg uit welk type beademing het meest de natuurlijke ademhaling benadert.

Cyanogene klaverplanten
Sommige planten zijn cyanogeen. Dat houdt in dat ze onder bepaalde omstandigheden in
hun bladeren en stengels de giftige stof blauwzuur of waterstofcyanide (HCN) kunnen
produceren. Blauwzuur verstoort de electronentransportketen. Door het blauwzuur zijn deze
planten beschermd tegen vraat door bijvoorbeeld slakken.

In cyanogene planten kan de volgende reactieketen plaatsvinden:

L-valine $\rightarrow \rightarrow \rightarrow \rightarrow \rightarrow$ linamarine + H$_{2}$O $\rightarrow$ glucose + aceton + HCN
$\uparrow$
acht verschillende enzymen linamarase

Van de plantensoort rolklaver (Lotus corniculatus) komen in Europa cyanogene en
acyanogene varianten voor. De acyanogene planten kunnen geen blauwzuur vormen,
doordat ze één van de bij de reactieketen betrokken enzymen missen.

Bij de cyanogene klaverplanten bevindt linamarine zich in de vacuoles en het linamarase in
de celwanden.
2p 33 [ ] - Leg uit dat de aanwezigheid van deze twee stoffen op verschillende plaatsen functioneel is
voor de plant zelf.
- Leg uit dat dit mechanisme van belang is voor instandhouding van de plantensoort.

500048-2-22o
16
Lees verder


### Pagina 17

In afbeelding 18 is de verspreiding van de cyanogene en acyanogene rolklaverplanten over
Europa weergegeven.
afbeelding 18
[FIGUUR: Kaart van Europa met verspreiding van rolklavervarianten en isothermen. Vakjes met gekleurde segmenten geven de percentages cyanogene (zwart) en acyanogene (grijs) variant aan. Lijnen geven de isothermen van januari aan.]
Legenda:
percentage cyanogene variant
percentage acyanogene variant
-5° = januari isotherm
bewerkt naar: Jos Verkleij, Cyanogenese bij planten, conferentie 'Van gen naar
ecosystemen', VU Amsterdam, oktober 2003
In de sectordiagrammen zijn de percentages van de cyanogene variant (zwart) en van de
acyanogene variant (grijs) in de desbetreffende gebieden aangegeven. De lijnen geven een
aantal januari-isothermen aan.
34 (3p) - Geef een verklaring voor het ontstaan van deze twee varianten van rolklaver.
- Geef met behulp van de gegevens in de tekst en de afbeelding een verklaring voor het
verschil in de verspreiding van de cyanogene en de acyanogene variant.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
500048-2-220
17
Lees verder

### Pagina 18

Creatine
Creatine speelt een belangrijke rol in de energiehuishouding van spierweefsel. Creatine-
moleculen zijn relatief klein: COOH-CH2-NCH3-CNH-NH2.
Een volwassen mens heeft ongeveer 23 gram creatine per dag nodig, waarvan 12 gram door
de nieren en de lever wordt gevormd. De rest wordt uit het voedsel opgenomen.
In spierweefsel wordt creatine omgezet in creatinefosfaat (CP) en opgeslagen.
CP wordt gebruikt om ADP om te zetten in ATP.
Drie waarnemingen zijn:
1 de concentratie van creatine van spierweefsel kan oplopen tot het tienvoudige van de
concentratie in het bloed;
2 hoe hoger de activiteit van spierweefsel, hoe sneller daar de opname van creatine uit het
bloed plaatsvindt;
3 als extra creatine aan de voeding wordt toegevoegd, blijkt in de spieren meer opslag van
creatine plaats te vinden.
2p 35 Uit welke van deze waarnemingen blijkt dat creatine door actief transport in spiercellen
wordt opgenomen?
A alleen uit 1
B alleen uit 2
C alleen uit 3
D alleen uit 1 en 2
E alleen uit 1 en 3
F alleen uit 2 en 3

Een sportieve proefpersoon loopt de 100 meter sprint in 15 seconden. Bij de sprint wordt de
voorraad ATP in zijn beenspieren in ongeveer 2 seconden verbruikt. Daarna houdt de voorral
CP de ATP-concentratie nog rond de 6 seconden op peil. Vervolgens kan ATP nog
gedurende tenminste 32 seconden door anaërobe dissimilatie worden vrijgemaakt. Pas na
circa 40 seconden gaat de aeroob dissimilatie in de beenspieren een belangrijke rol spelen.
2p 36 Bij welke van de volgende omzettingen komt de proefpersoon in de laatste seconden
van de sprint aan energie in de beenspieren?
A bij de omzetting van creatine in creatinefosfaat
B bij de omzetting van glucose in pyrodruivenzuur
C bij de omzetting van pyrodruivenzuur in melkzuur
D bij de omzetting van pyrodruivenzuur in melkzuur

De sportieve prestaties van twee groepen proefpersonen op de sprint worden vergeleken.
Groep I slikte voorafgaand aan de inspanning gedurende enige tijd extra creatine, groep II
niet. In het diagram van afbeelding 19 zijn de relatieve CP-concentraties en de relatieve
ATP-concentraties in het spierweefsel van de twee groepen tijdens een sprint weergegeven.

[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as 'relatieve concentraties CP en ATP' en op de x-as 'tijd'. De grafiek toont twee lijnen: een volle lijn voor groep I en een gestippelde lijn voor groep II. Beide lijnen dalen in de loop van de tijd, waarbij de volle lijn hoger ligt dan de gestippelde lijn, wat aangeeft dat de CP-concentratie bij groep I hoger is. De ATP-lijn ligt lager en daalt ook, met een lichte stijging op het einde voor groep I.]

Legenda:
— groep I
-- groep II

bewerkt naar: Joseph Clark, Creatine verbetert sportprestaties, Niche, april 2000, 17

1p 37 In een schaatsteam wordt overwogen om voorafgaand aan de lange afstanden extra creatine
te slikken.
Leg uit op grond van bovenstaande informatie of dat zinvol is.

Einde
18
500048-2-22o