# Eindexamen Biologie VWO 2005 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2005/tijdvak-1 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 2 ### Vraag 2 – Opgave 1 ### Vraag 3 – Opgave 1 ### Vraag 4 – Opgave 2 ### Vraag 5 – Opgave 1 ### Vraag 6 – Opgave 1 ### Vraag 7 – Opgave 2 ### Vraag 8 – Opgave 2 ### Vraag 9 – Opgave 1 ### Vraag 10 – Opgave 2 ### Vraag 11 – Opgave 2 ### Vraag 12 – Opgave 1 ### Vraag 13 – Opgave 1 ### Vraag 14 – Opgave 1 ### Vraag 15 – Opgave 2 ### Vraag 16 – Opgave 2 ### Vraag 17 – Opgave 2 ### Vraag 18 – Opgave 2 ### Vraag 19 – Opgave 1 ### Vraag 20 – Opgave 1 ### Vraag 21 – Opgave 1 ### Vraag 22 – Opgave 22 ### Vraag 23 – Opgave 2 ### Vraag 24 – Opgave 2 ### Vraag 25 – Opgave 25 ### Vraag 26 – Opgave 1 ### Vraag 27 – Opgave 1 ### Vraag 28 – Opgave 1 ### Vraag 29 – Opgave 1 ### Vraag 30 – Opgave 1 ### Vraag 31 – Opgave 1 ### Vraag 32 – Opgave 1 ### Vraag 33 – Opgave 1 ### Vraag 34 – Opgave 1 ### Vraag 35 – Opgave 1 ### Vraag 36 – Opgave 1 ### Vraag 37 – Opgave 1 ### Vraag 38 – Opgave 1 ### Vraag 39 – Opgave 1 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VWO biologie 1,2 Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs 20 05 Tijdvak 1 Donderdag 2 juni 13.30 - 16.30 uur Voor dit examen zijn maximaal 75 punten te behalen; het examen bestaat uit 39 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Voor de uitwerking van de vragen 4, 7, 22 en 32 is een uitwerkbijlage toegevoegd. Als bij een open vraag een verklaring, uitleg of berekening vereist is, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. 500018-1-220 Begin ### Pagina 2 Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen. Integratie In afbeelding 1 is schematisch de regulatie van een aantal animale en vegetatieve functies bij de mens weergegeven. Al deze functies spelen een rol bij het constant houden van het inwendig milieu. Met pijlen is aangegeven waar overdracht van informatie en transport van stoffen plaatsvindt. Dit schema is opgezet rond een enkele cel. afbeelding 1 [FIGUUR: Schematische weergave van de regulatie van animale en vegetatieve functies in de mens. De centrale cirkel stelt de cel voor, omringd door het inwendig milieu. Daaromheen bevinden zich verschillende sectoren die betrekking hebben op opname, uitscheiding, energie, bouwstof, waarneming, beweging en integratie. Pijlen geven de informatiestromen en materiaaltransport aan.] ANIMALE FUNCTIES uitwisseling van informatie uitwendig milieu prikkels (zintuigen) gedrag (spieren) WAARNEMING BEWEGING vegetatieve integratie (vegetatieve zenuwstelsel en hormoonstelsel) ademhaling (longen) GAS P Q R CEL WATER EN ZOUTEN water-en zoutopname (darm) CO₂ inwendig milieu bloeds- omloop WARMTE- AFGIFTE (nier, huid) uitscheiding (lever) warmte-afgifte (huid) en kinetische energie (spieren) ENERGIE BEWOUWSTOF voedselopname (darm) uitwisseling van stoffen VEGETATIEVE FUNCTIES bewerkt naar: J.A. Bernards en L.N. Bouman, Fysiologie van de mens, Utrecht, 1994, figuur 1-1 2p 1 0 In het schema is onder andere sprake van vegetatieve integratie. Noem het onderdeel van de hersenen en noem het daarmee verbonden orgaan van het hormoonstelsel die bij deze integratie betrokken zijn. 500018-1-220 2 Lees verder ### Pagina 3 Met de pijlen P, Q en R in afbeelding 1 zijn processen aangegeven die betrekking hebben op het transport van zuurstof. Enkele veranderingen die zich kunnen voordoen zijn: 1 toename van de $pCO_2$ in het bloed; 2 verlaging van de bloeddruk; 3 daling van de pH in het bloed. 2p 2 Door welke van deze veranderingen wordt het transport van zuurstof aangeduid met pijlen Q en R, bevorderd? A alleen door 1 B alleen door 2 C alleen door 1 en 2 D alleen door 1 en 3 E alleen door 2 en 3 F door 1, 2 en 3 In afbeelding 1 is een bepaald segment met 'inwendig milieu' aangeduid. In dit segment bevindt zich een vloeistof. 1p 3 Hoe wordt deze vloeistof genoemd? De intensiteit van de werking van verschillende organen wordt voortdurend gecoördineerd. Na een maaltijd verandert niet alleen de activiteit van de organen van het verteringsstelsel, maar ook die van het ademhalingsstelsel en die van de totale bloedsomloop. In de uitwerkbijlage zijn het vegetatieve zenuwstelsel en drie organen in een schema weergegeven. 3p 4 Geef aan welke regulatie plaatsvindt ten aanzien van het spierweefsel van deze organen bij een persoon in rust, vlak na een maaltijd. Doe dit als volgt: - Teken drie pijlen die aangeven dat de activiteit van deze organen via zenuwbanen geregeld wordt. - Geef bij elk van de drie pijlen aan of het parasympathische (P) of orthosympatische (O) zenuw-betreft die dan actief zijn. - Geef door middel van een plusteken of minteken bij elke pijl aan of de activiteit van het spierweefsel van het orgaan gestimuleerd dan wel geremd wordt. In afbeelding 1 is met verschillende pijlen de opname en afgifte van stoffen tussen een cel en het inwendige milieu weergegeven. Transport van stoffen kan plaatsvinden door: 1 actief transport; 2 diffusie; 3 osmose. 2p 5 Door welke van deze transportprocessen kan de cel stoffen opnemen en/of afgeven zoals aangegeven met de pijlen in afbeelding 1? A alleen door 1 en 2 B alleen door 1 en 3 C alleen door 2 en 3 D door 1, 2 en 3 500018-1-22o 3 Lees verder ### Pagina 4 Regulatie bloeddruk De nieren spelen een rol bij de regulatie van de bloeddruk. Het JGA (Juxta Glomerulaire Apparaat), voor een deel gelegen in de wand van de aanvoerende slagaderjes naar de glomeruli, bevat receptoren die voortdurend veranderingen van de bloeddruk registreren (zie afbeelding 2). Bij een daling van de bloeddruk produceren cellen in het JGA renine, dat aan het bloed wordt afgegeven. Renine is een enzym dat een belangrijke rol speelt bij de regulatie van de bloeddruk. afbeelding 2 [FIGUUR: Schematische weergave van een nefron met de JGA.] bewerkt naar: N.A. Campbell e.a., Biology, Menlo Park, California, 1999, 888 1p 6 Wat is de functie van het Golgi-systeem in de cellen in het JGA? 500018-1-220 4 Lees verder ### Pagina 5 afbeelding 3 In afbeelding 3 is de regulatie van de bloeddruk in de vorm van een model weergegeven. De productie van het enzym renine wordt voortdurend aangepast aan de omstandigheden. [FIGUUR: Stroomdiagram dat de regulatie van de bloeddruk weergeeft, beginnend bij osmoreceptoren in de hypothalamus en eindigend bij bloedvatvernauwing en water- en zoutuitscheiding. Verschillende hormonen en processen zoals ADH, aldosteron, renine, natriumresorptie, waterresorptie en dorst zijn opgenomen in het model.] bewerkt naar: G.B. Bannink en Th.M. van Ruiten, BioData, 1999, 154 Een student heeft in een korte tijd een zak zoute drop opgegeten. Dit heeft gevolgen voor het bloedvolume en de bloeddruk. Doordat de productie van renine wordt aangepast, wordt een bijdrage geleverd aan het weer normaal worden van bloedvolume en bloeddruk. In de uitwerkbijlage is een tabel opgenomen waarin je aan kunt geven hoe bij deze student de bloeddruk genormaliseerd wordt. - Begin bij de invloed die de inname van een grote hoeveelheid zoute drop heeft op bloedvolume en bloeddruk. - Geef aan wat er vervolgens bij de productie van renine en de terugresorptie van NaCl en H₂O ingevuld moet worden. - En wat het effect daarvan is op bloedvolume en bloeddruk. 1p 8 □ - Is bij de regeling van de bloeddruk door middel van renine sprake van een positieve of negatieve terugkoppeling? - Licht je antwoord toe. 500018-1-220 5 Lees verder ### Pagina 6 De Noordzee Allerlei activiteiten en ingrepen van de mens hebben effect op het ecosysteem van de Noordzee. Zo is de aanvoer van zouten toegenomen door de landbouw en als gevolg van lozingen door industrie en mijnbouw. In het voorjaar kan hierdoor een explosieve ontwikkeling van algen (algenbloei) ontstaan. 9 2p - Noem twee andere activiteiten van de mens die het ecosysteem van de Noordzee negatief kunnen beïnvloeden. - Geef voor beide activiteiten aan waaruit dat negatieve effect bestaat. In de Noordzee wordt onderzoek gedaan naar de visstand. Voor het ecosysteem van de Noordzee zijn de energiestromen in kcal per m2 per jaar berekend. Deze gegevens zijn weergegeven in het schema van afbeelding 4. afbeelding 4 [FIGUUR: Een ecologisch schema met de volgende componenten: producenten, zoöplankton, benthos, bodemvissen, vrijzwemmende ongewervelde dieren, vrijzwemmende vissen, mens, andere carnivoren. Pijlen met getallen geven de energiestromen weer.] bewerkt naar: J.H. Steele, The structure of marine ecosystems, Oxford, 1974, 20 Volgens dit schema wordt de mens onder andere tot het trofische niveau C3 (consument van de 3e orde) gerekend. 10 2p - Tot welk ander niveau of welke andere niveau's kan de mens volgens het schema van afbeelding 4 gerekend worden? - Bereken met behulp van de gegevens in dit schema tot op één decimaal nauwkeurig de energie-opname in kcal m² j¹ uit dit systeem door de mens op trofisch niveau C3. 500018-1-22o 6 Lees verder ### Pagina 7 Benthos is een verzamelnaam voor bodemdieren. In afbeelding 5 is een voorbeeld weergegeven van de samenstelling van benthos. [FIGUUR: Grafiek met op de y-as diepte in meters (1000 tot 10000) en op de x-as % biomassa (0 tot 100). De grafiek toont de verdeling van verschillende zeedieren over de diepte. De legenda bevat: sponzen (Porifera), zeekomkommers (Echinodermata), zeesterren (Echinodermata), zeeanemonen (Anthozoa), koralen (Anthozoa), slangsterren (Ophiurida), spuit- en sterwormen, weekdieren (Mollusca), kreeftachtigen (Arthropoda), overigen.] bron: A.G. Salvanes, Marine Ecology, progress series, volume 90-1, 1992, 12 Naar aanleiding van de gegevens van afbeelding 5 worden de volgende uitspraken gedaan: 1 De grootste aantallen zeekomkommers bevinden zich op 10.000 meter diepte; 2 Op 3500 meter diepte bestaat het grootste deel van de biomassa van benthos uit Echinodermata; 3 Van de klasse koralen bevinden zich de meeste soorten tussen de 7000 en 8000 meter. 2p 11 ■ Welke van deze uitspraken is of welke zijn zeker juist op grond van de gegevens in afbeelding 5? A alleen uitspraak 1 B alleen uitspraak 2 C alleen uitspraak 3 D alleen de uitspraken 1 en 2 E alleen de uitspraken 2 en 3 F de uitspraken 1, 2 en 3 500018-1-220 7 Lees verder ### Pagina 8 Lactasegen en evolutie tekst 1 Bij mensen bevat chromosoom 1 het gen voor lactase. Het enzym lactase is nodig voor de omzetting van lactose, een suiker die in melk voorkomt. Bij de geboorte is het gen voor lactase in cellen van het verteringsstelsel geactiveerd, op latere leeftijd wordt het uitgeschakeld. Dat is ook begrijpelijk: melk drink je als baby en het zou zonde zijn van de energie om ook daarna nog dat enzym te blijven maken. Maar een paar duizend jaar geleden leerden mensen de truc om de melk van gedomesticeerde dieren te drinken. Voor kinderen was dat prima, maar voor volwassenen bleek de lactase uit de melk niet te verteren. Zij kregen na het drinken van melk last van buikkrampen en diarree. Tegenwoordig kan meer dan 70% procent van de mensen van West-Europese herkomst hun hele leven lang probleemloos melk drinken en verteren. Tegen minder dan 30% dan in delen van Afrika, Oost- en Zuidoost-Azië en Oceanië. Het percentage mensen dat lactose kan verteren verschilt van bevolkingsgroep tot bevolkingsgroep en van plaats tot plaats. Alle volken met een groot percentage melkdrinkers, zoals de bedoeïenen uit de Arabische woestijnen, de Toearegs in de Sahara, de Tsjechen en Spanjaarden, hebben een veehoudersverleden met een lange geschiedenis van schapen-, geiten- of rundveehouderij. bewerkt naar: M. Ridley, Genoem, het recept voor een mens, Amsterdam/Antwerpen 1999, 170 e.v. Om de verschillen in het drinken van melk tussen verschillende bevolkingsgroepen te verklaren worden onder andere de volgende twee hypothesen geformuleerd. 1 Mensen gingen melk drinken op plekken waar, door gebrek aan zonlicht, behoefte was aan een extra bron van vitamine D. 2 Mensen gingen melk drinken in droge gebieden waar behoefte was aan een extra bron van vocht. 2p 12 ☐ Een leerling leest tekst 1 en is van mening dat beide hypothesen verworpen kunnen worden. Geef voor elk van de hypothesen 1 en 2 een argument op grond waarvan deze hypothese verworpen kan worden. Maak bij het formuleren van argumenten gebruik van gegevens in de tekst. Het hoge percentage melkdrinkers in een bepaalde bevolkingsgroep kan worden verklaard met een evolutietheorie. Volgens de evolutietheorie die Darwin in de tweede helft van de negentiende eeuw formuleerde, ontstaan verschillen door erfelijke variatie en natuurlijke selectie. In willekeurige volgorde worden vijf beweringen gegeven. 1 Door het voorbeeld van melkdrinkers te volgen, ontwikkelen alle volwassenen in de groep het vermogen lactose te verteren. 2 Door melk te drinken, ontwikkelt een volwassene gedurende zijn leven het vermogen om lactose te verteren. 3 Kinderen van mensen met het vermogen om als volwassene lactose te verteren, hebben een grote kans om als volwassene ook lactose te kunnen verteren. 4 Kinderen waarbij het lactasegen niet wordt uitgeschakeld, hebben een grotere overlevingskans dan kinderen waarbij dat wel gebeurt. 5 Volwassenen die lactose kunnen verteren, bezitten een mutantgen dat ervoor zorgt dat het lactasegen niet uitgeschakeld wordt. 1p 13 ☐ Geef aan welke van deze beweringen aansluiten bij de huidige (neo-darwinistische) evolutietheorie. Schrijf alleen de nummers op. 500018-1-22o 8 Lees verder ### Pagina 9 Stikstofkringlopen In het schema van afbeelding 6 staan de belangrijkste stikstofstromen (in kilogram stikstof per hectare per jaar) weergegeven in de traditionele intensieve landbouw in China. Om een zo hoog mogelijke inbreng van stikstof te krijgen, hergebruikten de Chinezen zoveel mogelijk organisch materiaal. afbeelding 6 [FIGUUR: Schematische weergave van de stikstofkringloop met verschillende processen zoals denitrificatie, atmosferische afzetting, biofixatie, verdamping, anorganische N in bodem, groenbemesting, oogstresten, diervoeder en ligstro, mensen, brandstof, mest en menselijke uitwerpselen, oppervlakte water, met pijlen die stromen aangeven en getallen die hoeveelheden aangeven.] bewerkt naar: V. Smil, Cycles of life, Scientific American Library, New York, 1997, 115 1p 14 In dit schema kan men een interne stikstofkringloop in de bodem onderscheiden. Welke twee compartimenten uit bovenstaand schema vormen samen de interne stikstofkringloop in de bodem? 3p 15 Bij nadere bestudering van dit schema blijkt dat er sprake is van een geleidelijke opbouw van een stikstofvoorraad in de bodem. Bereken de hoeveelheid stikstof die in de bodem wordt opgebouwd. Noteer de eenheid. Galapagoseilanden Op de Galapagoseilanden komen vogelsoorten voor die nergens anders ter wereld voorkomen. Deze soorten stammen af van één gemeenschappelijke voorouder. Twee onderzoekers (1 en 2) hebben onafhankelijk van elkaar de afstamming van deze vogelsoorten bestudeerd. De afbeelding 7 zijn de resultaten van de twee studies, weergegeven in de vorm van de stambomen 1 en 2. De namen die in stamboom 1 staan, zijn niet allemaal dezelfde als die in stamboom 2. Bovendien zijn in stamboom 2 enkele namen weggelaten. 500018-1-22o 9 Lees verder ### Pagina 10 afbeelding 7 STAMBOOM 1 Cactospiza pallida Cactospiza heliobates Camarhynchus psittacula Camarhynchus pauper Camarhynchus parvulus Platyspiza crassirostris Geospiza magnirostris Geospiza fortis Geospiza fuliginosa insectivoren graaneters vegetariërs boomvinken Geospiza scandens cerrthidea olivacea Geospiza conirostris Pinatolexias inornata Geospiza diffi cillis grondvinken zangers [FIGUUR: Stamboom 1 met verschillende vogelsoorten en hun evolutionaire vertakkingen.] bron: M. Ridley, Evolution, Blackwell Science, 1996, 571 STAMBOOM 2 A pallidus psittacula B zangers insecteneters bomen C D E spechten crassirostris vinken zaadeters cactus en grond zaadentende grondvinken [FIGUUR: Stamboom 2 met afbeeldingen van vogelkoppen die verschillende snavelvormen illustreren, gekoppeld aan voedselspecialismen.] bewerkt naar: David McFarland, Animal behaviour, Longman Scientific Technical, 1986, 6 Cactospiza pallida en Cactospiza heliobates in stamboom 1 zijn dezelfde vogels als respectievelijk Camarhynchus pallidus en Camarhynchus heliobates in stamboom 2. De oorzaak hiervan kan zijn dat de onderzoekers niet dezelfde prioriteit hebben gegeven aan bepaalde indelingcriteria. 1p 16 □ Noem een andere mogelijke oorzaak waardoor het verschil in indeling van deze twee soorten door onderzoeker 1 en 2 verklaard kan worden. 500018-1-22o 10 Lees verder ### Pagina 11 2p 17 In stamboom 2 zijn enkele soorten aangegeven met de letters A tot en met E. Op welke van deze plaatsen zou volgens stamboom 1 de soort Geospiza fuliginosa in stamboom 2 moeten staan, als bij de indeling binnen het genus (geslacht) Geospiza dezelfde criteria worden gebruikt als binnen stamboom 1? A op plaats A B op plaats B C op plaats C D op plaats D E op plaats E Onderzoekers menen dat de eigenschap snavellengte een criterium is voor natuurlijke selectie, mits de snavellengte een erfelijke eigenschap is. Onderzoek naar het al dan niet erfelijk zijn van de snavellengte bij Geospiza fortis leverde de resultaten op zoals die zijn weergegeven in het diagram van afbeelding 8. [FIGUUR: Scatterplot met op de y-as 'snavellengte nakomelingen (mm)' en op de x-as 'snavellengte ouders (mm)'. De assen lopen van 8.0 tot 11.0. Twee datareeksen zijn weergegeven: een met zwarte stippen en een doorlopende lijn (jaar 1976) en een met witte cirkels en een gestippelde lijn (jaar 1978). Een vogelkop met de tekst 'G. fortis' is zichtbaar in het grafiekgebied.] afbeelding 8 bron: M. Ridley, Evolution, Blackwell Science, 1996, 223 Over deze twee grafieken worden de volgende beweringen gedaan: 1 De resultaten van dit onderzoek ondersteunen de hypothese dat de snavellengte een erfelijke eigenschap is, omdat er een verband is tussen de lengte van de snavels bij de jongen en de ouders. 2 Uit de resultaten van dit onderzoek kan men niet afleiden dat de snavellengte een erfelijke eigenschap is, omdat er slechts gegevens van twee jaren bekend zijn. 2p 18 Welke van deze beweringen is juist? A geen van beide beweringen B alleen bewering 1 C alleen bewering 2 500018-1-22o 11 Lees verder ### Pagina 12 Aan- en uitzetten van genen Escherichia coli leeft in de dikke darm van onder andere de mens. Deze bacterie heeft vijf structurele genen die coderen voor enzymen die betrokken zijn bij de synthese van het aminozuur tryptofaan. Bij aanwezigheid van voldoende tryptofaan, worden deze genen tegelijkertijd 'uitgezet'. Als de gastheer van deze bacterie voedsel heeft dat weinig of geen tryptofaan bevat, worden de vijf genen weer actief en maakt de bacterie het aminozuur zelf. In afbeelding 9 is schematisch de productie weergegeven van de enzymen die betrokken zijn bij de synthese van tryptofaan (trp). [FIGUUR: Schema van het Trp-operon in E. coli. Het toont de DNA-structuur met regulatoren, promotor, operator en structurele genen (trpE, trpD, trpC, trpB, trpA). Er is een RNA-polymerase gebonden aan de promotor. De synthese van mRNA is weergegeven, gevolgd door de productie van enzymen voor tryptofaansynthese. Een inactieve repressor wordt getoond die bindt aan tryptofaan om actief te worden en de operator te blokkeren.] afbeelding 9 Legenda: trp-operon: groep van aaneengesloten genen die coderen voor enzymen voor de tryptofaansynthese en waarvan de expressie gecontroleerd wordt door één operator promotor: hechtingsplaats voor RNA-polymerase operator: 'aan/uit-schakelaar' regulatorgen: gen dat codeert voor de repressor repressor: molecuul dat in actieve vorm de operator in de 'uit-stand' zet bron: N.A. Campbell, Biology, Menlo Park, California, 1996, 345 1p 19 De vaktermen voor de processen die in afbeelding 9 met X (aanmaak RNA) en Y (eiwitsynthese) worden aangeduid. 2p 20 Uit welk type stoffen is een repressor opgebouwd? A aminozuren B nucleotiden C sachariden D vetzuren Over het aan- en uitzetten van de vijf genen die coderen voor enzymen die betrokken zijn bij de productie van tryptofaan in E. coli, worden de volgende beweringen gedaan: 1 De repressor wordt in een inactieve vorm geproduceerd en blijft inactief in afwezigheid van tryptofaan. 2 De actieve vorm van de repressor bindt zich aan de operator waardoor het operon inactief wordt. 3 Als de operator in de 'uit-stand' staat, is er geen mRNA-productie van het operon. 2p 21 Welke van deze beweringen is of welke zijn juist? A alleen bewering 1 B alleen bewering 2 C alleen bewering 3 D alleen de beweringen 1 en 2 E alleen de beweringen 1 en 3 F de beweringen 1, 2 en 3 500018-1-22o 12 Lees verder ### Pagina 13 ```json { "description": "Dit is een examenpagina die de biologie van het immuunsysteem, specifiek immunoglobulinen (antilichamen) bij pasgeborenen, behandelt. De pagina bevat vragen over dit onderwerp en een visueel element in de vorm van een grafiek ('afbeelding 10'). \n\n**Visuele elementen:**\n* **Grafiek (afbeelding 10):** Een lijngrafiek die de concentraties (mg per 100mL) van verschillende immunoglobulinetypen (maternaal IgG, IgG van kind, IgM, IgA) en het 'totaal antilichaam' in het bloed van een kind weergeeft. De x-as vertegenwoordigt tijd van -9 maanden (vóór geboorte) tot 12 maanden (na geboorte), met 'geboorte' als referentiepunt (0 maanden). De grafiek is verdeeld in vijf perioden (I t/m V) met verticale gestippelde lijnen. De y-as toont de concentratie logarithmisch, variërend van 0 tot 1200 mg/100mL. De grafiek is bewerkt naar I. Roitt e.a., Immunologie, Houten, 2000, 168.\n\n**Wiskundige/wetenschappelijke concepten:**\n* **Immunologie:** Concentraties van antilichamen (immunoglobulinen: IgG, IgM, IgA) in bloed.\n* **Passieve immunisatie:** Overdracht van antilichamen van moeder op kind.\n* **Actieve immunisatie:** Ontwikkeling van eigen afweersysteem/antilichamen door het kind.\n* **Grafieken interpreteren:** Lezen en analyseren van lijngrafieken met meerdere curven en een logaritmische schaal om trends en relaties te bepalen.\n* **Tijdsafhankelijke processen:** Verandering van antilichaamconcentraties voor en na de geboorte.\n\n**Van de student wordt gevraagd:**\n* **Vraag 22:** Een schema in een uitwerkbijlage aanvullen dat betrekking heeft op het tryptofaan-repressorcomplex en de 'uit-stand' van de operator (dit deel van de vraag verwijst naar afbeelding 9, die niet zichtbaar is op deze pagina, maar wel naar algemene moleculaire biologie concepten). De student moet de actieve vorm van de repressor en de binding aan de operator tekenen.\n* **Vraag 23:** Uitleggen waarom IgM van het kind niet afkomstig kan zijn van de moeder, gebaseerd op de ### Pagina 14 Witte klaver Turkington onderzocht de bladvorming van witte klaver (Trifolium repens) onder verschillende omstandigheden: hij kweekte genetisch identieke witte klaverplanten afzonderlijk op (experiment P), of gemengd met andere planten zoals Agrostis tenuis (experiment Q), Phleum pratense (experiment R) of gewone soortgenoten (Trifolium repens) (experiment S). In alle vier experimenten was het aantal genetisch identieke klaverplanten per oppervlak gelijk. Op achtereenvolgens zes verschillende tijdstippen werden de leeftijden van de blaadjes aan deze genetisch identieke klaverplanten bepaald. De metingen vonden om de 1 tot 3 maanden plaats. De resultaten zijn weergegeven in afbeelding 11. afbeelding 11 [FIGUUR: Afbeelding met zes grafieken, gegroepeerd per experiment (P, Q, R, S) en tijdstip (I, II, III, IV, V, VI). Elke grafiek toont een schaal van 0 tot 100% aantal bladeren op de x-as en leeftijden van de bladeren (in weken) op de y-as. De resultaten worden weergegeven als horizontale balkjes op verschillende leeftijden.] Legenda: P = alleen de genetisch identieke Trifolium repens planten Q = de genetisch identieke Trifolium repens gemengd met Agrostis tenuis R = de genetisch identieke Trifolium repens gemengd met Phleum pratense S = de genetisch identieke Trifolium repens gemengd met gewone Trifolium repens bewerkt naar: Michael J. Crawley, Plant Ecology, Imperial College, London, 1989, 130 2p 26 □ Formuleer, gelet op de resultaten in afbeelding 11, een mogelijke onderzoeksvraag van Turkington. Een leerling kijkt naar de opzet van het onderzoek van Turkington en zegt: "Experiment S kun je een controle-experiment noemen." 2p 27 □ Leg uit waarom experiment S als controle-experiment beschouwd kan worden. 500018-1-22o 14 Lees verder ### Pagina 15 Een ecosysteem wordt gekenmerkt door de aanwezige abiotische en biotische factoren en de onderlinge samenhang ertussen. Het onderzoek van Turkington heeft in eerste instantie betrekking op biotische factoren. 2p 28 Wat is de biologische term voor de samenhang tussen de biotische factoren die Turkington heeft onderzocht? A concurrentie (competitie) B mutualisme C successie D symbiose De verschillende diagrammen van experiment R worden met elkaar vergeleken. Leerling 1 beweert dat in experiment R er minimaal zes weken zitten tussen de metingen II en III. Leerling 2 beweert dat in experiment R de klaverplanten bij meting I meer bladeren hebben dan bij meting IV. 2p 29 Welke leerling heeft of welke leerlingen hebben gelijk op grond van de gepresenteerde resultaten? A geen van beide leerlingen B alleen leerling 1 C alleen leerling 2 D allebei leerlingen Het resultaat van de vijfde meting (V) van experiment P wordt vergeleken met het resultaat van de vijfde meting (V) van experiment S. Deze metingen zijn in het begin van het voorjaar uitgevoerd. Een leerling beweert dat het verschil in resultaat bij experiment P en S het gevolg is van een verschil in microklimaat. 2p 30 - Beschrijf het verschil in resultaat van experiment P en experiment S bij meting V. - Leg uit dat een verschil in microklimaat een verklaring kan zijn voor deze resultaten. 500018-1-22o 15 Lees verder ### Pagina 16 Stofwisseling Een proefpersoon gaat na het nuttigen van een maaltijd twee dagen vasten. Tijdens die 48 uur worden de concentraties van verschillende stoffen in de lever en in het bloed gemeten: 1 de concentratie glucose in het bloed; 2 de concentratie glycogeen in de lever; 3 de concentratie tri-acylglycerol (TAG) in het bloed; 4 de concentratie vrije vetzuren in het bloed. De resultaten van deze metingen zijn weergegeven in de vier diagrammen van afbeelding 12. [FIGUUR: Vier grafieken tonen de concentraties van bloedglucose, leverglycogeen, TAG in bloed en vetzuren in bloed over een periode van 48 uur, onderverdeeld in periodes I, II en III. De x-as is tijd in uren (0, 3, 12, 48) en de y-assen tonen de respectievelijke concentraties.] bron: Open Universiteit, Leerstofgebied Natuurwetenschappen, Cursusdeel 4, blok 5, Biochemie, opbouw en afbraak van de cel, Heerlen, 1989, 161 2p 31 In de diagrammen van afbeelding 12 worden de perioden I, II en III onderscheiden. In welke van deze perioden is de afgifte van insuline het grootst? A in periode I B in periode II C in periode III 500018-1-22o 16 Lees verder Voor alle eindexamens, zie www.allexâamens.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.sslileiden.nl. Pagina: 1856 ### Pagina 17 In periode I worden stoffen uit de spijsbrij opgenomen in het bloed. In het schema in afbeelding 13 is de opname in het bloed, de afgifte aan de lever en de verwerking van glucose, triacylglycerol (TAG) en vetzuren (VZ) zoals die in periode I plaatsvinden, slechts voor een deel weergegeven. Tri-acylglycerol (TAG) kan worden omgezet in vetzuren en glycerol. afbeelding 13 [FIGUUR: Schematische weergave van de opname, afgifte en verwerking van glucose, triacylglycerol (TAG), vetzuren (VZ) en koolstofdioxide (CO2) in het bloed, met de organen hersenen, lever, spieren en vetweefsel, en de darm.] HERSENEN LEVER glycogen glucose $\to$ CO$_{2}$ VZ VZ glucose TAG BLOED VETWEEFSEL SPIEREN glucose TAG DARM In de uitwerkbijlage staat een soortgelijk schema waarin de situatie moet worden weergegeven zoals die in periode II van afbeelding 12. Een aantal pijlen is al geplaatst. Er ontbreken nog elf pijlen die transport van stoffen of omzetting van stoffen aangeven. 4p 32 $\square$ Geef in het schema op de uitwerkbijlage de situatie weer die hoort bij periode II door tussen de aangegeven stoffen de juiste elf pijlen te plaatsen. Pijlen die de aangegeven dat CO$_{2}$ aan het bloed wordt afgegeven en pijlen die aangeven dat TAG uit vetweefsel wordt opgenomen in het bloed, horen daar niet bij. De richting van de pijl moet de richting van het transport of de omzetting aangeven. 2p 33 $\square$ Uit welke van de in afbeelding 13 genoemde stoffen kan energie worden vrijgemaakt? 500018-1-220 17 Lees verder ### Pagina 18 Hitte-stress Bij veel plantensoorten hebben hoge temperaturen een remmende invloed op de intensiteit van stofwisselingsprocessen. In een experiment is bij twee plantensoorten, *Atriplex* *sabulosa* en *Tidestromia oblongifolia*, de invloed van de temperatuur op de intensiteit van fotosynthese en dissimilatie onderzocht. Intacte bladeren aan de plant werden 15 minuten blootgesteld aan een bepaalde hoge temperatuur. Nadat de temperatuur tot $30^\circ$C was teruggebracht werden $\text{CO}_2$-gebruik en $\text{CO}_2$-productie gemeten. De resultaten zijn weergegeven in afbeelding 14. $\text{CO}_2$-gebruik en $\text{CO}_2$-productie van planten die constant bij $30^\circ$C werden gehouden is op 100% gesteld. [FIGUUR: Grafiek met op de y-as $\text{CO}_2$-gebruik (in % van de waarde bij $t = 30^\circ$C) en $\text{CO}_2$-productie (in % van de waarde bij $t = 30^\circ$C), en op de x-as temperatuur tijdens de temperatuurbehandeling gedurende 15 minuten ($^\circ$C). De grafiek bevat twee lijnen: een zwarte volle lijn met volle cirkels voor $\text{CO}_2$-gebruik van *A. sabulosa* en een zwarte stippellijn met open cirkels voor $\text{CO}_2$-gebruik van *T. oblongifolia*. Er is ook een zwarte volle lijn met volle vierkanten voor $\text{CO}_2$-productie van *A. sabulosa* en een zwarte stippellijn met open vierkanten voor $\text{CO}_2$-productie van *T. oblongifolia*. Echter, de $\text{CO}_2$-productie lijnen zijn niet zichtbaar in de afbeelding. De legenda toont dat volle cirkels en vierkanten voor *A. sabulosa* staan en open cirkels en vierkanten voor *T. oblongifolia*.] Legenda: • A. sabulosa ○ T. oblongifolia bron: L. Taiz en E. Zeiger, Plant Physiology, Sunderland, Massachusetts, 1998, 741 Twee leerlingen bestuderen de gegevens in afbeelding 14 en trekken daaruit een conclusie. Leering 1: De maximumtemperatuur van de enzymen die betrokken zijn bij de fotosynthese ligt bij *T. oblongifolia* hoger dan bij *A. sabulosa*. Leering 2: De maximumtemperatuur van de enzymen betrokken bij de fotosynthese bij *A. sabulosa* ligt lager dan die van de enzymen betrokken bij de dissimilatie in deze plant. 2p 34 Welke van deze leerlingen heeft of welke hebben een juiste conclusie getrokken? A geen van beide leerlingen B alleen leerling 1 C alleen leerling 2 D beide leerlingen Leerling 3 trekt op grond van de informatie uit afbeelding 14 de volgende conclusie. Bij een temperatuur van $40^\circ$C is de hoeveelheid vastgelegde organische stof per mm$^3$ blad bij *A. sabulosa* en bij *T. oblongifolia* even groot. 1p 35 Is deze conclusie juist? Leg je antwoord uit. De temperatuur waarbij de per tijdseenheid vastgelegde hoeveelheid $\text{CO}_2$ gelijk is aan de per tijdseenheid afgestane hoeveelheid $\text{CO}_2$ wordt het temperatuurcompensatiepunt genoemd. Boven het temperatuurcompensatiepunt wordt bij de fotosynthese minder $\text{CO}_2$ gevormd dan bij de dissimilatie wordt verbruikt. Als gevolg daarvan kunnen vruchten minder zoet worden. 2p 36 Wa ### Pagina 19 Padden tekst 2 Bij veel soorten padden bestaat een nauw verband tussen de hoogte van de kwaaktoon van een mannetje en zijn lichaamsgrootte: hoe groter een mannetje, hoe langer zijn stembanden en daardoor hoe lager de kwaaktoon. Aan de hand van de kwaaktoon kunnen mannetjes de grootte en dus ook de luchtzuchtcapaciteit van een rivaal inschatten. De biologen Davies en Halliday onderzochten dit verband bij mannetjes van de paddensoort *Bufo bufo*. In een serie experimenten plaatsten ze telkens een middelgrote pad (de aanvaller) in een aquarium waarin zich reeds een parend paddenpaar bevond. Bij de paring bevindt de mannetjespad zich op de rug van het vrouwtje en klampt zich aan haar vast. Het mannetje van dit paar (de verdediger) was óf klein óf groot en was tot zwijgen gedwongen door een rubberen band tussen zijn kaken. Telkens wanneer de aanvaller het paar aanraakte werd via een luidspreker een kwaaktoon voortgebracht die óf van een klein óf van een groot mannetje afkomstig was. De frequentie van het aantal aanrakingen (aanvallen) werd gemitigeerd. bewerkt naar: Maijke Visser, Aanvallen of terugtrekken, Natuur en Techniek, januari 1986, 2-17 afbeelding 15 Het resultaat van het in tekst 2 beschreven experiment is in afbeelding 15 weergegeven. [FIGUUR: Een staafdiagram met twee groepen staven, "kleine verdediger" en "grote verdediger". Onder elke groep staan de labels "hoog kwaaktoon" en "laag kwaaktoon". De y-as is "aantal aanvallen per tijdseenheid" en loopt van 0 tot 10. De eerste groep staven, "kleine verdediger", toont een hoge staaf bij "hoog kwaaktoon" en een lagere staaf bij "laag kwaaktoon". De tweede groep staven, "grote verdediger", toont een hogere staaf bij "hoog kwaaktoon" en een lagere staaf bij "laag kwaaktoon". Ernaast staan illustraties van een kleine en een grote pad.] bewerkt naar: Maijke Visser, Aanvallen of terugtrekken, Natuur en Techniek, januari 1986, 10 2p 37 Welke uitwendige factor is of welke uitwendige factoren zijn volgens de resultaten van het onderzoek bij de soort *Bufo bufo* van invloed op het overgaan tot de aanval? A alleen de hoogte van de kwaaktoon B alleen de grootte van de verdediger C de hoogte van de kwaaktoon en de grootte van de verdediger Of er daadwerkelijk wordt aangevallen door een mannetjespad, hangt af van motiverende inwendige factoren en uitwendige factoren. 1p 38 Welke inwendige factor speelt hierbij een belangrijke rol? Een leerling stelt de volgende hypothese op: "Bij de paddensoort *Bufo bufo* is de grootte van het vrouwtje een factor die het aanvalsgedrag van een mannetje (de aanvaller) op een rivaal (de verdediger) beïnvloedt." 3p 39 Beschrijf het experiment dat de leerling kan uitvoeren om deze hypothese te toetsen. Einde 500018-1-22o 19