# Eindexamen Biologie VWO 2004 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2004/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

### Vraag 36 – Opgave 1

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
biologie 1, 2 (nieuwe stijl)
20 04
Tijdvak 1
Maandag 24 mei
13.30-16.30 uur
Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te
behalen; het examen bestaat uit 41 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Voor de uitwerking van de vragen 12, 31 en 32
is een uitwerkbijlage toegevoegd.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg
of berekening vereist is, worden aan het
antwoord meestal geen punten toegekend als
deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
400014-1-28o
Begin

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Genetisch gemodificeerde gewassen
In 2001 peilde de commissie-Terlouw de mening van het publiek over het toepassen van
genetische modificatie bij onze voedselproductie. Uit een artikel hierover is een alinea
overgenomen (tekst 1).

tekst 1
Nederlanders staan gereserveerd ten opzichte van
genetisch aangepast voedsel, maar 'in algemene zin'
mag biotechnologie wel gebruikt worden voor ons
eten.
Over de veiligheid van gm-voedsel denken Terlouw en
consorten positiever dan het volk.
Volgens de commissie zijn er geen wetenschappelijke
aanwijzingen die de zorgen rechtvaardigen die onder het
publiek leven over de veiligheid van voedingsmiddelen
die met behulp van gentechnologie geproduceerd zijn.
bron: Bionieuws, NIBI, jaargang 12, 19-01-02, 1

Het doel van genetische modificatie kan zijn het vergroten van de opbrengst per hectare.
Voorbeelden van door genetische modificatie veranderde gewassen zijn:
1 aardappelplanten met grotere bladeren;
2 komkommerplanten waarvan de bladeren bestand zijn tegen ooraat door insecten;
3 maïsplanten die in staat zijn om N2 te binden;
4 rijst die bèta-caroteen (provitamine A) bevat;
5 soyaplantcn die bestand zijn tegen een chemisch onkruidbestrijdingsmiddel;
6 tomatenplanten met vruchten waarvan het rijpen na de oogst uitgesteld kan worden.
2p 1 Schrijf de nummers op van de gewassen waarvan verwacht kan worden dat de opbrengst per
hectare onder invloed van de toegevoegde genen groter is dan normaal.

Uit neurologisch onderzoek is gebleken dat in de hersenen chemische processen
plaatsvinden die worden beïnvloed door stoffen die bijvoorbeeld in voedsel kunnen zitten.
Een leerling verdedigt de volgende mening:
"Het is onwaarschijnlijk dat door het toegevoegde DNA in gm-voedsel chemische processen
in de hersenen beïnvloed worden."
2p 2 Geef twee argumenten die de leerling kan gebruiken ter verdediging van deze mening.

Scherp zien
Persoon P kijkt naar een voorwerp dat zich op 8 meter afstand van zijn ogen bevindt en
daarna kijkt hij naar een voorwerp dat zich op 1 meter van zijn ogen bevindt.
2p 3 Gaan er bij deze veranderingen impulscn naar het straalvormig lichaam in zijn ogen?
Zo ja, neemt daardoor de spanning in de lensbandjes af of toe?
A Nee.
B Ja, daardoor neemt de spanning in de lensbandjes af.
C Ja, daardoor neemt de spanning in de lensbandjes toe.

Terwijl persoon P naar het voorwerp op 1 meter afstand van zijn ogen kijkt, verandert er
iets in zijn omgeving waardoor de kringspieren van de irissen van zijn ogen zich
samentrekken.
1p 4 Welke verandering kan dat zijn geweest?

Persoon Q kan alleen voorwerpen op een afstand van ongeveer 8 meter scherp zien.
Voorwerpen die dichterbij of verder weg zijn, kan hij niet scherp zien.
Q krijgt vanwege zijn beroep een bril met speciale glazen. Deze zijn zo geslepen dat de
bovenste helften van de glazen de werking hebben van bolle lenzen en de onderste helften
die van holle lenzen.
Persoon Q heeft zijn bril op. Hij verplaatst zijn blik van een voorwerp dat zich op 1 meter
afstand bevindt en dat hij scherp ziet, naar een voorwerp op 20 meter afstand. Beide
voorwerpen bevinden

### Pagina 3

2p 5 Welke beweging moet hij maken zodat hij het voorwerp op 20 meter afstand scherp kan
zien?
A Hij moet zijn hoofd naar achteren kantelen.
B Hij moet zijn hoofd naar voren kantelen.
C Hij moet zijn oogleden neerslaan.
D Hij moet zijn ogen half dichtknijpen.

Dinosauriërs
Door het bestuderen van fossiele resten van dinosauriërs is veel bekend geworden over de
bouw van de skeletten van deze dieren. Tabel 1 geeft een overzicht van een aantal
kenmerkende eigenschappen van het skelet van vijf verschillende genera (geslachten). Met
een + of – is aangegeven of de eigenschap wel of niet aanwezig is.

tabel 1
[FIGUUR: Tabel met dinosauriërs en hun skeletkenmerken]
Allosaurus Pachycephalo- Parasaurolofus Stegosaurus Triceratops
saurus

gat in kom + + + + +
heupgewricht
uitsteeksel + + + +
heupbeen
afwijkend + + + +
tandglazuur
rand aan + - + +
schedelbasis

bron: N.A. Campbell, Biology, Menlo Park California, 1999, 484

Op grond van de gegevens in tabel 1 kan een 'stamboom' worden opgesteld zoals is
weergegeven in afbeelding 1. Bij elke vertakking in dit schema bevindt zich een voorouder
die een nieuw ontwikkelde, kenmerkende skeleteigenschap heeft. Deze eigenschap komt
vervolgens ook bij al zijn afstammelingen voor.

afbeelding 1
[FIGUUR: Fylogenetische stamboom met de letters P, Q, R, S en T]

In het schema van afbeelding 1 zijn de namen van de vijf genera uit tabel 1 niet ingevuld,
maar aangeduid met de letters P, Q, R, S en T.
2p 6 Zet de letters P tot en met T onder elkaar op je antwoordblad. Schrijf achter elke letter de
naam van het desbetreffende genus. Er zijn twee genera waarvan de namen verwisseld
mogen worden.

400014-1-280 3 Lees verder


### Pagina 4

Weefsels en organen van de mens
In afbeelding 2 is een dwarsdoorsnede van de romp van een mens weergegeven. Enkele
delen van het lichaam zijn aangeduid met de letters K, L, M en N.

afbeelding 2
[FIGUUR: Dwarsdoorsnede van de romp van een mens met de organen aangeduid met de letters K, L, M en N.]

bron: R. Poritsky, Cross-Sectional Anatomy to Color and Study, Cleveland, 1996, 29

2p 7 Geef de namen van de aangegeven delen K, L, M en N.

2p 8 Noem drie weefseltypen die voorkomen in een longkwab.

Fotosynthese
Vanuit tussenproducten van de fotosynthese worden niet alleen koolhydraten gevormd,
maar ook vetten, vetzuren, aminozuren en andere organische zuren. Dag- en seizoensgebonden schommelingen van abiotische factoren hebben direct invloed op de vorming van
deze eindproducten. De samenhang tussen een aantal abiotische factoren en de betreffende
stofwisselingsprocessen is weergegeven in afbeelding 3.

afbeelding 3
[FIGUUR: Diagram van de fotosynthese met de verschillende reactanten en producten, inclusief invloeden van licht, CO2 en stressfactoren.]

bewerkt naar: D.O. Hall & K.K. Rao, Photosynthesis, Studies in Biology, Cambridge, 1994,
106

400014-1-28o 4 Lees verder


### Pagina 5

Op een warme zonnige zomerdag, als de luchtvochtigheid laag is, treden in de huidmondjes
van de bladeren veranderngen op. Bij veel planten in Nederland wordt hierdoor de
fotosynthese tijdens de middag (van ongeveer twaalf uur tot vier uur) geremd.
2p 9 ■ Welke factor is dan voor deze planten beperkend voor de fotosynthese?
A CO₂
B temperatuur
C verlichtingssterkte
D water
Uit metingen blijkt dat de afgelopen eeuw de concentratie CO₂ in de atmosfeer is
toegenomen.
1p 10 □ Van welke producten van de fotosynthese zal dan op grond van de gegevens in afbeelding 3
de hoeveelheid toenemen?
Sommige onderzoekers menen dat door de toegenomen concentratie CO₂ in de atmosfeer de
gemiddelde temperatuur op aarde toeneemt, zodat er in de komende eeuwen sprake zal zijn
van een klimaatverandering.
In een experiment wordt het effect gemeten van de temperatuur op de opname en de afgifte
van CO₂ door een plant. De opname van CO₂ is gemeten bij een optimale
verlichtingssterkte. De afgifte van CO₂ is gemeten in het donker. De resultaten van dit
experiment zijn weergegeven in tabel 2.
tabel 2
[FIGUUR: Tabel met 3 rijen en 9 kolommen. De koprij bevat 'temperatuur (°C)' en 8 getallen van 7 tot 31. De eerste kolom bevat de tekst 'gemiddelde' en 'gemiddelde'. De tweede kolom bevat 'CO₂-opname (mg g¯¹ u⁻¹)' en 'CO₂-afgifte (mg g⁻¹ u⁻¹)' met daaronder 7 getallen van 1,3 tot 1,9 en 0,3 tot 2,7. De resterende kolommen bevatten getallen die overeenkomen met de temperaturen in de koprij.]
2p 11 ■ Waarom wordt de afgifte van CO₂ in het donker bepaald?
A Zo wordt alleen de netto-productie van CO₂ gemeten.
B Zo krijgt men een maat voor de assimilatie-activiteit van deze plant.
C Zo krijgt men een maat voor de dissimilatie-activiteit van deze plant.
D Zo wordt het verschil tussen bruto- en nettoproductie van CO₂ gemeten.
De hoeveelheid CO₂ die de plant vastlegt, is een maat voor de fotosynthese. Deze
hoeveelheid is te berekenen met behulp van de gegevens in tabel 2.
Op de uitwerkbijlage zijn een tabel en een assenstelsel weergegeven.
3p 12 □ - Noteer in de tabel op de uitwerkbijlage de hoeveelheid CO₂ die voor de fotosynthese
wordt gebruikt bij de zeven verschillende temperaturen van tabel 2.
- Geef de resultaten weer in de vorm van een lijndiagram in het assenstelsel op de
uitwerkbijlage.
400014-1-280
5
Lees verder

### Pagina 6

Celcyclus
De totale duur van de celcyclus van een celtype kan bepaald worden door de cellen in een
voedingsmedium te kweken en op verschillende tijdstippen het aantal cellen in het
voedingsmedium te tellen. Op basis van de resultaten is het diagram van afbeelding 4
samengesteld.

afbeelding 4
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "aantal cellen" met logaritmische schaal van 10^5 tot 10^7, en op de x-as "tijd (uren)" van 0 tot 100. Een diagonale lijn stijgt van ongeveer (0, 10^5) naar (100, 10^7).]

1p 13 ☐ Hoe lang duurt volgens het diagram van afbeelding 4 de gemiddelde celcyclus van deze
cellen?

Bij veel experimenten is het wenselijk om de beschikking te hebben over een populatie van
cellen die de celcyclus synchroon doorlopen. Dit betekent dat ze zich allemaal op hetzelfde
tijdstip in dezelfde fase van de celcyclus bevinden.
Om dit te bereiken maakt men gebruik van het gegeven dat cellen die in de S-fase verkeren,
stoppen met de DNA-synthese wanneer men hoge concentraties thymidine aan een
populatie delende cellen toevoegt. De andere cellen worden niet beïnvloed. Zodra de
overmaat aan thymidine wordt verwijderd, komt de DNA-synthese in de S-fase weer op
gang. Vanaf het punt waar deze is gestopt.
Voor een bepaalde celpopulatie met een celcyclus van 22 uur gelden de volgende
meetwaarden:
• duur van de mitose 1 uur
• duur van de G1-fase 11 uur
• duur van de S-fase 7 uur
• duur van de G2-fase 4 uur

400014-1-280 6 Lees verder

### Pagina 7

Deze celpopulatie wordt met een overmaat thymidine behandeld volgens onderstaand
tidsschema:
• op tijdstip t = 0 uur wordt een overmaat aan thymidine toegevoegd;
• op tijdstip t = 18 uur wordt bepaald in welke fase(n) de cellen zich bevinden.
2p 14 ■ In welke fase of fasen van de celcyclus bevinden de cellen uit deze celpopulatie zich op het
tijdstip t = 28 uur?
A Alle cellen bevinden zich in de S-fase.
B Een deel van de cellen bevindt zich in de G₁-fase en de rest in de S-fase.
C Een deel van de cellen bevindt zich in de S-fase en de rest in de G₂-fase.
D Een deel van de cellen bevindt zich in de G₂-fase en de rest in de mitose.
E Een deel van de cellen bevindt zich in de G₂-fase, een ander deel in de mitose en de rest in
de G₁-fase.
F Een deel van de cellen bevindt zich in de G₁-fase, een deel in de S-fase, een deel in de
G₂-fase en de rest in de mitose.
RNA
Afbeelding 5 geeft een tRNA-molecuul en een deel van een mRNA-molecuul weer.
[FIGUUR: Een cloverleaf structuur van tRNA met aan de bovenkant een aminozuurbinding en aan de onderkant een anticodonlus.]
aminozuur
3'
5'
Aan ieder type tRNA wordt een specifiek aminozuur gebonden.
2p 15 ■ Welk aminozuur is gebonden aan het tRNA van afbeelding 5?
A fenylalanine
B glutaminezuur
C leucine
D lysine
1p 16 □ Door mutatie verandert een codon in het mRNA van 5'-CAG-3' in 5'-GAG-3'.
- Verandert ten gevolge van deze mutatie de aminozuursamenstelling van het door dit
mRNA gecodeerde eiwit?
- Zo ja, hoe?
400014-1-280 7 Lees verder

### Pagina 8

IJzer
IJzer is een van de onmisbare sporenelementen in onze voeding. In afbeelding 6 is
schematisch de kringloop van ijzer in het lichaam van een vrouw weergegeven. De
vermelde hoeveelheden ijzer geven de totale hoeveelheid ijzer bij een normale volwassen
vrouw weer. Het ijzerverlies wordt aangevuld door de opname van ijzer, hetgeen in de darm
plaatsvindt.

[FIGUUR: Diagram van de ijzerkringloop in het menselijk lichaam met de volgende onderdelen: CELLEN (lever, spieren, nieuwe cellen) RESERVE-IJZER 500 mg, BEENMERG productie rode bloedcellen 100 mg, BLOEDAFBRAAK (milt, lever, beenmerg) RESERVOIR-IJZER 1200 mg, RODE BLOEDCELLEN 2200 mg, PLASMA 3 mg, VERLIES (ontlasting, huid) 1 mg per dag, RESORPTIE (darm) 2 mg per dag, MENSTRUATIE 30 mg per maand. Pijlen geven de beweging van ijzer tussen deze onderdelen aan.]
afbeelding 6

bewerkt naar: J.J.M. Marx, IJzer in het lichaam - staalpillen en aderlaten,
Natuur & Techniek 63, 1995, 164-179.

1p 17
Bereken, op grond van de gegevens uit afbeelding 6, welk percentage van de totale
hoeveelheid ijzer in het lichaam van een volwassen vrouw betrokken is bij het
zuurstoftransport. Rond je antwoord af op een heel getal.

IJzer kan in het lichaam van de mens in twee vormen voorkomen: het tweewaardige ijzer
($\text{Fe}^{2+}$) en het driewaardige ijzer ($\text{Fe}^{3+}$). Tussen beide vormen bestaat het volgende
evenwicht:
$$ \text{Fe}^{2+} \rightleftharpoons \text{Fe}^{3+} + \text{e} $$
Het ijzer in de voeding bevindt zich vrijwel volledig in de $\text{Fe}^{3+}$-vorm. Door voedingsstoffen
als vitamine C kan $\text{Fe}^{3+}$ worden gereduceerd tot $\text{Fe}^{2+}$. $\text{Fe}^{2+}$ kan door de cellen van de dunne
darm worden opgenomen. Het schema in afbeelding 7 geeft informatie over de relatie
tussen $\text{Fe}^{2+}$ en $\text{Fe}^{3+}$.

[FIGUUR: Schema dat de omzetting en het gedrag van ijzer in verschillende milieus weergeeft: $\text{Fe}^{2+}$ (goed oplosbaar) splitst zich in stabiel in zuur milieu en instabiel in neutraal milieu. $\text{Fe}^{3+}$ (niet oplosbaar) slaat neer. Er is een pijl die van "instabiel in neutraal milieu" naar "$\text{Fe}^{3+}$ (niet oplosbaar)" loopt.]
afbeelding 7

In tabel 3 zijn gegevens opgenomen over de lichaamsvloeistoffen.

tabel 3
| stof | bloedplasma | concentratie in | |
|---|---|---|---|
| | | weefselvocht | intracellulaire vloeistof |
| ureum ($\text{mmol} \text{ L}^{-1}$) | 4,5 | 4,5 | 4,5 |
| glucose ($\text{mmol} \text{ L}^{-1}$) | 5,3 | 6,6 | wisselend |
| eiwit ($\text{g L}^{-1}$) | 74 | 51 | 246 |
| aminozuren ($\text{mmol} \text{ L}^{-1}$) | 3,3 | 3,3 | 13,2 |
| pH | 7,4 in slagaders | 7,4 |

### Pagina 9

Na opname door de darmcellen wordt ijzer in het bloedplasma gebonden aan een eiwit,
transferrine, en getransporteerd als een $\text{Fe}^{2+}$-transferrine-complex dat goed oplosbaar is.
Leg uit, met gebruikmaking van de gegevens in afbeelding 7 en tabel 3, dat transport van
ijzer in het bloedplasma uitsluitend plaats kan vinden als $\text{Fe}^{2+}$ in gebonden vorm.

Cellen die ijzer gebruiken, beschikken over transferrine-receptoren. Het proces van
ijzeropname en ijzertransport in een cel is weergegeven in afbeelding 8.

[FIGUUR: Schematische weergave van ijzeropname door een cel via transferrine-receptoren. De cel membraan neemt transferrine-ijzer complexen op. Het complex wordt afgesplitst, het ijzer wordt losgelaten en getransporteerd naar de mitochondriën. De lege transferrine-receptor wordt terug getransporteerd naar het celmembraan.]

bron: J.J.M. Marx, IJzer in het lichaam - staalpillen en aderlaten, Natuur & Techniek 63,
1995, 170-171

2p 19 ■ Is een transferrine-receptor een eiwit, een koolhydraat of een vet?
A eiwit
B koolhydraat
C vet

2p 20 ■ In afbeelding 8 staat bij nummer 5 ‘De ijzeratomen laten los’.
Waardoor laten de ijzeratomen los?
A doordat de ijzeratomen in de mitochondriën zijn gekomen
B doordat de pH in het blaasje verandert
C doordat er elektronen in het blaasje worden opgenomen
D doordat $\text{Fe}^{2+}$ wordt omgezet in $\text{Fe}^{3+}$

400014-1-28o
9
Lees verder

### Pagina 10

Geslachtsorganen
Cellen nemen uit het bloed stoffen op die worden gebruikt voor de synthese van celmateriaal. De opname van stoffen (per gram weefsel per maand) door de verschillende organen van het voortplantingsstelsel van een vrouw van twintig jaar wordt vergeleken. De vrouw is niet in verwachting.
Enkele organen (van het voortplantingsstelsel) zijn: baarmoeder, eierstokken, eileiders en vagina.
1p 21 ☐ In welk(e) van deze organen is de opname van stoffen voor de synthese van celmateriaal gemiddeld het grootst?

De mate van afgifte van geslachtshormonen verandert gedurende het leven van een vrouw. In het diagram van afbeelding 9 is de totale concentratie van de hormonen FSH + LH per etmaal in de urine van een vrouw weergegeven. Vier perioden in haar leven zijn aangegeven met P, Q, R en S.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'FSH+LH in urine (IU per etmaal)' van 0 tot 60, en op de x-as 'leeftijd (jaren)' van 0 tot 90. De grafiek toont een curve die begint rond 0, stijgt naar een piek rond 40-50 jaar en dan langzaam daalt. Er zijn vier perioden aangegeven: P, Q, R en S.]

bron: A.C. Guyton & J.E. Hall, Textbook of medical physiology, Philadelphia, 1996, 1028

2p 22 ■ Gedurende welke van deze perioden is de concentratie van oestradiol in haar bloed gemiddeld het hoogst?
A gedurende periode P
B gedurende periode Q
C gedurende periode R
D gedurende periode S

Grootste organisme
In een dagblad werd melding gemaakt van de ontdekking van het grootste levende organisme op aarde (zie tekst 2).

tekst 2 Wetenschappers VS vinden zwam van 880 hectare
Wetenschappers hebben in een woud in het noordwesten van Amerika een ongeveer 880 hectare grote, onder de grond groeiende zwam ontdekt. Aangenomen wordt dat de zwam het grootste levende organisme ter wereld is.
De vondst vloeide voort uit een onderzoek naar grootschalige boomsterfte in dit deel van het woud. Daarbij werd gebruikgemaakt van luchtfoto's en DNA-onderzoek van bodemmonsters. Aan de oppervlakte is de aanwezigheid van de zwam alleen merkbaar aan de groei van kleine goudkleurige paddenstoelen in de herfst.
De gelokaliseerde zwam behoort tot de soort Armillaria ostoyae en is volgens de ontdekkers ongeveer 2400 jaar oud.

3p 23 ☐ In het krantenartikel wordt aangenomen dat hier sprake is van één individu dat vele hectaren groot is.
- Beschrijf het onderzoek dat de wetenschappers hebben gedaan om deze hypothese te bevestigen.
- Welk resultaat ondersteunt hun hypothese?

400014-1-28o 10 Lees verder

### Pagina 11

Enkele processen in organismen zijn:
1 denitrificatie;
2 dissimilatie;
3 nitrificatie;
4 voortgezette assimilatie.
2p 24 Welk van deze processen vindt of welke vinden in de cellen van deze zwam plaats?
A alleen proces 2
B alleen de processen 2 en 4
C alleen de processen 1 en 3
D alleen de processen 2, 3 en 4
E de processen 1, 2, 3 en 4

HIV-infectie
Het Acquired Immune Deficiency Syndrome (aids) wordt bij de mens veroorzaakt door een
retrovirus: het Human Immunodeficiency Virus (HIV). Kenmerkend voor het ziektebeeld
van patiënten met aids is het tekort aan T-helpercellen. Dit tekort aan T-helpercellen wordt
veroorzaakt doordat HIV zich voornamelijk in T-helpercellen vermenigvuldigt.
HIV hecht zich aan een receptor in het membraan van een T-helpercel doordat het
glycoproteïne GP120 (= een soort eiwit) van de virale envelop zich bindt met het CD4-eiwit
in het membraan van een T-helpercel (zie afbeelding 10).

[FIGUUR: Diagram dat de binding toont van het virale glycoproteïne GP120 aan de CD4-receptor op het membraan van een T-helpercel.]

bron: Scientific American, oktober 1988, 82

Het glycoproteïne GP120 van de virale envelop kan ook worden aangetroffen op het
membraan van T-helpercellen. Over de herkomst van dit eiwit worden de volgende
beweringen gedaan:
1 dit eiwit kan afkomstig zijn van de envelop van het virus dat de T-cel heeft geïnfecteerd;
2 dit eiwit kan door de T-cel zijn gesynthetiseerd, nadat deze door HIV is geïnfecteerd.
2p 25 Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D beide beweringen

400014-1-28o 11 Lees verder

### Pagina 12

Een plantencel
In afbeelding 11 is onder andere een cel met celwand van een plant weergegeven.
afbeelding 11
[FIGUUR: Schematische tekening van een plantencel met onderdelen P, Q en R aangegeven.]
bron: Binas informatieboek, 4e druk, Groningen, 1998, 157
De celwand bestaat uit cellulose dat opgebouwd wordt uit glucosemoleculen met behulp
van het enzym cellulosessyntase. Dit enzym wordt in de cel gevormd en naar het
plasmenamembraan getransporteerd.
Voor de opbouw van de primaire structuur van cellulosessyntase en voor de bewerking tot
actief enzym, zijn achtereenvolgens twee organellen verantwoordelijk.
Noem deze twee in de afbeelding zichtbare organellen.
2p 26 [ ]
De cel in afbeelding 11 ligt in een zoutoplossing en heeft turgor. Er is evenwicht bereikt.
Drie plaatsen zijn aangegeven met de letters P, Q en R.
Op welke van deze plaatsen is de osmotische waarde het hoogst?
2p 27 ■
A op plaats P
B op plaats Q
C op plaats R
Eutrofiëring
In de loop van jaren treedt in een bepaald meer eutrofiëring op. Hierdoor nemen de
cyanobacteriën en algen sterk in aantal toe ten koste van vele onderwaterplanten, met als
gevolg dat het water troebel wordt.
Noem twee activiteiten van de mens die tot eutrofiëring leiden.
2p 28 [ ]
In het meer leven onder andere brasems, die zich voeden door met geopende bek rond te
zwemmen. Daarbij worden verschillende prooien naar binnen gezogen. Brasems kunnen een
prooi vangen zonder deze te zien. Blankvoorn, spiering, baars en pos zien hun prooi wél. Ze
kiezen een opvallend exemplaar uit en happen dit met 'snoekbaars' de bek op dat specifieke
vissen. Hij heeft de meest gevoelige ogen en kan zijn prooi ook 's nachts en in troebel water
vinden.
De invloed van de eerder genoemde eutrofiëring op de samenstelling en dichtheid van de
vissengemeenschap in het meer is vastgesteld aan de hand van de visvangsten gedurende
een aantal jaren. De massa's van de verschillende soorten vis per vangst worden
vergeleken.
In het diagram in afbeelding 12 zijn de hoeveelheden brasem uitgezet tegen de totale vangst
van blankvoorn + pos + spiering.
400014-1-280
12
Lees verder

### Pagina 13

afbeelding 12
brase m
vangst
(kg/vangst)
500
400
300
200
100
0
200
400
600
800
1000
totale vangst blankvoorn, bras-
baars en spiering (kg/vangst)
bewerkt naar: E.Lammens, Interactions between fishes and the structure of fish
communities in Dutch shallow eutrophic lakes, Proefschrift LUW, 1986, 65-76
2p 29 In het diagram is een vangst P aangegeven.
- Heeft vangst P naar alle waarschijnlijkheid voor of na de eutrofiëring plaatsgevonden?
- Leg je antwoord uit.
Anticonceptiepil
In een leerboek staat de volgende tekst:
tekst 3
De hormonale anticonceptie zoals de 'pil' en de prikpil, beïnvloeden de
hypothalamus-hypofyse waardoor ovulatieremming optreedt ten gevolge
van toediening van oestrogenen en progestagene stoffen. Deze stoffen
onderdrukken de FSH- en LH-productie in de hypofyse waardoor zich
geen follikels ontwikkelen. Veranderingen in het endometrium¹) door
gebruik van de pil verminderen de nidatie²) van een embryo. Bovendien
vormt het als gevolg van pilgebruik verdikte slijm in de baarmoederhals
een barrière voor de spermiën. Tijdens de pilvrije periode wordt het
endometrium door de menstruatie afgestoten.
1) baarmoederslijmvlies
2) innesteling
bewerkt naar: W.G. Burgerhout e.a., Fysiologie, Leerboek voor paramedische opleidingen,
1996, 333
Afbeelding 13 geeft een aantal gebeurtenissen weer die aan de geboorte van een kind
voorafgaan. De cijfers geven plaatsen en processen aan waar kan worden ingegrepen om
een zwangerschap te voorkomen.
afbeelding 13
zaadcellen worden
in vagina afgezet
productie
van oöcyten
ovulatie
optame van
eicel in eileider
zaadcellen bewegen
door eileider
bevruchting
innesteling in baar-
moederslijmvlies
verdere ontwikkeling
embryo
transport van
eicel door eileider
1
2
3
4
5
6
2p 30 Waar kan volgens tekst 3 de anticonceptiepil ingrijpen? Geef de nummers van de
betreffende pijlen in afbeelding 13.
400014-1-280
13
Lees verder

### Pagina 14

** Nematoden**
Nematoden (rondwormen) bewegen zich slingerend voort door middel van gelijkmatige
glijdende bewegingen. Onder laboratoriumomstandigheden zijn verschillende mutanten van
de nematodensoort *Caenorhabditis elegans* gekweekt die zich met onregelmatige,
schokkerige bewegingen verplaatsen.
Bij onderzoek naar het aantal genen dat betrokken is bij de voortbeweging van *C.elegans*
zijn twaalf verschillende mutanten, allen homozygoot recessief, onderling gekruist. Deze
mutanten bewegen zich allen op een onregelmatige, schokkerige manier. *C.elegans* is
tweeSlachtig. De fenotypen van de nakomelingen (F1) die bij deze kruisingen zijn ontstaan,
zijn in tabel 4 weergegegeven.

[FIGUUR: Tekening van een nematode]
tabel 4
nemato de
Legenda:
+ voortbeweging met gelijkmatige glijdende bewegingen
o voortbeweging met onregelmatige schokkerige bewegingen
– geen kruising

1p 31 □ Regel 8 van tabel 4 staat ook op de uitwerkbijlage.
Vul alle hokjes van deze regel op de juiste wijze in.

Op grond van de resultaten weergegeven in tabel 4 wordt de volgende conclusie getrokken:
De hypothese dat de voortbeweging van *C. elegans* door informatie op slechts één locus (de
positie van een gen in een chromosoom) wordt beïnvloed, moet worden verworpen.
1p 32 □ Vul op de uitwerkbijlage nogmaals regel 8 uit tabel 4 helemaal in, maar nu met het resultaat
dat gevonden zou worden als deze hypothese wél juist zou zijn.

Op basis van de resultaten in tabel 4 worden de volgende uitspraken gedaan:
1 De mutanten 1 en 5 hebben een mutatie in dezelfde locus.
2 De mutanten 3 en 11 hebben een mutatie in dezelfde locus.
3 De mutanten 2, 6, 8 en 10 hebben een mutatie in dezelfde locus.

2p 33 ■ Welke bewering is of of welke beweringen zijn juist?
A alleen bewering 1
B alleen bewering 2
C alleen bewering 3
D alleen de beweringen 1 en 3
E alleen de beweringen 2 en 3
F de beweringen 1, 2 en 3

400014-1-28o 14 Lees verder

### Pagina 15

Immuniteit
B-lymfocyten kunnen op binnengedrongen antigenen reageren door specifieke
immunoglobulinen te produceren. In afbeelding 14 is de vorming van immunoglobulinen
schematisch weergegeven.

afbeelding 14
[FIGUUR: Schematische weergave van de interactie tussen antigenen en B-lymfocyten, leidend tot de productie van immunoglobulinen. De figuur toont meerdere stappen, beginnend met antigenen en eindigend met cellen die immunoglobulinen uitscheiden.]

Legenda:
Y L verschillende soorten antistoffen
antigenen
gebeurtenis/proces
(immunoglobulinen)

Vier gebeurtenissen zijn aangegeven met de letters A, B, C en D.
Iemand wordt gevaccineerd tegen tetanus. Na de vaccinatie verandert de concentratie
antistoffen in zijn bloed. Deze verandering is weergegeven in het diagram
afbeelding 15.

afbeelding 15
[FIGUUR: Grafiek die de concentratie van antistoffen in het bloed weergeeft over tijd na vaccinatie. De x-as is gelabeld met "tijd" en de y-as met "antistof concentratie in bloed". De grafiek toont een initiële periode zonder significante antistofconcentratie, gevolgd door een stijging, een piek en vervolgens een daling. De grafiek is verdeeld in vier periodes door verticale stippellijnen.]

vaccinatie
tijd

2p 34.
In welke van deze perioden treedt gebeurtenis D uit afbeelding 14 vooral op?
A in periode 1
B in periode 2
C in periode 3
D in periode 4

2p 35.
Na een aantal jaren wordt dezelfde persoon opnieuw gevaccineerd tegen tetanus.
- Komt de antistofproductie tegen tetanus dan minder snel op gang of even snel of sneller
dan na de eerste vaccinatie?
- Licht je antwoord toe.

400014-1-280 15 Lees verder

### Pagina 16

Zeeschildpadden
Zeeschildpadden van de soort Caretta caretta leggen hun eieren op het strand. Na het
leggen verlaat het vrouwtje de eieren. Wanneer de jonge zeeschildpadden uit het ei komen,
bewegen zij zich naar het water. De tocht over het strand duurt ongeveer 2 minuten.
Ze duiken het water in en zwemmen door het ondiepe water naar de diepe oceaan.
In de oceaan groeien zij uit tot volwassen zeeschildpadden.

Zodra de jonge zeeschildpadden in het ondiepe water zijn gekomen, zwemmen ze altijd in
de richting van de oceaan. Het is de vraag op welke wijze de jonge zeeschildpadden zich in
het water oriënteren.
Stel dat de temperatuur van het water de richting beïnvloedt waarin de zeeschildpadden
zwemmen.
3p 36 □ - Beschrijf een experiment waarmee je deze hypothese kunt toetsen.
- Beschrijf de waarnemingen die deze hypothese bevestigen.

De zeeschildpad zwemt door het bewegen van de voorpoten, de achterpoten gebruikt hij als
'roer'. Met gestrekte achterpoten zwemt een zeeschildpad rechtuit. Om naar links te draaien
steekt hij zijn linkerachterpoot uit. Om naar rechts te draaien steekt hij zijn
rechterachterpoot uit. Deze bewegingen zijn weergegeven in afbeelding 16.

[FIGUUR: Een silhouet van een zeeschildpad die recht vooruit zwemt, met een pijl naar beneden gericht onder de schildpad, met de tekst 'schildpad zwemt rechtdoor'. Een andere afbeelding toont een zeeschildpad die naar links draait, met de linkerachterpoot gestrekt, met de tekst 'schildpad draait naar links'. Een derde afbeelding toont een zeeschildpad die naar rechts draait, met de rechterachterpoot gestrekt, met de tekst 'schildpad draait naar rechts'. De afbeelding is gelabeld als 'afbeelding 16'.]

bron: K.J. Lohmann, A.W. Swartz & C.M.F. Lohmann, Perception of ocean wave direction
by sea turtles, The Journal of Experimental Biology 198, 1995, 1079-1085

Een tweede hypothese is dat de jonge zeeschildpadden zich in het water oriënteren op de
richting van de golven. Om dit te onderzoeken wordt een golfsimulator gebruikt.
In de golfsimulator kunnen golven van verschillende kanten op de zeeschildpad, die met
een klemmetje op de plaats wordt gehouden, afkomen. Golven komen van voren, van rechts,
van achteren of van links (zie afbeelding 17).

[FIGUUR: Een weergave van een zeeschildpad die stilzit op één plek, met pijlen die de richting van golven aangeven. De pijlen wijzen naar 0°, 45°, 90°, 135°, 180°, 225° en 270°. De afbeelding is gelabeld als 'afbeelding 17'.]

Van elke schildpad wordt gedurende drie minuten de stand van de achterpoten bij één van
deze golfrichtingen geregistreerd. De tijd dat de achterpoten gestrekt zijn is weergegeven in
afbeelding 18.

400014-1-280 16 Lees verder


### Pagina 17

afbeelding 18 tijd dat de achterpoten gestrekt zijn (s)
[FIGUUR: Een staafdiagram met op de x-as de richting golfslag ten opzichte van schildpad in graden (0, 45, 90, 135, 180, 225, 270, 315) en op de y-as het aantal keren dat de achterpoten gestrekt zijn (0, 20, 40, 60, 80, 100, 120, 140, 160, 180).]

Over het zwemgedrag van de jonge zeeschildpadden wordt een aantal beweringen gedaan:
1 Jonge zeeschildpadden reageren op de sterkte van de golfslag.
2 Jonge zeeschildpadden reageren op de hoek waaronder de golfslag hun lichaam treft.
3 Jonge zeeschildpadden laten zich drijven als de golfslag van achteren komt.
4 Jonge zeeschildpadden leren tijdens hun tocht door het water te reageren op de hoek waaronder de golfslag hun lichaam treft.

2p 37 ■ Welke van deze beweringen wordt of welke worden ondersteund door de resultaten, weergegeven in afbeelding 18?
A alleen bewering 1
B alleen bewering 2
C alleen bewering 3
D alleen bewering 4
E de beweringen 1 en 4
F de beweringen 2 en 3

Genetica
De allelen van het AB0-systeem zijn $I^A$, $I^B$ en i. Individuen met het genotype $I^A I^B$ hebben bloedgroep AB. Individuen met het genotype ii hebben bloedgroep 0. Twee grootmoeders behoren elk tot bloedgroep 0 en de beide grootvaders behoren elk tot bloedgroep AB.

2p 38 ■ Hoe groot is de kans dat hun kleinkind bloedgroep B zal hebben?
A 1/16
B 5/32
C 3/16
D 1/4
E 5/16

Bij schapen komt een witte vacht tot stand onder invloed van het dominante gen H en een zwarte vacht door het recessieve gen h. Uit een kudde schapen in Idaho (V.S.) werd een steekproef van 900 schapen genomen. Van deze schapen hadden er 891 een witte en 9 een zwarte vacht. Op deze populatie is de regel van Hardy-Weinberg van toepassing. Bereken de frequentie van gen H in deze populatie.

2p 39 ■ Mitochondriale overerving
Niet alleen in de kern, maar ook in mitochondriën komt DNA voor. Dit mitochondriale DNA kan, wanneer daarin een mutageen aanwezig is, een overdraagbare ziekte veroorzaken. Een voorbeeld daarvan is de ziekte van Leber, een ernstige oogaandoening. De ziekte wordt overgedragen van moeder op kind. De wetten van Mendel zijn hierbij niet van toepassing.

2p 40 ■ Mutatie kan spontaan optreden, maar ook door invloeden van buitenaf. Wat zijn de twee belangrijkste verschillende invloeden van buitenaf die de mutatie veroorzaken?

1p 41 ■ Leg uit waardoor de ziekte van Leber alleen kan worden overgedragen van moeder op kind.

Einde

400014-1-280