# Eindexamen Biologie VWO 2003 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2003/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

### Vraag 36 – Opgave 1

### Vraag 37 – Opgave 1

### Vraag 38 – Opgave 1

### Vraag 39 – Opgave 1

### Vraag 40 – Opgave 1

### Vraag 41 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
Biologie 1,2 (nieuwe stijl)
20 03
Tijdvak 2
Woensdag 18 juni
13.30 – 16.30 uur

Voor dit examen zijn maximaal 78 punten te
behalen; het examen bestaat uit 41 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Voor de uitwerking van de vragen 10 en 11 is
een bijlage toegevoegd.

Als bij een open vraag een verklaring, uitleg
of berekening wordt gevraagd, worden aan
het antwoord meestal geen punten toegekend
als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen,
worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.

300035 28
Begin

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van natuurlijke situaties en gezonde organismen.

Hondenbrokken
Volgens een fabrikant van hondenbrokken hebben jonge honden van verschillende rassen tijdens de groei verschillende hoeveelheden voedsel nodig (zie afbeelding 1). Hij verdeelt de honden in kleine, middelgrote en grote rassen.

afbeelding 1
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'benodigde voeding per etmaal per kg lichaamsgewicht (g)' en op de x-as 'leeftijd (maanden)'. Er zijn drie lijnen getekend die de hoeveelheid voeding voor kleine, middelgrote en grote rassen weergeven.]

3p 1 □ Ga ervan uit dat honden van dezelfde leeftijd van deze drie groepen rassen dezelfde mate van beweeglijkheid hebben. Leg uit waardoor het voedselverbruik per kilogram lichaamsgewicht van een vier maanden oude hond van een klein ras anders is dan dat van een vier maanden oude hond van een groot ras.

Stofwisseling
In afbeelding 2 is de uitwisseling van stoffen tussen de atmosfeer en een cel van een plant sterk vereenvoudigd weergegeven.

afbeelding 2
[FIGUUR: Schematische tekening van een plantencel met een chloroplast en een mitochondrion. Er wordt aangegeven dat licht de chloroplast binnenkomt en dat koolhydraten (CH2O)n van de chloroplast naar het mitochondrion gaan. Er is ook een uitwisseling met de atmosfeer.]

bewerkt naar: D.O. Hall & K.K. Rao, Photosynthesis, Studies in Biology, Cambridge University Press, 1994, 3

In afbeelding 2 zijn twee groepen van processen te onderscheiden:
1 processen die alleen in de chloroplast plaatsvinden;
2 processen die alleen in het mitochondrium plaatsvinden.
Organismen kunnen worden onderverdeeld in consumenten, producenten en reducenten.

300035 28 2 Lees verder
Voor alle e i n d e x a m e n s , z i e w w w . a l l e e x a m e n s . n l . V o o r d e a p g e i m f ae

### Pagina 3

2p 2 Welke van deze groepen van processen vindt of welke vinden plaats in cellen van consumenten en welke in cellen van producenten?
in cellen van consumenten in cellen van producenten
A alleen 1 alleen 2
B alleen 1 alleen 1
C alleen 1 1 en 2
D alleen 2 1 en 2
E 1 en 2 1 en 2

Organische stoffen die voorkomen in organismen, zijn onder andere: eiwitten, fosfolipiden, glucose, nucleïnezuren, polysacchariden en vetzuren. Sommige van deze stoffen kunnen geheel worden opgebouwd uit atomen afkomstig van de moleculen H₂O en CO₂.
2p 3 Welke van deze stoffen zijn dat?
A alleen eiwitten en nucleïnezuren
B alleen fosfolipiden en vetzuren
C alleen glucose en polysacchariden
D alleen eiwitten, fosfolipiden en nucleïnezuren
E alleen glucose, polysacchariden en vetzuren
F alleen glucose, nucleïnezuren, polysacchariden en vetzuren

In afbeelding 3 is de relatie tussen de CO₂-opname van tabaksplanten en de CO₂-concentratie van de omringende lucht weergegeven bij twee verschillende O₂-concentraties (2% en 20%) van de omringende lucht. De planten staan in het licht.
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as CO₂-opname (mg CO₂·dm⁻²·h⁻¹) en op de x-as CO₂-concentratie (mL·L⁻¹). Twee lijnen met elk vier datapunten. Een legenda toont dat de bovenste lijn voor 20% O₂ is en de onderste lijn voor 2% O₂.]
afbeelding 3 Legenda:
CO₂-opname - 2% O₂
(mg CO₂·dm⁻²·h⁻¹) - 20% O₂
bewerkt naar: A. Quispel & D. Stegwee, Plantenfysiologie, Utrecht/Antwerpen, 1984, 250

Op grond van de bovenstaande gegevens worden de volgende beweringen gedaan:
1 Bij een O₂-concentratie van 20% en een CO₂-concentratie van 0,4 mL·L⁻¹ van de
omringende lucht is de CO₂-concentratie beperkend voor de fotosynthese.
2 Bij een O₂-concentratie van 20% en een CO₂-concentratie van 0,4 mL·L⁻¹ van de
omringende lucht is de O₂-concentratie beperkend voor de fotosynthese.
2p 4 Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D beide beweringen

300035 28 3 Lees verder

### Pagina 4

Cytostatica
Cytostatica zijn stoffen die de celdeling vertragen of verhinderen. Ze worden onder andere
gebruikt bij de bestrijding van kwaadaardige tumoren. Deze tumoren bestaan voor het
grootste deel uit ongespecialiseerde cellen die een grote delingsactiviteit vertonen.
Door de behandeling met cytostatica worden niet alleen tumoren, maar ook andere delen
van het lichaam beïnvloed.
Enkele celtypen in het lichaam van een volwassen mens zijn:
1 cellen in de kiemlaag van de huid;
2 neuronen in het centrale zenuwstelsel;
3 rode bloedcellen in de bloedsomloop;
4 epitheelcellen in de dunne darm.
2p 5 Bij welke van deze celtypen treden frequent delingen op die kunnen worden vertraagd door
toediening van cytostatica?
A alleen bij type 1 en 3
B alleen bij type 1 en 4
C alleen bij type 2 en 3
D alleen bij type 1, 2 en 4
E alleen bij type 2, 3 en 4
F bij al deze celtypen

Ziekte van Gaucher
De ziekte van Gaucher is een erfelijke stofwisselingsziekte die wordt veroorzaakt door een
recessief autosomaal gen. Door het ontbreken van een bepaald enzym, glucocerebrosidase,
vindt stapeling van (afval)stoffen plaats in de organellen waarin deze stoffen bij een
gezonde persoon door het enzym worden omgezet. Deze stapeling is giftig voor de cel en
veroorzaakt ten slotte schade in weefsels en organen.
1p 6 In welk type organellen vindt bij de ziekte van Gaucher stapeling van afvalstoffen plaats?

In een bepaalde populatie is één op de 200 personen heterozygoot voor dit gen, dat de ziekte van
Gaucher. Een man en een vrouw uit deze populatie krijgen samen een kind. Zij weten niet
of zij drager zijn van het gen voor deze ziekte. Gesteld wordt dat dragers van het gen voor
de ziekte dezelfde voortplantingskansen hebben als niet-dragers.
2p 7 - Bereken de kans dat hun kind deze ziekte heeft.
- Geef je antwoord in procenten met vier decimalen.

Het genoom
Het Humane Genoom Project brengt het totale menselijke genoom in kaart. Belangrijk
onderdeel van het project is de identificatie van alle genen, waarbij men probeert om de
basenvolgorde van ieder gen te achterhalen.
1p 8 Bij de identificatie van een gen kan men gebruikmaken van DNA of van mRNA.
Waardoor kan men ook mRNA in plaats van DNA gebruiken bij deze identificatie?

300035 28 4 Lees verder

### Pagina 5

Voor het vaststellen van de exacte basenvolgorde van een onbekend DNA-fragment
wordt de volgende procedure toegepast (zie ook afbeelding 4):
I Een groot aantal kopieën van één van de twee strengen van een DNA-fragment met
onbekende nucleotidensamenstelling wordt verdeeld over vier buisjes.
II Aan elk buisje wordt een radioactief stukje DNA van bekende samenstelling,
gelabelde primer, toegevoegd. Deze kan zich alleen hechten aan een streng van het
onbekende DNA-fragment daar waar deze een nucleotidenvolgorde heeft die
complementair is aan die van de primer.
III In elk buisje worden in overmaat alle vier de gewone nucleotiden (in de afbeelding
aangegeven als A of T of C of G) gebracht. Daarnaast worden er behandelde
nucleotiden (ribo-nucleotiden) ingebracht. Bij deze selectief ingekapselde nucleotiden is één van de
nucleotiden gemerkt. In buisje 1 is A* ingebracht, in buisje 2 T*, in buisje 3 C* en in
buisje 4 G*. Vervolgens wordt het enzym DNA-
polymerase toegevoegd dat het enkelstrengs DNA weer dubbelstrengs DNA maakt,
startend bij de primer.
IV Aan de gelabelde primer worden door het DNA-polymerase nucleotiden geregen in een
volgorde die complementair is aan die van het enkelstrengs DNA. Zodra echter een
behandelde nucleotide T*, A*, C* of G*) is gekoppeld, stopt de kettinggroei. Op deze
wijze verkrijgt men een groot aantal stukjes gekopieerd DNA van verschillende lengte.
V De stukjes gekopieerd DNA uit de buisjes 1 tot en met 4 worden van elkaar gescheiden
met behulp van een gel-elektroforese. Bij deze gel-elektroforese worden moleculen in
een elektrisch veld gescheiden. Lange stukken DNA verplaatsen zich minder ver van de
plaats waar ze opgericht worden dan korte stukjes.
afbeelding 4
[FIGUUR: Schematische weergave van een dubbelstrengs DNA-molecuul met sequenties 'GCATATGT CAGTC CAG' en 'CGTATACAGTCAGGTC'. Dit wordt behandeld met splitsingsenzymen, resulterend in een enkelstrengs DNA met sequentie 'CGTATACAGTCAGGTC'. Daarna wordt overmaat van de nucleotiden A, T, C, en G toegevoegd samen met DNA polymerase. Vervolgens worden de buisjes met de verschillende reacties (1+A*, 2+T*, 3+C*, 4+G*) geanalyseerd met gel-elektroforese, wat resulteert in fragmenten van verschillende lengtes op de gel.]
5' GCATATGT CAGTC CAG 3'
3' CGTATACAGTC AGGTC 5'
dubbelstrengs DNA
+ splitsingsenzymen
GCATACAGTCAGGTC 5' enkelstrengs DNA
3' GCAT
gelabelde primer 5' G C A T 3'
+ overmaat A, T, C en G
+ DNA polymerase
buisje 1 + A*
buisje 2 + T*
buisje 3 + C*
buisje 4 + G*
GCAT A
GCAT ATGTC
GCAT ATGT
GCAT ATGTCAGT
GCAT ATGTCAGCCA
GCAT ATGTCAGTC
GCAT ATGTCAGTC C
GCAT ATGTCAGTC CAG
lange stukken DNA
korte stukken DNA
A T C G
bewerkt naar: B. Alberts e.a., Molecular biology of the cell, 1994, 298
1p 9 Leg uit waarom de primer gelabeld moet zijn.
1p 10
Buijsje 1 in het voorbeeld van afbeelding 4 bevat DNA-moleculen

### Pagina 6

afbeelding 5

In afbeelding 5 is het resultaat weergegeven van de gel-elektroforese van een onbekend DNA-fragment waarvan men de basenvolgorde wil bepalen. Een streepje geeft aan tot waar een stukje DNA door elektroforese is verplaatst.

[FIGUUR: Gel-elektroforese diagram met buisjes 1, 2, 3 en 4, gelabeld met +A*, +T*, +C* en +G* respectievelijk. Er zijn verschillende DNA-fragmenten zichtbaar als horizontale lijnen in de buisjes. De diagram bevat ook labels voor "lange stukken DNA" en "korte stukken DNA", met de basen A, T, C en G onder de corresponderende fragmenten.]

bron: C. Susanne, Menselijke genetica, Malle, 1987, 371

De basenvolgorde van het onbekende enkelstrengs DNA-fragment wordt afgeleid uit het resultaat van de gel-elektroforese. De afleiding begint vanaf de primer. In de bijlage is de omtrek van het onbekende dubbelstrengs DNA-fragment weergegeven.

3p 11 □ Vul de nucleotidevolgorde van het DNA-fragment in de bijlage in:
- Geef de basenvolgorde van het fragment dat aan de primer gehecht is.
- Vul de basenvolgorde van de als matrijs gebruikte streng in.
- Geef rechts van beide ketens aan of het de 3' kant of de 5' kant betreft.

Gouden kogels
Onderzoekers hebben een nieuwe methode ontwikkeld om erfelijk materiaal in cellen te brengen. Men noemt deze methode ook wel ‘genetische beschieting’. Ze gebruiken voor de beschieting gouden bolletjes met een doorsnede van 0,001 mm waaraan bepaalde genen zijn gehecht. Zo heeft men al muizen met een doorsnede van 0,001 mm waaraan bepaalde genen zijn gehecht. Zo heeft men al muizen met een doorsnede van 0,001 mm waaraan bepaalde genen zijn gehecht. Zo heeft men al muizen met een doorsnede van 0,001 mm waaraan bepaalde genen zijn gehecht. Zo heeft men al muizen met een doorsnede van 0,001 mm waaraan bepaalde genen zijn gehecht. Zo heeft men al muizen met een doorsnede van 0,001 mm waaraan bepaalde genen zijn gehecht. Zo heeft men al muizen met een doorsnede van 0,001 mm waaraan bepaalde genen zijn gehecht. Zo heeft men al muizen met een doorsnede van 0,001 mm waaraan bepaalde genen zijn gehecht. Zo heeft men al muizen met een doorsnede van 0,001 mm waaraan bepaalde genen zijn gehecht. Zo heeft men al muizen met een doorsnede van 0,001 mm waaraan bepaalde genen zijn gehecht. Zo heeft men al muizen met een doorsnede van 0,001 mm waaraan bepaalde genen zijn gehecht. Zo heeft men al muizen met een doorsnede van 0,001 mm waaraan bepaalde genen zijn gehecht. Zo heeft men al muizen met een doorsnede van 0,001 mm waaraan bepaalde genen zijn gehecht. Zo heeft men al muizen met een doorsnede van 0,001 mm waaraan bepaalde genen zijn gehecht. Zo heeft men al muizen met een doorsnede van 0,001 mm waaraan bepaalde genen zijn gehecht. Zo heeft men al muizen met een doorsnede van 0,001 mm waaraan bepaalde genen zijn gehecht. Zo heeft men al muizen met een doorsnede van 0,001 mm waaraan bepaalde genen zijn gehecht. Zo heeft men al muizen met een doorsnede van 0,001

### Pagina 7

Een stamboom
Afbeelding 6 geeft een deel van een stamboom weer, waarin de overerving van het
dominante gen voor kortvingerigheid (brachydactylie) in opeenvolgende generaties is
weergegeven. In de stamboom zijn geen partners weergegeven.
afbeelding 6
[FIGUUR: Een stamboom met symbolen voor mannen en vrouwen, en met aanduidingen voor brachydactylie. De generaties zijn aangegeven met Romeinse cijfers. Twee individuen, P en Q, zijn gemarkeerd.]
Legenda:
O = vrouw met brachydactylie
O = vrouw met normale vingers
□ = man met brachydactylie
□ = man met normale vingers
bron: Eerste Medische Systematisch ingerichte encyclopedie in twee delen, N.V.
Amsterdamsche Boek- en courantmaatschappij Buma, Heijermans en Vuylsteek, 1954, 43

Persoon P en persoon Q uit de stamboom trouwen ieder met iemand zonder brachydactylie.
Stel dat beide paren zowel een zoon als een dochter krijgen. Over de kans dat deze kinderen
brachydactylie hebben, worden de volgende beweringen gedaan:
1 De kans dat de zoon van Q brachydactylie heeft, is groter dan de kans dat de zoon van P
brachydactylie heeft, voor de dochters van P en Q is de kans gelijk.
2 De kans dat de dochter van Q brachydactylie heeft, is groter dan de kans dat de dochter
van P brachydactylie heeft, voor de zonen van P en Q is de kans gelijk.
3 Voor de zoon en de dochter van Q is de kans dat ze brachydactylie hebben, groter dan
voor de zoon en de dochter van P.
4 Over de kans dat kinderen van P en Q brachydactylie hebben, kan op grond van deze
gegevens geen uitspraak worden gedaan.
2p 15 ■ Welke van deze beweringen is juist?
A bewering 1
B bewering 2
C bewering 3
D bewering 4

300035 28 7 Lees verder

### Pagina 8

Trilhaarepitheel
In afbeelding 7 is een dwarsdoorsnede van de romp van een mens weergegeven. Enkele
organen zijn aangeduid met de letters P, Q, R en S.
[FIGUUR: Dwarsdoorsnede van een mens met de organen aangeduid met P, Q, R en S.]
afbeelding 7

bron: R. Poritsky, Cross-Sectional Anatomy to Color and Study, Philadelphia, 1996, 28

2p 16 ■ In welk orgaan in deze doorsnede komt trilhaarepitheel voor ?
A in P
B in Q
C in R
D in S

Hart en bloedsomloop
In het hart bevindt zich speciaal weefsel dat is
gespecialiseerd in opwekking en geleiding
van impulsen. Onder meer de sinusknop, de
atrio-ventriculaire (= AV) knoop en de
bundel van His bestaan uit dit type weefsel
(zie afbeelding 8). In de sinusknop ontstaan
impulsen die vanuit de sinusknop worden
verspreid over het aangrenzende
hartspierweefsel.
In afbeelding 9 is in willekeurige volgorde
(1 tot en met 5) aangegeven in welke delen van
de hartspier op verschillende momenten
elektrisch geactiveerd zijn.
[FIGUUR: Schematische weergave van het hart met de sinusknop, AV-knoop en de bundel van His.]
afbeelding 8 sinusknoop
AV-knoop
tak van de
bundel van His

[FIGUUR: Vijf schematische weergaven van het hart op verschillende momenten, waarbij de elektrisch geactiveerde delen zwart zijn gekleurd.]
afbeelding 9
1
Legenda:
elektrisch geactiveerd
2
3
4
5

300035 28
8
Lees verder


### Pagina 9

Door middel van een elektrocardiogram
(ECG) is het mogelijk om veranderingen die
achtereenvolgens in de delen van het hart
optreden. Afbeelding 10 geeft een ECG van
een gezonde volwassene weer. Het begin van
dit ECG valt samen met het ontstaan van
actiepotentialen in de sinusknnoop.
afbeelding 10
[FIGUUR: ECG-grafiek met P-top, QRS-complex en T-top, met tijdschaal 0,2 s en spanningsschaal 0,5 mV]
2p 17
Welke tekening van afbeelding 9 geeft de
elektrische activatie weer die
overeenkomt met de P-top in het ECG van
afbeelding 10?
A tekening 1
B tekening 2
C tekening 3
D tekening 4
E tekening 5
Bij een bepaalde persoon bevindt zich een vernauwing in een kransslagader.
1p 18 Leg uit wat het directe gevolg van deze vernauwing is voor de werking van het hart.
In afbeelding 11 is schematisch een deel van
de grote bloedsomloop getekend.
In dit traject wordt de $pO_2$ in het bloed
gemeten bij een persoon in rust. De resultaten
worden in een diagram weergegeven. In
afbeelding 11 zijn ook vier diagrammen
getekend.
afbeelding 11
aorta
holle
ader
bloedstroom
2p 19 Welk van deze diagrammen geeft het verloop
van de $pO_2$ in het bloed van het getekende
traject juist weer?
A diagram A
B diagram B
C diagram C
D diagram D
[FIGUUR: Schematische tekening van een deel van de bloedsomloop met slagaders, aders en capillairen, en vier diagrammen die de $pO_2$ over de bloedstroom weergeven.]
300035 28 9 Lees verder

### Pagina 10

Spieren
In afbeelding 12 is schematisch weergegeven hoe het $O_2$-verbruik in een spier verandert bij
geleidelijk toenemend geleverd vermogen (arbeid per tijdseenheid) van die spier. In het
traject tot P wordt de energie door aërobe dissimilatie van glucose geleverd. Het maximale
aërobe vermogen (vermogen P) wordt bereikt op het moment dat dat het verbruik van $O_2$
maximaal is.

[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as O2-verbruik (mL·s⁻¹) en op de x-as geleverd vermogen (W). De grafiek laat zien dat het O2-verbruik lineair toeneemt met het geleverde vermogen tot punt P, waarna het constant blijft. Punten P en Q zijn aangegeven op de x-as.]

2p 20 ■ Is de intensiteit van de glycolyse bij vermogen Q gelijk aan of groter dan die bij
vermogen P?
En is de intensiteit van de oxidatieve fosforylering (elektronentransportketen) bij vermogen
Q gelijk aan of groter dan die bij vermogen P?

de intensiteit van de
glycolyse bij Q is:
de intensiteit van de
oxidatieve fosforylering bij Q is:

A gelijk aan die bij P
B gelijk aan die bij P
C groter dan die bij P
D groter dan die bij P

gelijk aan die bij P
groter dan die bij P
gelijk aan die bij P
groter dan die bij P

Verhoging van de $pO_2$ van de ingeademde lucht bij een vermogen groter dan P heeft niet tot
gevolg dat het $O_2$-verbruik van de spier toeneemt. Drie factoren zijn:
1 het percentage hemoglobine dat is verzadigd met $O_2$;
2 de hoeveelheid rode bloedcellen per volume-eenheid bloed;
3 de hoeveelheid bloed die per tijdseenheid door de linker kamer wordt weggepompt.

2p 21 ■ Welke van deze factoren (al) of welke kunnen beperkend zijn voor de aërobe dissimilatie
bij een vermogen groter dan P?
A alleen factor 1
B alleen factor 2
C alleen factor 3
D alleen de factoren 1 en 2
E alleen de factoren 1 en 3
F alleen de factoren 2 en 3

300035 28 10 Lees verder

### Pagina 11

Neuronale schakelingen
De som van de effecten van twee afzonderlijk geprikkelde neuronen kan groter of kleiner
zijn dan het effect van gelijktijdige prikkeling van beide tezamen. De basis van dit principe
is weergegeven in de vereenvoudigde neuronschakeling in afbeelding 13.

[FIGUUR: Een schematische weergave van neuronenverbindingen met labels 'uitloper van neuron 1', 'uitloper van neuron 2', en de neuronen zelf gelabeld met de letters a, b, c, d.]

Bron: A.C.Guyton e.a., Textbook of Medical Physiology, Philadelphia, 1996, 589

In deze neuronschakeling geldt dat:
- afzonderlijke prikkeling van de neuronen 1 en 2 in totaal minder effect heeft dan wanneer
1 en 2 tegelijkertijd worden geprikkeld;
- als alleen neuron 1 of alleen neuron 2 wordt geprikkeld, alleen in neuron a respectievelijk
in neuron d een actiepotentiaal ontstaat;
- als beide neuronen 1 en 2 tegelijkertijd worden geprikkeld, in alle neuronen a tot en met d
een actiepotentiaal ontstaat.

2p 22 ■ In de synapsen tussen neuron 1 en neuron a, en tussen neuron 1 en neuron c worden
neurotransmitters afgegeven.
Betreft dat exciterende (stimulerende) en/of inhiberende (remmende) neurotransmitters?

tussen neuron 1 en a
A exciterende exciterende
B exciterende inhiberende
C inhiberende exciterende
D inhiberende inhiberende

tussen neuron 1 en c
exciterende
inhiberende
exciterende
inhiberende

2p 23 □ - Leg uit waardoor neuron b en neuron c in afbeelding 13 geen impulsen doorgeven als
neuron 1 of neuron 2 wordt geprikkeld.
- En waardoor dat wél gebeurt als neuron 1 en neuron 2 tegelijkertijd worden geprikkeld.

300035 28 11 Lees verder

### Pagina 12

Maagzweren
Dr. B. Marshall onderzocht de oorzaak van het ontstaan van maagzweren. Hij maakte
preparaten van het maagslijmvlies van patiënten met een maagzweer en onderzocht die
onder de microscoop. In de preparaten ontdekte hij bacteriën van de soort Helicobacter
pylori. Deze bacteriën produceren het enzym urease. Urease katalyseert de hydrolyse van
ureum, waarbij ammoniumhydroxide ontstaat.
Over de overleving van de bacteriën in de maagholte worden de volgende beweringen
gedaan:
1 Eventuele antistoffen tegen de bacteriën worden in de maagholte omwerkzaam, doordat ze
worden verteerd.
2 Door de werking van urease wordt het zure milieu rond de bacteriën geneutraliseerd.
2p 24 Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D beide beweringen
Mensen met een maagzweer volgen een bepaald dieet, waarbij het eiwitgehalte van de
voeding beperkt wordt. Daarbij dient een voldoende grote variatie aan eiwitbronnen
gebruikt te worden.
2p 25 Leg uit waarom het nodig is om een voldoende grote variatie aan eiwitbronnen te
gebruiken.
De huid
In tabel 1 is een aantal gegevens over het dagelijks verlies van water uit het lichaam van de
mens weergegeven.
label 1 dagelijks verlies van water (in mL)
in rust
omgevingstemp. 20°C
in rust
omgevingstemp. 30°C
zware arbeid
omgevingstemp. 20°C
ongemerkt verlies
via de huid
350 350 650
ongemerkt verlies
via de luchtwegen
urine
zweet
ontlasting
totaal
1400 1200 500
100 1400 5000
100 100 100
2300 3300 6600
bewerkt naar: Guyton, Textbook of Medical Physiology, Saunders Compagny, 1991, 275
Het 'ongemerkt waterverlies via de huid' is waterverlies dat niet zonder meer wordt
waargenomen. Hierbij verplaatst het water zich door de hoornlaag heen.
2p 26 Water verplaatst zich door diffusie, door osmose en door actief transport.
Waardoor verplaatst het water zich door de hoornlaag bij het ongemerkt waterverlies?
A alleen door diffusie
B alleen door osmose
C alleen door actief transport
D alleen door diffusie en osmose
E door diffusie, osmose en actief transport
300035 28 12 Lees verder

### Pagina 13

afbeelding 14
In afbeelding 14 is een model gegeven van de osmoregulatie.
osmoreceptoren in
hypothalamus
+ of -
bloeddrukverlaging
en/of lage $Na^{+}$-
concentratie in
het bloed
+
receptoren in
nieren
angiotensinogeen
enzymen (in longen)
angiotensine II
grote hersenen
+ of -
hypofyse achterkwab
+ of -
afgifte van ADH
(vasopressine)
+
$Na^{+}$-resorptie in nieren
-
waterresorptie in nieren
-
wateruitscheiding
osmotische waarde
van slagaderlijk bloed
+
$Na^{+}$-resorptie in darm
en zweetklieren
+
afgifte van
renine
+
afgifte van
aldosteron
bijnier schors
+
bloedvatvernauwing
zoutuitscheiding
bewerkt naar: BioData, 154
3p 27 [] Leg uit waardoor iemand in rust bij een buitentemperatuur van 30 °C minder waterverlies
met de urine heeft dan bij een buitentemperatuur van 20 °C. Betrek in je uitleg de
osmoregulatie met behulp van het antidiuretisch hormoon (ADH).
300035 28
13
Lees verder

### Pagina 14

Bloedgroepen
Tekst 1 bestaat uit fragmenten die afkomstig zijn uit het boek 'Genoem, het recept voor een
mens'.

tekst 1
... Op chromosoom 9 ligt een heel bekend gen: het gen dat uw AB0-
bloedgroep bepaalt. Bloedgroepen speelden een rol in rechtszaken lang
voor de eerste genetische vingerafdruk werd afgenomen. Soms had de
politie geluk en kon het bloed van de verdachte vergelijken met
bloed dat op de plaats van de misdaad was gevonden. Met bloedgroepen
kun je alleen onschuld aantonen: een negatief resultaat bewijst met
zekerheid dat je de moordenaar niet bent, een positief resultaat geeft
hoogstens aan dat je de moordenaar zou kunnen zijn ...

... De relatie vinden tussen bloedgroepen was niet eenvoudig. Mensen
met A konden veilig bloed geven aan mensen met A of AB, die met B aan
mensen met B en AB, maar die met AB konden alleen bloed geven aan
anderen met AB, en die met 0 juist weer aan iedereen ...

... Aan het eind van de jaren tachtig ontdekte men dat mensen met
bloedgroep 0 heel kwetsbaar waren voor cholera-infecties. Niet alleen
zijn mensen met bloedgroep 0 heel kwetsbaar, ook A, B en AB
verschillen in hun onderlinge kwetsbaarheid. Het meest resistent zijn
mensen met bloedgroep AB, gevolgd door A, dan B en flink wat later 0.
Die weerstand van mensen met AB is zo krachtig dat ze vrijwel immuun
zijn voor cholera ...

... Stel je nu een populatie voor met deze drie bloedgroepen: A, B en AB.
Het allel voor bloedgroep A ($I^A$) is beter voor cholera-resistentie dan het
allel voor bloedgroep B ($I^B$). Mensen met bloedgroep A zullen dus meer
kinderen grootbrengen dan mensen met bloedgroep B. Het allel B heeft
theoretisch een grote kans om uit te sterven. Maar de rest van de wereld
fluctuerende vooruitzichten. De combinatie van ouders die in de volgende
generatie het voordeligst is, leidt in de volgende generatie gegarandeerd
tot een aantal kwetsbare kinderen ...

bron: M. Ridley, Genoem, Het recept voor een mens, Amsterdam-Antwerpen, 1999, 121 e.v.

2p 28  Leg uit waardoor de politiek door middel van bloedgroepenonderzoek
- wel kan aantonen dat iemand onschuldig is
- maar niet het bewijs kan leveren dat iemand schuldig is aan het plegen van een misdaad
(zie tekst 1 eerste alinea).

In de regel wordt bij een transfusie alleen bloed gebruikt van een donor die tot dezelfde
bloedgroep behoort als de acceptor. Volgens de tekst (tweede alinea) zijn de mogelijkheden
iets ruimer en kan bijvoorbeeld iemand met bloedgroep A bloed geven aan iedereen.
Leg uit waardoor iemand met bloedgroep 0, wat betreft de AB0-bloedgroepen, ook bloed
kan geven aan iemand met bloedgroep A. Vermeld in je antwoord de antigenen en
antistoffen van donor en acceptor.

2p 29

Over de combinatie van twee partners die de grootste kans geeft op kinderen met de hoogste
resistentie voor cholera (in een populatie waarin de vier bloedgroepen van het AB0-systeem
voorkomen) verschillen twee leerlingen van mening.
Leerling 1 vindt dat twee willekeurige partners die allebei bloedgroep AB hebben de
grootste kans hebben op kinderen met de hoogste resistentie voor cholera.
Leerling 2 vindt dat een combinatie van iemand met bloedgroep A en een partner met
bloedgroep B

### Pagina 15

In de vierde alinea van tekst 1 staat dat de combinatie van ouders die in de ene generatie het
voordeligst is, in de volgende generatie gegarandeerd tot een aantal kwetsbare kinderen
leidt.
2p 31 Verlaar dit verschijnsel voor een theoretische populatie waarin alleen de bloedgroepen A,
B en AB voorkomen.

Amoeben
In een experiment uit 1955 brachten onderzoekers een amoebep gedurende twee uur in een
medium waarin zich uracil dat gemerkt met de radioactieve isotoop 3 H,
Hierdoor werd de cel met de kern p) van de amoebep radioactief. Vervolgens werd deze
radioactieve kern uit de amoebep gehaald en getransplanteerd in amoebep Q, waaruit de
kern p was verwijderd. Na deze transplantatie nam de radioactiviteit in kern p geleidelijk af
tot 0, terwijl het cytoplasma van amoebep Q geleidelijk radioactief werd. Het experiment is
weergegeven in afbeelding 15.

afbeelding 15
[FIGUUR: Schematische weergave van een experiment met amoeben. Amoebe P met radioactieve kern p wordt gecombineerd met amoebe Q met niet-radioactieve kern q. Na transplantatie van de kern van P naar Q, wordt de kern van P minder radioactief en het cytoplasma van Q radioactief.]

2p 32 Leg uit waardoor na enige tijd de radioactiviteit in kern p afneemt en in het cytoplasma van
amoebep Q toeneemt.

2p 33 In een ander soortgelijk experiment wordt radioactief gemerkte cytosine gebruikt in plaats
van radioactief gemerkte uracil.
Hoe ziet het resultaat er dan uit?

300035 28 15 Lees verder

### Pagina 16

De celcyclus
In afbeelding 16 is de celcyclus weergegeven.
afbeelding 16
[FIGUUR: Diagram van de celcyclus met fasen G1, S, G2 en M (mitose), en een tijdschaal]
Een onderzoeker injecteert radioactief gemerkte thymine in weefsel van een proefdier. Na
een half uur verwijdert hij cellen uit dit weefsel. Bij bestudering van deze cellen stelt hij
vast dat een aantal van de cellen radioactieve thymine bevat. Vijf procent van de cellen is
bezig met mitose en deze cellen bevatten geen radioactieve thymine. Wanneer de
onderzoeker een week later opnieuw cellen uit dit weefsel verwijdert, vindt hij wel
radioactieve thymine in cellen die bezig zijn met mitose.
2p 34 ■ In welke fase of welke fasen van de celcyclus bevonden de bovengenoemde vijf procent van
de cellen zich op het moment van injecteren met radioactieve thymine?
A alleen in de G2-fase
B alleen in de M-fase
C alleen in de G2-fase of in de M-fase
D alleen in de G1-fase of in de S-fase
E alleen in de G1-fase of in de G2-fase of in de S-fase
Broedzorg bij grutto's
Jonge grutto's zijn nestvlieders, dat wil zeggen dat ze kort na het uitkomen van de eieren het
nest verlaten en zelfstandig voedsel beginnen te zoeken. Als de ouders alarmkreten slaken,
verbergen de jongen zich tussen de vegetatie van de open weilanden waar ze leven.
Vanaf het moment dat de jongen worden geboren, vertonen de ouders vaak een speciaal
gedrag: ze nemen plaats op hoge posten zoals weidemolentjes of hekpalen (zie
afbeelding 17). Dit gedrag vertonen de ouders vóór het uitkomen van de jongen niet.
afbeelding 17
[FIGUUR: Foto van een wadersoort op een paaltje]
1p 35 ■ Is het beschreven gedrag van de ouders, het op een hoge post gaan zitten, alleen afhankelijk
van inwendige factoren, alleen van uitwendige factoren of van beide?
300035 28
16
Lees verder

### Pagina 17

1p 36 In het open weiland hebben nestvlieders een grotere overlevingskans dan nestbijers.
Leg uit waaruit dit voordeel bestaat.

2p 37 Kort na de geboorte reageren de jonge grutto's op de alarmkreten van de ouders door zich in
de vegetatie te drukken.
Is dit gedrag vastgelegd door erfelijke informatie?
Speelt in dit gedrag een sleutelprikkel een rol?
A Dit gedrag is erfelijk vastgelegd en een sleutelprikkel speelt hier een rol.
B Dit gedrag is erfelijk vastgelegd en een sleutelprikkel speelt hier geen rol.
C Dit gedrag is niet erfelijk vastgelegd en een sleutelprikkel speelt hier wel een rol.
D Dit gedrag is niet erfelijk vastgelegd en een sleutelprikkel speelt hier geen rol.

Penicilline
Penicilline remt de groei van sommige soorten bacteriën. Bacterium licheniformis en
Bacillus cereus produceren het enzym penicillenase dat penicilline hydrolyseert. Daardoor
zijn deze bacteriën resistent tegen penicilline.

Een onderzoeker bepaalt hoeveel penicilline door een bepaalde hoeveelheid penicillenase
per minuut kan worden omgezet. Hiertoe neemt hij 7 reageerbuizen elk gevuld met water en
$10^{-6}$ g penicilline, overeenkomend met 34 micromol ($1$ micromol = $1 \cdot 10^{-6}$ mol). Hij voegt
aan elke buis een verschillende hoeveelheid penicilline toe. Het totale eindvolume in elke
buis is 10 mL. Vervolgens meet hij hoeveel nanomol penicilline is omgezet na 1 minuut
($1$ nanomol = $1 \cdot 10^{-9}$ mol). Op start elke proef in vijfvoud uit. In tabel 2 zijn de
gemiddelden van zijn meetresultaten weergegeven. In de tabel ontbreekt het resultaat van
buis 5.

tabel 2
buisnr
concentratie penicilline
in micromol per liter
gemiddelde hoeveelheid penicilline
in nanomol die na 1 minuut in de
reageerbuis is omgezet
1
1
0,11
2
3
0,25
3
5
0,34
4
10
0,45
5
30
?
6
50
0,61
7
90
0,61

bewerkt naar: E.J. Wood e.a., Life Chemistry & Molecular Biology, London, 1997, 95

2p 38 Op grond van de bepaling in de andere buizen kan het resultaat van buis 5 nauwkeurig
worden voorspeld.
Hoe kun je dit resultaat zo nauwkeurig mogelijk voorspellen? Laat zien welke methode je
daarvoor gebruikt.
Noteer de voorspelde waarde.

3p 39 Bereken in zes decimalen het maximum aantal nanomol penicilline dat in dit
experiment per minuut door 1 nanomol penicillenase kan worden omgezet.

300035 28 17 Lees verder

### Pagina 18

Kringlopen
Afbeelding 18 geeft een model weer van de verdeling van alle materie in de biosfeer in vier
grote compartimenten (P, Q, R en S). Er is uitgegaan van een verdeling in organische en
anorganische stoffen en van een verdeling in stoffen die op korte termijn beschikbaar zijn
voor organismen en van stoffen die voor hen niet op korte termijn beschikbaar zijn.
Alle organische stoffen zijn in de twee compartimenten P en Q ondergebracht. De stoffen in
de compartimenten Q en S zijn in het algemeen niet direct beschikbaar voor organismen. De
pijlen hebben betrekking op processen die uitwisseling van stoffen tussen de verschillende
compartimenten mogelijk maken.

[FIGUUR: Schematische weergave van kringlopen. Vier compartimenten P, Q, R, S. Compartiment P: 'levende organismen en detritus*'. Compartiment Q: 'steenkool, olie, turf'. Compartiment R: 'anorganische stoffen in atmosfeer, bodem en water'. Compartiment S: 'mineralen in gesteenten'. Er lopen pijlen tussen de compartimenten, gelabeld met letters a, b, c, d, e, f. Pijl c gaat van P naar Q. Pijl d gaat van Q naar S. Pijl a gaat van R naar P. Pijl b gaat van P naar R. Pijl e gaat van R naar S. Pijl f gaat van S naar R.]

*afgestorven planten en dierenresten

bron: N. A. Campbell, Biology, Menlo Park California, 1996, 1153

Voorbeelden van processen die uitwisseling van stoffen tussen de verschillende
compartimenten mogelijk maken:
1 ver menging en erosie;
2 fotochemische stiksto ffixatie;
3 fossilisering;
4 uitscheiding;
5 fotosynthese;
6 dissimilatie;
7 verbranding van fossiele voorraden;
8 omzetting van organisch materiaal in anorganische stoffen;
9 sedimentvorming.

2p 40 □ Bij welke pijlen in afbeelding 18 horen deze processen? Zet de nummers 1 tot en met 9 van
de processen onder elkaar en schrijf achter deze nummers de letter van de bijbehorende pijl.
Sommige letters gebruik je meer dan eens.

300035 28 18 Lees verder


### Pagina 19

Wanneer men in een bosgebied alle bomen kapt, neemt de uitspoeling en afvoer van
mineralen naar het oppervlaktewater (beekjes, rivier) toe. De uitspoeling van mineralen kan
in het model in afbeelding 18 worden ondergebracht.
2p 41 Waar in het model kan de uitspoeling van mineralen worden ondergebracht?
A alleen binnen compartiment P
B alleen binnen compartiment R
C in de stroom van stoffen van compartiment P naar R
D in de stroom van stoffen van compartiment R naar P
E binnen compartiment P, in de stroom van stoffen van compartiment P naar R en in de
stroom van stoffen van compartiment R naar P
F binnen compartiment R, in de stroom van stoffen van compartiment P naar R en in de
stroom van stoffen van compartiment R naar P
Einde
300035 28 19