# Eindexamen Biologie VWO 2003 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2003/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

### Vraag 36 – Opgave 1

### Vraag 37 – Opgave 1

### Vraag 38 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
Biologie 1,2 (nieuwe stijl) en biologie (oude stijl)
20 03
Tijdvak 1
Vrijdag 23 mei
13.30 - 16.30 uur
Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te
behalen; het examen bestaat uit 38 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Voor de uitwerking van de vragen 19, 23, 28, 29
en 33 is een bijlage toegevoegd.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg
of berekening wordt gevraagd, worden aan
het antwoord meestal geen punten toegekend
als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee, dan
worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.

300010 28
Begin

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van natuurlijke situaties en gezonde organismen.

Bijen
Een bijenvolk bestaat uit één koningin, een groot aantal werksters en een klein aantal
darren. De koningin en de werksters zijn diploïd (2n), de darren ontstaan uit onbevruchte
eicellen. In afbeelding 1 zijn chromosomenpaar nummer 1 van een koningin en het
chromosoom nummer 1 van een dar getekend.

[FIGUUR: Twee diagrammen van chromosomen. Links een gestreept diagram gelabeld "koningin". Rechts een ruitvormig diagram gelabeld "dar".]

bron: Open Universiteit, Biologie van populaties en gedrag, leereenheid 44,
Sociobiologische uitgangspunten, Heerlen, 1988, 181

Tijdens de meiose-I die voorafgaat aan de vorming van één van de eicellen van deze
koningin heeft een bepaalde enkelvoudige crossing-over plaatsgevonden. Deze eicel wordt
bevrucht door een spermacel van de bovengenoemde dar en ontwikkelt zich tot een
werkster.
2p 1□ - Teken op dezelfde wijze als in afbeelding 1 alle mogelijke combinaties van
chromosomenpaar nummer 1 die in deze werkster kunnen worden aangetroffen.
- Gebruik dezelfde arceringen voor de chromosomen of delen van de chromosomen als in
afbeelding 1.

2p 2■ Hoe groot is de kans dat een dar een bepaald gen gemeenschappelijk heeft met de koningin
waarvan hij afstam?
A 1/4
B 1/3
C 1/2
D 1

tekst 1
Bijen beschikken over een verfijnd communicatiesysteem betreffende de locatie van een
voedselbron. Hiernaar is onderzoek gedaan door de Oostenrijker Karl von Frisch. Hij
bestudeerde het gedrag van werksters van de honingbij (Apis mellifera). Uitkomsten van dit
onderzoek zijn beschreven in tekst 1.

De werksters verzamelen voedsel uit bloemen in de omgeving van de
bijenkast. Wanneer een werkster terugkeert van een plek met veel
voedsel, wordt in de kast de zogeheten bijendans uitgevoerd. De dans
geeft informatie over de richting van de voedselbron en de afstand van
de bijenkast tot de voedselbron.
De hoek tussen de richting van de zon en de richting van de voedselbron
wordt aangegeven met de hoek tussen de richting van de waggelende
beweging van de dans en de bovenkant van de kast. Als de voedselbron
gezien vanuit de kast, in dezelfde richting staat als de zon, kruipen de
dieren tijdens de wagelende recht omhoog over de verticaal in de
kast geplaatste raat. Als de voedselbron 120 graden naar rechts (met de
klok mee) staat ten opzichte van de zon, wijkt de dans 120 graden van
deze verticale lijn af (zie afbeelding 2).

300010 28 2 Lees verder

### Pagina 3

afbeelding 2

bovenkant kast
[FIGUUR: Een raster van zeshoeken met in het midden een cirkel met pijlen die een pad aangeven. Boven en onder de cirkel staan de tekst "bovenkant kast" en "onderkant kast". Er zijn hoekgraden van 120° aangegeven.]

onderkant kast

zon
[FIGUUR: Een schematische weergave van de zon, een vierkant dat een kast voorstelt, en een cirkel die een voedselbron voorstelt. Er zijn stippellijnen die de relatie tussen deze elementen weergeven, met een hoek van 120°.]

kast

voedselbron

bewerkt naar: Open Universiteit, Biologie van populaties en gedrag, leer eenheid 40,
Communicatie tussen soortgenoten, Heerlen, 1988, 86

Afbeelding 3 geeft een andere bijendans weer.

afbeelding 3

[FIGUUR: Een raster van zeshoeken met in het midden een cirkel met pijlen die een pad aangeven. Boven en onder de cirkel staan de tekst "bovenkant kast" en "onderkant kast".]

bovenkant kast

onderkant kast

In afbeelding 4 zijn vier mogelijke opstellingen van kast en voedselbron ten opzichte van de
zon getekend.

afbeelding 4
[FIGUUR: Vier schematische weergaven, genummerd 1 tot en met 4, van de relatieve posities van de zon, een kast (vierkant) en een voedselbron (cirkel). De configuraties variëren.]

1

2

3

4

2p 3 Welke van de opstellingen uit afbeelding 4 hoort bij de bijendans in afbeelding 3?
A opstelling 1
B opstelling 2
C opstelling 3
D opstelling 4

300010 28 3 Lees verder

### Pagina 4

De bijendans geeft ook informatie over de afstand van de voedselbron tot de bijenkast. Een
onderzoeker heeft een verband gevonden tussen het aantal wagelbewegingen per dans en
de afstand van de voedselbron tot de kast: hoe groter de afstand van de voedselbron tot de
kast, hoe groter het aantal wagelbewegingen per dans. Hiervoor heeft hij drie
verschillende bijenrassen onderzocht: *Apis mellifera lamarckii*, *Apis mellifera ligustica* en
*Apis mellifera carnica*. Van ieder ras onderzocht hij tien volken. Voor alle bijenvolken
waren de proefomstandigheden gelijk. In afbeelding 5 is voor ieder ras het gemiddelde
aantal wagelbewegingen per dans uitgezet tegen de afstand van de voedselbron tot de kast.
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "aantal wagelbewegingen" en op de x-as "afstand (m)". Er zijn drie lijnen, elk met punten, die de relatie tussen de afstand van de voedselbron tot de kast en het aantal wagelbewegingen per dans weergeven voor drie verschillende bijenrassen: A. m. lamarckii, A. m. ligustica en A. m. carnica. De lijnen lopen omhoog met toenemende afstand.]
bewerkt naar: J. Gould & C. Grant Gould, De Honingbij, Maastricht/Brussel, 1992, 59
Op grond van de bovenstaande gegevens worden de volgende beweringen gedaan:
1 de drie bijenrassen verschillen in vliegsnelheid;
2 de drie bijenrassen meten op verschillende wijzen de afstand van een voedselbron tot de
kast;
3 het verband tussen het aantal wagelbewegingen per dans en de afstand van een
voedselbron tot de kast is erfelijk vastgelegd;
4 het verband tussen het aantal wagelbewegingen per dans en de afstand van een
voedselbron tot de kast is het gevolg van een leerproces.
2p 4 ■ Welke van deze beweringen is op grond van bovenstaande gegevens juist?
A bewering 1
B bewering 2
C bewering 3
D bewering 4
Over de manier waarop een bij - die een voedselbron heeft ontdekt - de afstand van de
voedselbron tot de kast bepaalt, formuleert een onderzoeker de volgende
onderzoekshypothese:
De inspanning die de honingbij verricht bij het vliegen van de kast naar een voedselbron, is
voor de bij maatgevend voor de afgelegde afstand.
Om dit te onderzoeken heeft hij de beschikking over zogeheten voedertafels en een groot
aantal gemerkte bijen van het ras *Apis mellifera lamarckii* die getraind zijn op het
verzamelen van voedsel op speciale voedertafels. De bijenkast staat op een helling. De
helling omhoog vliegen kost een bij meer inspanning dan de helling omlaag vliegen. In de
bijenkast kan de onderzoeker de afstand van de bijen waarnemen.
3p 5 ■ - Beschrijf de opzet van een experiment waarmee hij zijn onderzoekshypothese kan toetsen.
- Beschrijf een mogelijk resultaat dat zijn hypothese bevestigt.
300010 28 4 Lees verder

### Pagina 5

Menstruatiecyclus
In afbeelding 6 is een menstruatiecyclus weergegeven die 28 dagen duurt. De letters M, N, O en P geven bepaalde fasen in deze cyclus aan. In het centrale deel van afbeelding 6 zijn schematisch veranderingen getekend die tijdens de menstruatiecyclus in een bepaald orgaan van een vrouw optreden.
afbeelding 6
[FIGUUR: Circulaire grafiek van de menstruatiecyclus met genummerde fasen van 1 tot 28 en aanduidingen M, N, O, P. Het centrum toont microscopische details van veranderingen.]

2p 6 ■ In welke van de fasen M, N, O en P is het in deze cyclus hormoonproducerend geel lichaam
aanwezig?
A alleen in fase M
B alleen in fase N
C alleen in de fasen M en N
D in de fasen M, N, O en P

2p 7 ■ Welk hormoon wordt door het ovarium in fase M in relatief grote hoeveelheden aan het
bloed afgegeven?
A FSH
B LH
C oestradiol
D progesteron

300010 28 5 Lees verder

### Pagina 6

Transfusies
De zuurstoftransportcapaciteit van bloed is de maximale hoeveelheid zuurstof die (een
bepaald volume) bloed kan bevatten. De hematocrietwaarde geeft aan welk percentage van
het bloed uit cellen bestaat. In normale situaties ligt de hematocrietwaarde bij een
volwassene tussen 30 en 40%.
In afbeelding 7 is het verband weergegeven tussen zowel de hematocrietwaarde en de
zuurstoftransportcapaciteit van bloed als tussen de hematocrietwaarde en de viscositeit van
bloed.
[FIGUUR: Grafiek met op de x-as hematocriet (%) van 10 tot 80. Op de y-as staat zuurstoftransportcapaciteit en viscositeit. Een doorgetrokken lijn toont de zuurstoftransportcapaciteit die stijgt van hematocriet 10 tot ongeveer 40, daarna daalt. Een gestippelde lijn toont de viscositeit die stijgt vanaf hematocriet 10 tot 80. Er zijn twee pijlen op de y-as: een naar boven wijzende pijl met de tekst 'zuurstoftransportcapaciteit' en een naar boven wijzende pijl met de tekst 'viscositeit'. De x-as is verdeeld in gebieden: 'hemodilutie', 'hemo-concentratie'. Legenda: gestippelde lijn = viscositeit, doorgetrokken lijn = zuurstoftransportcapaciteit.]
afbeelding 7
Legenda:
= zuurstoftransportcapaciteit
= viscositeit
bewerkt naar: P.F.W. Strengers & W.G van Aken, Bloed, Van magie tot wetenschap,
Maastricht/Brussel, 1994, 104

Door het kunstmatig verdunnen van het circulerende bloed met een plasmavervangend
middel ontstaat hemodilutie (verdunnen van bloed). Een plasmavervanger kan worden
gebruikt ter vervanging van volbloed bij een transfusie. Volbloed is bloed dat geen
bewerking heeft ondergaan.

Bij een persoon die veel bloed heeft verloren, wordt het effect van een transfusie met
volbloed vergeleken met het effect van een transfusie met een plasmavervangend middel.
Over deze vergelijking worden een aantal beweringen gedaan:
1 door hemodilutie neemt de concentratie rode bloedcellen en de zuurstoftransportcapaciteit
van het bloed per volume-eenheid af;
2 door een transfusie met volbloed neemt de concentratie rode bloedcellen en de zuurstof transportcapaciteit van het bloed per volume-eenheid toe;
3 door hemodilutie neemt de concentratie rode bloedcellen af en neemt de zuurstof transportcapaciteit van het bloed per volume-eenheid toe.
Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?
8 ■
A alleen bewering 1
B alleen bewering 2
C alleen bewering 3
D alleen de beweringen 1 en 2
E alleen de beweringen 2 en 3

Twee proefpersonen hebben oorspronkelijk een bloedvolume van 5 liter en een
hematocrietwaarde van 40%. Beide proefpersonen zijn in rust. Het energieverbruik van hun
cellen blijft gedurende de experimenten onveranderd. Proefpersoon 1 staat een halve liter
bloed af, vervolgens krijgt hij een liter plasmavervanger toegediend. Proefpersoon 2 staat
geen bloed af, hij krijgt een halve liter plasmavervanger erbij.
300010 28
6
Lees verder
Pagina:

### Pagina 7

2p 9 ■ Is direct na deze behandeling de zuurstoftransportcapaciteit van proefpersoon 1 lager dan,
gelijk aan of hoger dan die van proefpersoon 2?
A lager
B gelijk
C hoger
Ten aanzien van het bloed van proefpersonen kunnen de volgende twee veranderingen
optreden:
1 de viscositeit van het bloed neemt toe;
2 de rode bloedcellen circuleren sneller door het lichaam.
2p 10 ■ Welke van de genoemde veranderingen vindt of welke vinden plaats bij proefpersoon 1
tijdens de toediening van een plasmavervanger?
A geen van beide veranderingen
B alleen verandering 1
C alleen verandering 2
D beide veranderingen
Prenataal onderzoek
De ziekte van Pompe wordt veroorzaakt door een autosomaal (= niet X-chromosomaal) gen.
Bij individuen met het recessieve gen r wordt de werking van de lysosomen van de spieren aangetast.
In de familie van een vrouw V én in die van een man W komt het recessieve gen (r) voor de ziekte van Pompe voor. In afbeelding 8 zijn de
genotypen in de eerste generatie van beide families weergegeven.
afbeelding 8
[FIGUUR: Stamboom met daarin de genotypen van de eerste generatie. Een man met genotype RR, een vrouw met genotype Rr. Hun kinderen zijn twee vierkanten (mannen) en een cirkel (vrouw). Op de lijn naar de vrouw staat V. Op de lijn naar de laatste man staat W.]
Legenda:
O = vrouw
= man
V en W krijgen samen een kind.
2p 11 ■ Bereken de kans dat dit kind de ziekte van Pompe heeft.
De vorming van een secundaire oöcyt en een poollichaampje is schematisch weergegeven in
afbeelding 9.
afbeelding 9
[FIGUUR: Schematische weergave van de vorming van een secundaire oöcyt en een poollichaampje uit een primaire oöcyt na DNA-verdubbeling. De primaire oöcyt deelt zich in een secundaire oöcyt en een poollichaampje.]
primaire oöcyt na de
DNA-verdubbeling
secundaire
oöcyt
poollichaampje
bewerkt naar: S. Sadler, Langman's medische embryologie, Utrecht/Antwerpen, 1988, 7
V en W overwegen een prenataal onderzoek uit te laten voeren. Voordat de eicel wordt
bevrucht, wordt het poollichaampje dat zich tijdens meiose-I vormt, weggenomen. Het
erfelijke materiaal van dit poollichaampje wordt onderzocht. Hieruit kan worden
geconcludeerd of de eicel wel of niet het gen r kan bevatten. Er wordt van uitgegaan dat er
geen crossing-over of mutatie optreedt.
2p 12 ■ - Bij welke uitslag van het onderzoek is het zeker dat de eicel geen gen r bevat?
- Leg je antwoord uit.
300010 28 7 Lees verder

### Pagina 8

[FIGUUR: Zwart rechthoek]
Kunstlenzen
Staar is een oogafwijking die bij de mens veroorzaakt kan worden door troebeling van de
ooglens. Deze afwijking kan men verhelpen door de troebele lens te verwijderen en deze te
vervangen door een kunstlens. Daarvoor wordt vaak een zogheten bifocale kunstlens
gebruikt: een lens die in het midden een sterkere bolling heeft dan aan de randen. Bij
bepaalde verlichtingssterkten kan de werking van dit type kunstlens echter niet die van een
natuurlijke ooglens evenaren.
Iemand heeft in beide ogen een bifocale kunstlens. Hij staat op een zonnige dag in zijn tuin
en kijkt naar een boom op tien meter afstand.

2p 13 Ziet hij op dat moment de boom minder scherp, even scherp of scherper dan iemand met
normale lenzen?
A minder scherp
B even scherp
C scherper

1p 14 Wat is het voordeel van het gebruik van een bifocale kunstlens in vergelijking met een
gewone kunstlens?

Menselijk lichaam
Afbeelding 10 geeft schematisch de ligging van organen in het bovenlichaam van een mens
weer. Er worden dwarsdoorsneden van het bovenlichaam gemaakt waardoor de schijven P,
Q, R en S ontstaan. Deze schijven zijn in willekeurige volgorde weergegeven in de
tekeningen 1, 2, 3 en 4 van afbeelding 11.

[FIGUUR: Schematische tekening van het bovenlichaam met labels P, Q, R, S]
afbeelding 10
bewerkt naar: R. Poritsky, Cross-Sectional Anatomy to Color and Study, Philadelphia,
1996.

2p 15 Zet de nummers van de tekeningen 1, 2, 3 en 4 van afbeelding 11 onder elkaar en vul achter
elk nummer de bijbehorende schijf (P, Q, R of S) uit afbeelding 10 in.

2p 16 Welke zijn de namen van de delen die in tekening 1 van afbeelding 11 met X en Y zijn
aangegeven?

X
A borstvlies
B borstvlies
C rib
D rib
E tussenribspier
F tussenribspier

Y
borstbeen
ruggenmerg
wervellichaam
borstbeen
ruggenmerg
wervellichaam

300010 28 8 Lees verder

### Pagina 9

afbeelding 11

[FIGUUR: Dwarsdoorsnede door de borstkas met anatomische structuren aangegeven met cijfers en letters.]
Legenda:
1 = rechter boezem
2 = rechter kamer
3 = linker boezem
4 = linkerkamer
5 = hartzakje
6 = aorta
7 = bovenste holle ader
8 = splitsing tussen linker en rechter longslagader
9 = aortaklep
10 = luchtpijp

[FIGUUR: Dwarsdoorsnede door de borstkas op een hoger niveau, met anatomische structuren aangegeven met cijfers.]

[FIGUUR: Dwarsdoorsnede door de borstkas op een lager niveau, met anatomische structuren aangegeven met cijfers en letters.]

[FIGUUR: Dwarsdoorsnede door de borstkas op een nog lager niveau, met anatomische structuren aangegeven met cijfers.]

bewerkt naar: R. Poritsky, Cross-Sectional Anatomy to Color and Study, Philadelphía,
1996

300010 28
9
Lees verder


### Pagina 10

Transport in planten
Planten groeien mede onder invloed van het groeihormoon auxine. Auxine bevordert de
celstrekking en wordt onder andere in de stengeltop van een plant geproduceerd. In een
onderzoek naar het transport van auxine worden vier experimenten gedaan.
In experiment 1 wordt een stukje stengel van een plant in drie delen verdeeld: de stengeltop,
het middelste deel en het onderste deel. Vervolgens worden de delen weer in dezelfde
positie op elkaar gezet. Hierna groeit de stengel door (zie afbeelding 12).
In experiment 2 wordt een stukje stengel op dezelfde manier in drie delen verdeeld.
Vervolgens wordt het middelste deel omgekeerd teruggeplaatst. Hierna groeit de stengel
niet door (zie afbeelding 12).

[FIGUUR: Afbeelding 12 toont twee experimenten met stukjes stengel en de stengeltop. Experiment 1 toont een stengeltop, een middelste deel en een onderste deel, die weer in elkaar zijn gezet en waar de stengel doorgroeit. Experiment 2 toont hetzelfde, maar het middelste deel is omgekeerd geplaatst en de stengel groeit niet door.]

Op grond van de resultaten van de experimenten 1 en 2 worden twee vervolgonderzoeken
opgezet: de experimenten 3 en 4. In deze experimenten wordt het middelste deel van een
overeenkomstig stukje stengel tussen twee blokjes agar geplaatst. Agar is een stof die
auxine doorlaat. Aan het bovenste blokje is auxine toegevoegd, aan het onderste blokje niet
(zie afbeelding 13).
In experiment 3 wordt het stengeldeel rechtop geplaatst. Na enkele uren blijkt auxine in het
onderste blokje agar te zijn gekomen.
In experiment 4 wordt het stengeldeel omgekeerd geplaatst. Nu komt geen auxine in het
onderste blokje terecht (zie afbeelding 13).

[FIGUUR: Afbeelding 13 toont twee experimenten met blokjes agar en een middelste stengeldeel. Experiment 3 toont een stengeldeel dat rechtop tussen een blokje agar met auxine (boven) en een blokje agar zonder auxine (onder) is geplaatst. Er stroomt auxine naar het onderste blokje. Experiment 4 toont hetzelfde, maar het stengeldeel is omgekeerd geplaatst en er stroomt geen auxine naar het onderste blokje.]

Legenda:
middelste deel stengel blokje agar met auxine blokje agar zonder auxine

2p 17 Formuleer een onderzoeksvraag die met de resultaten van de experimenten 3 en 4 kan
worden beantwoord.

Drie leerlingen trekken op grond van de resultaten van de experimenten 1, 2, 3 en 4 de
volgende conclusies:
leerling 1: het transport van auxine vindt plaats door de bastvaten;
leerling 2: het transport van auxine vindt plaats van de top van de stengel naar het onderste
deel van de stengel;
leerling 3: het transport van auxine vindt plaats van de top van de stengel naar het onderste
deel van de stengel door diffusie.
2p 18 Welke van deze leerlingen trekt een juiste conclusie uit de experimenten 1, 2, 3 en 4?
A geen van deze leerlingen
B alleen leerling 1
C alleen leerling 2
D alleen leerling 3
E de leerlingen 1 en 3
F de leerlingen 2 en 3

300010 28 10 Lees verder


### Pagina 11

Natuurlijke selectie
De fruitvlieg (Drosophila melanogaster) leeft van rijp en overrijp ('rottend') fruit en komt
vrijwel overal op aarde voor. Fruitvliegen zijn in het algemeen in staat zetmeel en alcohol
(ethanol) uit hun voedsel om te zetten in respectievelijk glucose en aldehyden. De mate
waarin zij ethanol omzetten is verschillend. Gebleken is dat dit samenhangt met het
voorkomen van twee verschillende allelen die coderen voor alcoholdehydrogenase: het allel
AdhF en het allel AdhS.
Volgens onderzoekers dragen deze Adh-allelen bij aan de natuurlijke selectie binnen deze
soort. Zij formuleren de volgende hypothese:
Verschillen in het genotype voor alcoholdehydrogenase leiden tot verschillen in
overlevingskansen.
Om deze hypothese te toetsen kweken ze in kweekbuizen fruitvliegen met de genotypen
AdhFAdhF, AdhFAdhS en AdhSAdhS. Het voedingsmedium bestaat uit zetmeel en 20%
ethanol. Het aantal vliegen wordt dagelijks geteld. De resultaten van dit onderzoek zijn
weergegeven in tabel 1.

[FIGUUR: Tabel met 3 kolommen: 'tijd in dagen', 'sterfte in populatie van genotype AdhFAdhF in %' en 'sterfte in populatie van genotype AdhSAdhS in %'. De rijen bevatten de waarden voor dag 0 t/m dag 7.]

3p 19 ☐ Teken op het millimeterpapier in de bijlage van de drie genotypen in één diagram het
verband tussen de sterfte van deze fruitvliegen en de tijd.
- Teken voor ieder genotype een aparte grafiek.
- Benoem de assen.
- Geef een legenda.

Op basis van dit onderzoek concluderen de onderzoekers dat de genotypen AdhFAdhF,
AdhFAdhS en AdhSAdhS verschillen in tolerantie voor ethanol vertonen.
2p 20 ☐ Leg uit dat deze verschillen in tolerantie voor ethanol leiden tot verschillen in
overlevingskansen van de fruitvliegen in de natuur.

300010 28 11 Lees verder

### Pagina 12

Koolstofkringloop
Afbeelding 14 geeft de koolstofstromen in een ecosysteem in Frains Lake in de staat
Michigan (USA) op 1 meter diepte. De metingen zijn gedaan gedurende een etmaal met
15 uur licht en 9 uur donker.
Schema 1 geeft de koolstofstromen weer zoals die bij licht zijn gemeten. De getallen bij de
pijlen geven de koolstofstromen weer in µg C per liter water gedurende 15 uur. De getallen
in de compartimenten geven de concentraties koolstof weer in µg C per liter water bij
zonsopgang.
Schema 1 geeft de koolstofstromen weer zoals die in het donker zijn gemeten. De getallen
bij de pijlen geven de koolstofstromen weer in µg C per liter water gedurende 9 uur. De
getallen in de compartimenten geven de concentraties koolstof weer in µg C per liter water
bij zonsondergang.

[FIGUUR: Schema 1 met compartimenten: atmosfeer, anorganische koolstof (26.880), algen (1.285), opgeloste organische koolstof (13.310), bacteriën (33), organische resten van organismen (1.722), zoöplankton (200). Pijlen geven koolstofstromen weer met getallen en vraagtekens. De atmosfeer is verbonden met anorganische koolstof.]

[FIGUUR: Schema 2 met compartimenten: atmosfeer, anorganische koolstof (26.410), algen (1.778), opgeloste organische koolstof (13.321), bacteriën (77), organische resten van organismen (1.623), zoöplankton (854). Pijlen geven koolstofstromen weer met getallen en vraagtekens. De atmosfeer is verbonden met anorganische koolstof. Er is een zwart vierkantje in de pijl van anorganische koolstof naar de atmosfeer.]

Legenda:
compartiment
koolstofstroom
? niet bekend

bewerkt naar: J. Cairns, The structure and function of fresh-water microbial communities,
Virginia, 1971, 38.

1p 21 ☐ In schema 2 ontbreekt een pijl die in schema 1 wel aanwezig is. Het ontbreken van deze pijl
is in schema 2 aangegeven met een zwart vierkant.
Verklaar het ontbreken van deze pijl in schema 2.

300010 28 12 Lees verder

### Pagina 13

2p 22 Wat is de snelheid van de dissimilatie van de bacteriën in $\mu$g C per liter per uur zoals die in
het licht tijdens deze metingen in dit ecosysteem (zie afbeelding 14) heeft plaatsgevonden?
A 0,05 $\mu$g C per liter per uur
B 0,7 $\mu$g C per liter per uur
C 2,9 $\mu$g C per liter per uur
D 3,7 $\mu$g C per liter per uur
E 6,1 $\mu$g C per liter per uur
F 6,3 $\mu$g C per liter per uur

Een schematisch overzicht van de hoeveelheden koolstof die de compartimenten gedurende
vierentwintig uur zijn ingestroomd, is weergegeven in afbeelding 15. In het schema
ontbreken de gegevens over de compartimenten 'algen' en 'bacteriën'.

[FIGUUR: Een staafdiagram met op de y-as de compartimenten: algen, anorganische koolstof, bacteriën, organische resten van organismen, opgeloste organische koolstof, zoöplankton. Op de x-as de instromende hoeveelheid in $\mu$g·L$^{-1}$ gedurende 24 uur, van 0 tot 1000.]

afbeelding 15 compartiment:
algen
anorganische
koolstof
bacteriën
organische resten
van organismen
opgeloste
organische koolstof
zoöplankton
0 100 200 300 400 500 600 700 800 900 1000
→ $\mu$g·L$^{-1}$ instromend per compartiment gedurende 24 uur

2p 23 Het schema van afbeelding 15 is opgenomen in de bijlage.
Maak het schema in de bijlage compleet door de gegevens van 'algen' en 'bacteriën' op te
nemen.

300010 28 13 Lees verder

### Pagina 14

Stofwisseling
In afbeelding 16 is de uitwisseling van CO₂ en van O₂ tussen celonderdelen van een
plantencel en de atmosfeer sterk vereenvoudigd weergegeven.
[FIGUUR: Diagram van uitwisseling van stoffen tussen celonderdelen en de atmosfeer. Licht gaat naar een chloroplast met daarin X en Y. Van chloroplast gaat (CH₂O)n naar mitochondrion. Van mitochondrion gaat H₂O naar buiten. Van atmosfeer gaat CO₂ en O₂ naar binnen en buiten. ]
afbeelding 16

bewerkt naar: D.O. Hall & K.K. Rao, Photosynthesis, Studies in Biology, Cambridge
University Press, 1994, 3

Drie processen zijn:
1 donkerreacties van de fotosynthese;
2 lichtreacties van de fotosynthese;
3 voortgezette assimilatie.

2p 24 ■ Welke van deze processen wordt of welke worden in afbeelding 16 aangeduid met Y?
A alleen 1
B alleen 2
C alleen 3
D alleen 1 en 2
E alleen 2 en 3
F 1, 2 en 3

Afbeelding 17 geeft een schema van de donkerreacties en de voortgezette assimilatie.
Daarin zijn vier fasen te onderscheiden. In afbeelding 17 zijn deze fasen aangegeven met de
Romeinse cijfers I, II, III en IV.
[FIGUUR: Schema van donkerreacties en voortgezette assimilatie met fasen I, II, III en IV. NADPH en ATP gaan naar glycerinezuur-3-fosfaat (C₃). CO₂ gaat naar ribulose-difosfaat (C₅). Glycerinezuur-3-fosfaat (C₃) wordt omgezet in hexose-P en daarna in koolhydraten. Ribulose-difosfaat (C₅) gaat naar glyceraldehyde-3-fosfaat (C₅) en vetten, vetzuren, aminozuren. ATP gaat naar ribulose-fosfaat (C₅).]
afbeelding 17
6 NADPH
6 ATP
6 glycerinezuur-3-fosfaat (C₃)
(I)
(II)
[hexose-P] → koolhydraten
3 CO₂
3 ribulose-difosfaat (C₅)
(III)
6 glyceraldehyde-3-fosfaat
(IV)
vetten, vetzuren, aminozuren
3 ATP
3 ribulose-fosfaat (C₅)

bewerkt naar: D.O. Hall & K.K. Rao, Photosynthesis, Studies in Biology, Cambridge
University Press, 1994, 102

300010 28 14 Lees verder


### Pagina 15

Hieronder volgen in willekeurige volgorde de namen met bijbehorende omschrijvingen van de fasen I, II, III en IV uit afbeelding 17:
• regeneratiefase: in deze fase wordt de C5-verbinding aangemaakt die in de cel aanwezig is voor de binding van CO2;
• carboxylatiefase: deze fase bestaat uit een reactie waarbij CO2 gebonden wordt aan een C1-verbinding; daarbij wordt een C3-verbinding gevormd;
• product-synthesefase: in deze fase wordt een begin gemaakt met het omzetten van de geproduceerde C3-verbinding in de eindproducten;
• reductiefase: deze fase bestaat uit een reactie waarbij door reductie een C-verbinding met een lage energie-inhoud wordt omgezet in een C-verbinding met hoge energie-inhoud.
3p 25 Zet de nummers van de fasen I, II, III en IV onder elkaar en vul voor iedere fase de bijbehorende naam in.

Celdeling
In Engeland is waargenomen dat in de buurt van de nucleaire opwerkingsfabriek in Sellafield een hogere frequentie aan bloedkanker voorkomt dan elders in het land. Er is onderzoek gedaan naar kinderen van vaders die, voordat de kinderen werden verwekt, gedurende jaren in deze nucleaire opwerkingsfabriek werkten. Deze kinderen zijn verdeeld in twee groepen:
I kinderen van vaders die gedurende een lange periode lage doses straling hebben gekregen.
II kinderen van vaders die in een korte periode een hoge dosis straling hebben gekregen.
Kinderen uit de eerste groep bleken een verhoogde kans op bloedkanker te hebben, kinderen uit de tweede groep niet. Hierover werden de volgende beweringen gedaan:
1 door lage doses straling gedurende langere tijd lopen de spermacelmoedercellen te weinig schade op om af te sterven, maar er kan wel erfelijke schade ontstaan die niet wordt hersteld;
2 door een hoge dosis straling ineens worden de spermacelmoedercellen die beschadigd raken, zodanig beschadigd dat ze niet meer tot deling in staat zijn en afsterven.
2p 26 Welke van deze beweringen kan of welke kunnen een juiste verklaring geven voor de resultaten van het onderzoek?
A geen van deze beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D beide beweringen

Cytostatica zijn stoffen die de celdeling vertragen of verhinderen. Zij worden onder andere gebruikt bij de bestrijding van kwaadaardige tumoren. Deze tumoren bestaan voor het grootste deel uit ongespecialiseerde cellen die een grote delingsactiviteit vertonen.
De invloed van drie stoffen wordt genoemd:
stof 1 verhindert de DNA-replicatie in de S-fase;
stof 2 verhindert de vorming van de kernspoel in een cel tijdens een mitotische deling;
stof 3 activeert de enzymen die bij de vorming van nucleotiden betrokken zijn.
2p 27 Welke van deze stoffen kan of welke kunnen op basis van de hier beschreven werking als cytostaticum worden toegepast?
A alleen stof 1
B alleen stof 2
C alleen stof 3
D alleen de stoffen 1 en 2
E alleen de stoffen 1 en 3
F de stoffen 1, 2 en 3

300010 28 15 Lees verder

### Pagina 16

DNA-analyse
Een mengsel van DNA-fragmenten die met behulp van een bepaald restrictie-enzym ('knip-
enzym') zijn verkregen, laat na gel-elektroforese een specifiek bandenpatroon zien. Iedere
band komt overeen met een DNA-fragment van een bepaalde grootte.
Afbeelding 18 geeft de techniek van scheiding van DNA-fragmenten met behulp van een
bepaalde gel-elektroforese schematisch weer. De gel bevindt zich tussen twee glasplaatjes.
Mengsels van DNA-fragmenten worden in uitsparingen in de gel gebracht (tekening 1). Er
wordt een spanningsverschil aangebracht over de gel, waardoor de DNA-fragmenten in de
richting van de anode bewegen (tekening 2). Kleinere fragmenten worden sneller verplaatst
dan grotere fragmenten.
Na verloop van tijd wordt dit proces gestopt. De verschillende DNA-fragmenten zijn dan
als banden zichtbaar (tekening 3).
afbeelding 18
mengsels van
DNA-fragmenten
[FIGUUR: Schematische weergave van gel-elektroforese: links een opstelling met buisjes met DNA-fragmenten boven een gel met elektroden en spanningsbron; midden de gel met de fragmenten die door de spanning in beweging zijn gezet; rechts de gescheiden fragmenten in de gel met indicatie van lange en korte fragmenten.]
kathode
spannings-
bron
anode
gel
glas-
platen
tekening 1
tekening 2
lange DNA-
fragmenten
korte DNA-
fragmenten
tekening 3
bewerkt naar: N.A. Campbell, Biology, Menlo Park, California, 1999, 374

Een onderzoeker vergelijkt de samenstelling van het DNA van twee verschillende allelen.
Hij gebruikt daartoe een restrictie-enzym dat de bindingen verbreekt tussen de
CCGG-stukken van een een CCGG-stuk in een DNA-molecuul op de wijze zoals weergegeven
in afbeelding 19.
In afbeelding 19 is schematisch een gedeelte van een DNA-molecuul weergegeven. Binnen
dit gedeelte van het DNA-molecuul bevint zich het dominante allel (A). Alleen de
relevante stikstofbasen zijn met letters aangegeven, de naastliggende gedeelten zijn met
stippellijnen aangeduid. Hoe langer de stippellijn, hoe groter het fragment. Het in dit
onderzoek gebruikte restrictie-enzym verdeelt dit gedeelte van het DNA-molecuul in de vier
fragmenten W, X, Y en Z.

afbeelding 19
W
X
Y
Z
5'---------C|CGG---------C|CGG----------
3'---------GGC|C----------GGC|C---------- 3'
5'
3'
Legenda:
= plaats waar het restrictie-enzym
de bindingen verbreekt

bewerkt naar: N.A. Campbell, Biology, Menlo Park, California, 1999, 373

300010 28
16
Lees verder


### Pagina 17

Het mengsel van deze DNA-fragmenten, afkomstig van persoon P die homozygoot is voor
dit dominante allel (AA), leidt na gel-elektroforese tot het patroon zoals is weergegeven
in afbeelding 20. Deze afbeelding is ook opgenomen in de bijlage. De vier banden horen bij de
W-, X-, Y- en Z-fragmenten.
[FIGUUR: Gel-elektroforese met vier banden, gelabeld als afbeelding 20.]
afbeelding 20
+

1p 28
Zet in de afbeelding in de bijlage elk van de letters W, X, Y en Z op de juiste plaats naast
een band.
In afbeelding 21 is schematisch het overeenkomstige gedeelte van het DNA-molecuul van
dit chromosoom van persoon Q die homozygoot is voor het recessieve allel (aa)
weergegeven. Binnen dit gedeelte bevindt zich het recessieve allel. Deze afbeelding staat
ook in de bijlage.
[FIGUUR: DNA-sequentie met 5' en 3' uiteinden, en de sequentie - ACG G------- CCGG-------CCGG-------.]
afbeelding 21
5'
3'
------- ACGG----------CCGG----------CCGG----------
---------- TGCC----------GGCC----------GGCC----------
bewerkt naar: N.A. Campbell, Biology, Menlo Park, California, 1999, 373

1p 29
- Teken in de afbeelding in de bijlage op welke plaats of op welke plaatsen het eerder
genoemde restrictie-enzym (zie afbeelding 19) dit DNA-molecuul in fragmenten verdeelt.
- Teken dit op dezelfde wijze als in afbeelding 19.

In een vervolgonderzoek analyseert de onderzoeker dit gedeelte van de DNA-moleculen
afkomstig van persoon R, die heterozygoot is (Aa).
Hoeveel banden zijn na gel-elektroforese van een mengsel van fragmenten van dit DNA van
deze persoon op de gel zichtbaar?
2p 30
A vier
B vijf
C zes
D zeven
E acht
300010 28 17 Lees verder

### Pagina 18

Afweer
B-lymfocyten kunnen op binnengedrongen antigenen reageren door specifieke
immunoglobulinen te produceren.
Acht processen die in een immuunsysteem optreden, worden in willekeurige volgorde
beschreven:
1 uit een geactiveerde B-lymfocyt ontstaan grote hoeveelheden plasmacellen die allemaal
hetzelfde immunoglobuline produceren;
2 B-lymfocyten verplaatsen zich vanuit het beenmerg via bloed en lymfe naar de
lymfeknopen;
3 plasmacellen scheiden grote hoeveelheden immunoglobuline af;
4 stamcellen ontwikkelen zich tot verschillende typen B-lymfocyten die elk één type
antistof kunnen maken;
5 immunoglobulinen circuleren met het bloed en met de lymfe; zij reageren met antigenen;
6 een antigeen vormt een binding met het bijpassende immunoglobuline. De B-lymfocyt
waarop dit immunoglobuline zich bevindt, wordt dan geactiveerd;
7 antigenen dringen het lichaam binnen;
8 geactiveerde B-lymfocyten delen zich en vormen geheugencellen.
In afbeelding 22 is de vorming van immunoglobulinen schematisch weergegeven. Vier
processen zijn aangegeven met de letters A tot en met D.

afbeelding 22
in het lichaam
buiten het lichaam

[FIGUUR: Schematische weergave van de vorming van immunoglobulinen. Links binnen het lichaam, met cellen die zich delen en differentiëren, aangeduid met letters A, B, C, D. Rechts buiten het lichaam, met antigenen en immunoglobulinen.]

Legenda:
Y_L verschillende soorten antistoffen
(immunoglobulinen)
• antigenen
gebeurtenis/proces

bewerkt naar: J.L. Hopson e.a., Essentials of Biology, New York etc., 1990, 540

300010 28 18 Lees verder

### Pagina 19

31 (3p) □ - Neem onderstaande tabel over op je antwoordblad.
- Zet in de tabel, achter de processen A t/m D (zie afbeelding 22), het nummer van de
daarbij passende beschrijving (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 of 8).

proces | nummer
------- | --------
A |
B |
C |
D |

Over het ontstaan van afweerreacties heeft de Duitse onderzoeker Paul Ehrlich aan het eind
van de negentiende eeuw onderzoek gedaan. Hij ontwikkelde een theorie die in 1900
geïllustreerde zoals in afbeelding 23 is weergegeven.

[FIGUUR: Afbeelding 23 toont vier figuren gelabeld met de nummers 1, 2, 3 en 4, die verschillende stadia van een immuunrespons weergeven. Daarnaast is een legenda afgebeeld die antigenen, antistoffen, vrije antistoffen en cellen weergeeft.]

Legenda:
= antigenen
= antistoffen
= vrije
antistoffen
= cellen in
buitenaanzicht

bewerkt naar: I. Roitt e.a., Immunology, St. Louis etc., 1996, 5.1

32 (2p) De theorie van Ehrlich komt op een aantal punten overeen met de huidige inzichten.
Vergelijk afbeelding 23 met de processen 2, 3, 4, 7 en 8 uit de vorige vraag.
Welk van deze processen komt overeen met tekening 4 van Ehrlich?
A proces 2
B proces 3
C proces 4
D proces 7
E proces 8

300010 28 19 Lees verder


### Pagina 20

Hart en bloedsomloop
In afbeelding 24 is op twee manieren een deel van de bloedsomloop van een volwassene
weergegeven. Tekening 1 van afbeelding 24 geeft schematisch een deel van de
bloedsomloop weer; tekening 2 van afbeelding 24 geeft aspecten van de functie van de
bloedstroom weer.

afbeelding 24
[FIGUUR: Schematische weergave van een deel van de bloedsomloop met de hartboezems en hartkamers, en een schematische weergave van bloedvaten met haarvaten.]
tekening 1 tekening 2

bewerkt naar: H.H. Kreutzer & A.A.G. Oskamp, Biologie 5V, Groningen, 1975, 80-81

2p 33 Bij een kind vóór de geboorte is de bloedsomloop anders dan bij een volwassene.
Tekening 1 van afbeelding 24 is ook weergegeven in de bijlage.
Bewerk de figuur in de bijlage zodanig dat deze de situatie in het hart en die van de grote
bloedvaten bij het hart van een foetus weergeeft.

2p 34 In tekening 2 van afbeelding 24 zijn schematisch delen van het hart van de mens
aangegeven met de letters P en Q.
Welke delen van het hart worden aangegeven met de letters P en Q?
A met P de boezems, met Q de kamers
B met P de kamers, met Q de boezems
C met P de linker harthelft, met Q de rechter harthelft
D met P de rechter harthelft, met Q de linker harthelft

tekst 2
Een patiënt met een verdikte hartspier is in het Hartcentrum Rotterdam
behandeld met een alcoholinjectie. Bij een verdikking van de hartspier
ontstaat een vernauwing van vooral het linkerdeel van het hart. De patiënt
heeft pijn op de borst en is kortademig. Tot nu toe waren er voor deze
patiënten twee mogelijkheden: opereren en medicijnen.
Met de nieuwe behandeling wordt eerst, via de lies een katheter ingebracht en
naar het hart opgeschoven. Via deze katheter wordt vervolgens
contrastvloeistof ingespoten. Op een cardiogram is dan te zien waar de
hartspier is verdikt. Daarna wordt de alcohol op de juiste plek geïnjecteerd.
Het slinken van de spier is direct meetbaar.

bewerkt naar: de Volkskrant, 28-8-1999

300010 28 20 Lees verder

### Pagina 21

2p 35 ☐ Een verdikte hartspier kan ontstaan zijn ten gevolge van verkalking van de grote slagaders. Leg uit waardoor verkalking van de grote slagaders een verdikking van de hartspier tot gevolg kan hebben.

3p 36 ☐ Een patiënt die kortademig is, heeft een verhoogde ademfrequentie. Leg uit hoe een vernauwing van het hart indirect leidt tot een verhoogde ademfrequentie.

1p 37 ☐ De katheter met contrastvloeistof die via de lies is ingebracht, wordt opgeschoven tot bij de kransslagader. Noem het bloedvat - waar de katheter met de contrastvloeistof doorgaat - tussen de been slagader en de kransslagader.

Enzymwerking
De reactiesnelheid in een bepaalde enzymoplossing wordt bepaald op de tijdstippen $t_1, t_2, t_3$, en $t_4$, bij de temperaturen $T_1, T_2, T_3, T_4, T_5$ en $T_6$. De maat voor de reactiesnelheid is de hoeveelheid substraat die door de enzymoplossing binnen een vastgesteld tijdsinterval wordt omgezet. Voor de metingen bij een bepaalde temperatuur op de verschillende tijdstippen, wordt steeds een enzymoplossing gebruikt van een voorraad die gedurende de aangegeven tijd bij de desbetreffende temperatuur werd bewaard. De hoeveelheid enzymoplossing gebruikt van een voorraad die gedurende de aangegeven tijd bij de desbetreffende temperatuur werd bewaard. De hoeveelheid substraat die door de enzymoplossing binnen een vastgesteld tijdsinterval wordt omgezet. Voor de metingen bij een bepaalde temperatuur op de verschillende tijdstippen, wordt steeds een enzymoplossing gebruikt van een voorraad die gedurende de aangegeven tijd bij de desbetreffende temperatuur werd bewaard. De hoeveelheid substraat die door de enzymoplossing binnen een vastgesteld tijdsinterval wordt omgezet. Voor de metingen bij een bepaalde temperatuur op de verschillende tijdstippen, wordt steeds een enzymoplossing gebruikt van een voorraad die gedurende de aangegeven tijd bij de desbetreffende temperatuur werd bewaard. De hoeveelheid substraat die door de enzymoplossing binnen een vastgesteld tijdsinterval wordt omgezet. Voor de metingen bij een bepaalde temperatuur op de verschillende tijdstippen, wordt steeds een enzymoplossing gebruikt van een voorraad die gedurende de aangegeven tijd bij de desbetreffende temperatuur werd bewaard. De hoeveelheid substraat die door de enzymoplossing binnen een vastgesteld tijdsinterval wordt omgezet. Voor de metingen bij een bepaalde temperatuur op de verschillende tijdstippen, wordt steeds een enzymoplossing gebruikt van een voorraad die gedurende de aangegeven tijd bij de desbetreffende temperatuur werd bewaard. De hoeveelheid substraat die door de enzymoplossing binnen een vastgesteld tijdsinterval wordt omgezet. Voor de metingen bij een bepaalde temperatuur op de verschillende tijdstippen, wordt steeds een enzymoplossing gebruikt van een voorraad die gedurende de aangegeven tijd bij de desbetreffende temperatuur werd bewaard. De hoeveelheid substraat die door de enzymoplossing binnen een vastgesteld tijdsinterval wordt omgezet. Voor de metingen bij een bepaalde temperatuur op de verschillende tijdstippen, wordt steeds een enzymoplossing gebruikt van een voorraad die gedurende de aangegeven tijd bij de desbetreffende temperatuur werd bewaard. De hoeveelheid substraat die door de enzymoplossing binnen een vastgesteld tijdsinterval wordt omgezet. Voor de metingen bij een bepaalde temperatuur op de verschillende tijdstippen, wordt steeds een enzymoplossing gebruikt van een voorraad die gedurende de aangegeven tijd bij de desbetreffende temperatuur werd bewaard. De hoeveelheid substraat die door de enzymoplossing binnen een vastgesteld tijdsinterval wordt omgezet. Voor de