# Eindexamen Biologie VWO 2002 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2002/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

### Vraag 36 – Opgave 1

### Vraag 37 – Opgave 1

### Vraag 38 – Opgave 1

### Vraag 39 – Opgave 1

### Vraag 40 – Opgave 1

### Vraag 41 – Opgave 1

### Vraag 42 – Opgave 1

### Vraag 43 – Opgave 1

### Vraag 44 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
Biologie 1,2 (nieuwe stijl) en biologie (oude stijl)
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
2002
Tijd vak 2
Woensdag 19 juni
13.30-16.30 uur
Voor dit examen zijn maximaal 84 punten te
behalen; het examen bestaat uit 44 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Voor de uitwerking van de vragen 5 en 27 is een
bijlage toegevoegd.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg
of berekening wordt gevraagd, worden aan
het antwoord meestal geen punten
toegekend als deze verklaring, uitleg of
berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee redene,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
200029 29
Begin

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Regeling
Tekst 1 is een fragment van een gedicht.

tekst 1 1 Maar nu terug naar het zenuwgestel.
2 Je gevoelens zijn niet automatisch
3 maar je ingewand is dat haast wel
4 en dat heb ik juist daarom zo lief ...

5 Nou het bewust of gevoelssysteem heet somatisch
6 en het automatische heet vegetatief.

7 ... ja die dingen die jullie niet willen
8 die wil ik juist wel
9 zien: het wijd worden van je pupillen,
10 het komen van kippével,
11 als een wisselend zingen en gillen
12 is dat wat je lijf bewaakt,
13 als twee goden of godinnen
14 elk van zenuwen gemaakt
15 met duizenden buiten je binnen
16 stoffen zwetende vingers en tenen.
17 Soms wachten ze op narigheden,
18 het sympathisch systeem (dat is het ene)
19 ontwaakt bij het storen van de vrede
20 maakt dat de lever in je bloed
21 een extra scheutje suiker doet,
22 je hart bonst en je darm begint te trillen
23 je wordt wat bleek je begint terecht
24 en het maakt je al dan niet
25 klaar voor de vlucht of voor een gevecht.

bron: Leo Vroman, Liefde, sterk vergroot, Amsterdam, 1981, 40-41

[FIGUUR: Een klein zwart blokje linksboven de tekst, waarschijnlijk een markering voor de tekst of een deel daarvan.]

2p 1 □ De dichter en bioloog Vroman geeft in zijn gedicht een indeling van het zenuwstelsel. Zo
noemt hij in regel 18 het sympathisch systeem. In zijn gedicht gebruikt hij ook andere
termen die voor een indeling van het zenuwstelsel kunnen worden gebruikt.
Noem, naast 'sympathisch systeem', vijf andere termen uit het gedicht die de dichter heeft
gebruikt om delen van het zenuwstelsel aan te duiden.
Rangschik deze termen in twee groepen waardoor duidelijk wordt dat Leo Vroman het
zenuwstelsel functioneel in twee delen indeelt.

2p 2 □ In regel 9 wordt een pupilreflex omschreven. Een pupilreflex is meestal een gevolg van een
externe prikkel.
Noem bij de pupilreflex, zoals deze in regel 9 is beschreven:
de externe prikkel,
de receptor,
de effector en
de reactie van de effector.

1p 3 □ In de regels 20 t/m 25 beschrijft Vroman een aantal activiteiten van het zenuwstelsel. Deze
activiteiten treden ook op als een bepaalde stof aan het bloed wordt afgegeven.
Welke stof veroorzaakt de activiteiten die in de regels 20 t/m 25 zijn beschreven?

200029 29 2 Lees verder


### Pagina 3

Alcohol

tekst 2
Het rijdt 'vager' en 'schokkerig' na vijf biertjes
150 Jongeren tussen 18 en 24 jaar nemen de komende maanden deel aan een
project, dat hun duidelijkheid moet maken welke effecten alcoholgebruik heeft op
lichaam en rijgedrag. Niet alleen in theorie, maar nu ook in de praktijk.
Op het kartcircuit Pottendijk in Emmen kroop een deelnemer na het drinken van vijf
flesjes bier achter het stuur. Men ziet duidelijke verschillen tussen nuchteren en
'dronken' rijgedrag van de deelnemers. "Bij 0,5 promille merk je het al. Het
reactievermogen neemt sterk af, de stuurbeheersing is een stuk minder en de
oogbewegingen worden trager. Bij het stoplicht stond iemand vol op de rem".
bewerkt naar: de Volkskrant, 3 mei 1996

In tabel 1 is bij mannen het verband weergegeven tussen het lichaamsgewicht en de
alcoholconcentratie in het bloed, na het drinken van het aangegeven aantal glazen
alcoholhoudende drank in één uur.

[FIGUUR: Tabel 1 met lichaamsgewicht in kg en het aantal glazen alcoholhoudende drank in één uur, gevolgd door concentratie alcohol in het bloed (mg·dL⁻¹)]

bron: Th. M. Brody e.a., Human Pharmacology, St. Louis, 1994, 427

Bij vrouwen liggen, na het drinken van een gelijk aantal glazen alcoholhoudende drank, de
waarden van de alcoholconcentraties in het bloed gemiddeld 20 tot 30 procent hoger dan bij
mannen van hetzelfde gewicht.

De alcoholconcentratie in het bloed van jongeren die deelnemen aan het project
'Alcoholvrij op de weg' verschilt na alcoholgebruik van persoon tot persoon. Na het
drinken van vijf glazen alcoholhoudende drank in één uur, wordt de alcoholconcentratie in
het bloed van de jongeren bepaald: een jongen van 45 kg, een meisje van 64 kg, een
jongen van 64 kg en een meisje van 73 kg.

2p 4 ■ Welke van deze personen zal volgens bovenstaande gegevens de laagste concentratie
alcohol in het bloed hebben?
A de jongen van 45 kg
B het meisje van 64 kg
C de jongen van 64 kg
D het meisje van 73 kg

Het wettelijk toegestane promillage is 0,5.
Tabel 1 is ook weergegeven in de bijlage.
2p 5 □ Arceer in de tabel de vakjes met concentraties alcohol in het bloed die hoger zijn dan het
wettelijk toegestane promillage.

200029 29 3 Lees verder

### Pagina 4

Het interne milieu
Door de aanwezigheid van bepaalde bacteriën en virussen in het verteringskanaal kan diarree ontstaan. Bij ernstige vormen van diarree is het verlies aan $Na^{+}$-ionen en het daarmee gepaard gaande vochtverlies aanleiding tot uitdrogingsverschijnselen. Deze uitdrogingsverschijnselen kunnen levensbedreigend zijn. Om in deze situatie uitdroging te voorkomen maakt men gebruik van ORS (oral rehydration salts). ORS-poeder bestaat uit glucose, NaCl, trinatriumcitraat en KCl. Dit wordt opgelost in een voorgeschreven hoeveelheid water. In tabel 2 is de samenstelling van bloedplasma en ORS-oplossing gegeven. Tevens is de osmolariteit van beide oplossingen vermeld. Osmolariteit is een grootheid die wordt gebruikt om de osmotische waarde van een oplossing aan te geven.

tabel 2
|                       | concentratie in mmol · $L^{-1}$ |                       |
|-----------------------|-------------------------------|-----------------------|
|                       | bloedplasma                   | ORS-oplossing         |
| glucose               | 5,3                           | 110                   |
| $Na^{+}$              | 145                           | 90                    |
| $K^{+}$               | 4                             | 20                    |
| $Cl^{-}$              | 105                           | 80                    |
| citraat               | -                             | 10                    |
| osmolariteit          | 310 mOsm                      | 310 mOsm              |

3p 6 □ Een leerling vraagt zich af of ORS ook in droge vorm, als poeder, toegediend zou kunnen worden. Leg uit dat men ORS beter kan toedienen in de vorm van deze oplossing dan als poeder.

Een model van de opname en het transport van glucose door dekweefselcellen van de dunne darm is weergegeven in afbeelding 1.

afbeelding 1
[FIGUUR: Schematische weergave van de opname en transport van glucose door dekweefselcellen van de dunne darm. De celmembranen van de darmholte (1), de dekweefselcel (2) en het weefselvocht (3) zijn te zien. Glucose en natriumionen worden vanuit de darmholte de cel in getransporteerd. Binnen de cel wordt glucose getransporteerd naar het weefselvocht. Een Na+-K+-ATPase pomp aan de basale zijde van de cel reguleert de natriumionconcentratie.]

Legenda:
1 = darmholte
2 = dekweefsel van
    de darm
3 = weefselvloeistof

bron: B. Alberts e.a. Molecular biology of the cell, New York/London, 1994, 520

2p 7 □ Het transport van stoffen door het celmembraan kan actief (actief transport) of passief (diffusie) plaatsvinden.
- In afbeelding 1 is het transport aangegeven van glucose van de darmholte door het celmembraan heen de dekweefselcel in. Is dit transport actief of passief?
- In afbeelding 1 is ook het transport van glucose uit de dekweefselcel door het celmembraan heen naar de weefselvloeistof aangegeven. Is dit transport actief of passief?

200029 29 4 Lees verder


### Pagina 5

De hoeveelheid weefselvloeistof is afhankelijk van een aantal factoren, zoals de bloeddruk, de osmotische waarde van het bloed en de osmotische waarde van de weefselvloeistof.
Zes gebeurtenissen zijn:
1 de hartslagfrequentie neemt af;
2 de hartslagfrequentie neemt toe;
3 de opname van water vanuit de weefselvloeistof in de haarvaten neemt af;
4 de opname van water vanuit de weefselvloeistof in de haarvaten neemt toe;
5 de kringspieren van de arteriolen (kleine slagaders) ontspannen zich;
6 de kringspieren van de arteriolen (kleine slagaders) trekken zich samen.
2p 8 ■ Door welke van deze gebeurtenissen neemt de hoeveelheid weefselvloeistof toe?
A door de gebeurtenissen 1, 3 en 6
B door de gebeurtenissen 1, 4 en 6
C door de gebeurtenissen 2, 4 en 5
D door de gebeurtenissen 2, 3 en 5

Bij iemand die in hongerstaking is, treedt hongeroedeem op. Hierbij verandert de hoeveelheid weefselvloeistof.
3p 9 ■ - Neemt de hoeveelheid weefselvloeistof bij de hongerstaker toe of af?
- Leg je antwoord uit. Noem in je uitleg de oorzaak van het ontstaan van hongeroedeem en de processen die ontregeld zijn.
[FIGUUR: Een zwart vierkantje naast vraag 9]

Monoklonale antistoffen

teks 3 1 De monoklonale antistoftechniek, waarvoor in 1984 de Nobelprijs is toegekend aan
2 Köhler en Milstein, maakte het voor het eerst mogelijk antistoffen in handen te
3 krijgen die gericht zijn tegen antigenen in tumoren. Veelal gaat het hier om
4 weefselspecifieke antigenen die behalve op de tumorcellen ook op de cellen van
5 het gezonde weefsel voorkomen waaruit de tumor is ontstaan. Bij deze techniek
6 krijgen muizen of ratten (antilichamen producerende B-lymfocyten) die niet
7 antigeen-specifieke B-lymfocyten vormen. Deze lymfocyten worden gefuseerd met
8 zich onbeperkt delende (monsterlijke) tumorcellen. Na de fusie is het betrekkelijk
9 eenvoudig om die gefuseerde cel (celhybride) te selecteren die een specifieke
10 antistof met de gewenste kenmerken maakt. De celhybride kan zich vrijwel
11 eindeloos delen. De aldus ontstane kloon van de celhybride (hybrideoom) maakt dus
12 één specifieke antistof. De zo geproduceerde specifieke antistoffen worden
13 monoklonale antistoffen genoemd.

1p 10 ■ In tekst 3 wordt in regel 4 gesproken over 'weefselspecifieke antigenen'.
In welk deel van een cel bevinden zich deze antigenen?

1p 11 ■ Een antigeen is uit organische stoffen opgebouwd.
Noem één type organische stof waaruit een antigeen kan zijn opgebouwd.

1p 12 ■ In regel 6 staat dat, voor de vorming van antigeenspecifieke B-lymfocyten, weefsel van de
mens aan muizen wordt toegediend. Cellen van het weefsel worden altijd rechtstreeks in het
bloed gebracht.
Leg uit waardoor het zinvol is om cellen van het weefsel met het voedsel toe te dienen.

2p 13 ■ - Wordt bij de in tekst 3 beschreven behandeling de muis actief of passief geïmmuniseerd?
- En wordt bij de in tekst

### Pagina 6

Agressie
Een studente onderzoekt agressie bij mannelijke huismuizen. Zij zet de mate van agressie
uit op een agressie-scoreschaal van 1 tot 7. Hoe groter de mate van agressie, hoe hoger de
score. De gemiddelde agressie van deze muizen ligt op $2\frac{1}{2}$. Vrouwelijke huismuizen
vertonen weinig agressief gedrag.
Zij laat verschillende muizen met elkaar paren:
groep 1: meest agressieve mannetjes met zusters van andere meest agressieve mannetjes;
groep 2: zwak agressieve mannetjes met zusters van andere zwak agressieve mannetjes.
Vervolgens selecteert ze in beide groepen de nakomelingen met de vermelde eigenschap (in
groep 1 meest agressief en in groep 2 zwak agressief) en herhaalt deze paringen en selecties
bij een groot aantal opeenvolgende generaties, onder gelijke omstandigheden.
Van elke generatie meet zij van beide groepen de gemiddelde agressiescore van de
mannetjes. In het diagram is afbeelding 2 zijn de resultaten tot en met de zevende generatie
uitgezet. Na de zevende generatie wordt het verschil tussen beide groepen met grotere
verwisseling van jongen tussen beide groepen had geen invloed op de agressiescore van de
jongen, noch van de ‘verwisselde’ noch van de ‘niet-verwisselde’ jongen. Met deze
verwisselde jonge muizen werd niet verder doorgekweekt.

[FIGUUR: Een lijndiagram met op de y-as "agressie-score" van 0 tot 7 en op de x-as "aantal generaties" van 0 tot 8. Er zijn twee lijnen getekend. De ene lijn is getekend met open cirkels en de andere met gevulde cirkels. Een legenda geeft aan dat de open cirkels "groep 1" vertegenwoordigen en de gevulde cirkels "groep 2". De lijn van groep 1 begint op ongeveer 3, stijgt naar ongeveer 6 in generatie 5, en eindigt rond 5 in generatie 7. De lijn van groep 2 begint op ongeveer 2.25, stijgt langzaam naar ongeveer 3.25 in generatie 4, daalt naar ongeveer 2 in generatie 5, en eindigt rond 2.5 in generatie 7.]

bewerkt naar: P.R. Wiepkema & J.A.R.A.M. van Hooff, Agressief gedrag. Oorzaken en
functies, Utrecht, 1977, 92

Op grond van deze resultaten vraagt de studente zich af of het verschil in agressie tussen de
twee groepen muizen van de zevende generatie alleen wordt veroorzaakt door erfelijke
factoren, alleen door milieufactoren of door een combinatie van erfelijke en milieufactoren.
2p 15 ■ Waardoor wordt het verschil in agressie tussen de twee groepen veroorzaakt?
A alleen door erfelijke factoren
B alleen door milieufactoren
C door een combinatie van erfelijke en milieufactoren.

200029 29 6 Lees verder
Voor alle eindexamens, zie www.alleeindexamens.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eind.

### Pagina 7

Het verloop van de agressiescore van de zevende tot en met de twaalfde generatie kan
worden vastgesteld. In de diagrammen 1, 2, 3 en 4 van afbeelding 3 zijn vier mogelijkheden
weergegeven.

[FIGUUR: Vier grafieken die de agressiescore in relatie tot het aantal generaties weergeven. Elke grafiek bevat twee lijnen: een met open cirkels en een met gesloten cirkels, en een onderbroken lijn. De assen zijn gelabeld met 'agressie- score' (verticaal van 0 tot 7) en 'aantal generaties' (horizontaal van 0 tot 12). De grafieken zijn gelabeld als 'diagram 1', 'diagram 2', 'diagram 3' en 'diagram 4'.]

Legenda:
---o---- groep 1
-----•----- groep 2
---------- verwachte agressiescore

2p 16 ■ Welk van deze diagrammen geeft de juiste agressiescore van de 7e tot de 12e generatie
weer?
A diagram 1
B diagram 2
C diagram 3
D diagram 4

200029 29 7 Lees verder


### Pagina 8

tekst 4 Energie

Duikeenden, onder andere kuifeenden, foerageren voornamelijk 's nachts. Ze duiken drie- tot vijfhonderd keer per nacht om hun dagelijks rantsoen aan driehoeksmosselen te verzamelen. Ze slikken de mosselen in hun geheel door. Bij elke duik hebben de eenden slechts kort de tijd om onder water mosselen te vinden. Ze moeten de mossel vaak losrukken van de bodem, en dienen dan snel weer op te stijgen om naar adem te happen. Voor de duikeend zijn daarom de diepte waarop de mosselen zich bevinden, het gemak waarmee ze te slikken zijn en de snelheid waarmee ze zijn door te slikken, van het allergrootste belang.

bewerkt naar: J. de Leeuw, Overwinterende kuifeenden. Duiken naar een koude dis, Natuur & Techniek 68/1 (2000), 50-55

Een kuifeend duikt naar voedsel. Het voedsel levert onder meer energie voor de basisstofwisseling, voor het vliegen, voor de vertering en voor het duiken. In afbeelding 4 is het energiegebruik per dag van een kuifeend voor deze vier activiteiten weergegeven.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'energiegebruik per dag (kJ)' van 0 tot 3000, en op de x-as 'aantal uren duiken' van 0 tot 8. Er zijn vier gestapelde gebieden: 'basisstofwisseling', 'vliegen', 'vertering' en 'duiken'.]

Uit afbeelding 4 blijkt dat naarmate een kuifeend langer duikt, hij meer energie gebruikt voor de vertering en voor het duiken. Hierover worden de volgende beweringen gedaan:
1 Wanneer de kuifeend langer duikt, neemt hij meer voedsel op, waardoor meer energie wordt gebruikt voor de vertering van dat voedsel.
2 Wanneer de kuifeend langer duikt, gebruiken zijn skeletspieren meer ATP.
3 Wanneer de kuifeend langer duikt, neemt zijn anaërobe dissimilatie toe.

2p 17 ■ Welke van deze beweringen kunnen juist zijn?
A alleen de beweringen 1 en 2
B alleen de beweringen 1 en 3
C alleen de beweringen 2 en 3
D de beweringen 1, 2 en 3

Het energiegebruik van een kuifeend kan in een bassin met een ademhalingsbox worden vastgesteld. Een ademhalingsbox is een afgesloten doos die voortdurend van verse lucht wordt voorzien. Een dergelijke proefopstelling is schematisch weergegeven in afbeelding 5. De zuurstofmeter meet de hoeveelheid zuurstof die aanwezig is in de referentieluchtstroom (verse lucht) en in de bemonsterde lucht. De temperatuur wordt constant gehouden.

200029 29 8 Lees verder


### Pagina 9

afbeelding 5
computer
zuurstof
meter
referentieluchtstroom
bemoster-
de lucht
ademhalings-
box
temperatuur
eendenverblijf
bassin-
voedselplateau

bewerkt naar: J. de Leeuw, Overwinterende kuifeenden. Duiken naar een koude dis,
Natuur & Techniek 68/1 (2000), 50-55

In het bassin bevindt zich een plateau met voedsel dat op verschillende diepten kan worden
gebracht.
Met deze proefopstelling wil je het verband bepalen tussen het energiegebruik van een
kuifeend en de diepte van het op te duiken voedsel.
4p 18 Gebruik daarvoor de hierboven beschreven opstelling.
1p 19 Noem twee eigenschappen van een kuifeend die invloed hebben op het energiegebruik van
deze kuifeend in de opstelling van afbeelding 5.

Een mens neemt energie op, legt energie vast, gebruikt energie en geeft energie af. Drie
processen bij de mens zijn:
1 uitademing;
2 uitscheiding;
3 transpiratie.
2p 20 Bij welk of bij welke van deze processen wordt een deel van de opgenomen energie aan het
milieu afgegeven?
A alleen bij proces 1
B alleen bij proces 2
C alleen bij proces 3
D alleen bij de processen 1 en 2
E alleen bij de processen 1 en 3
F bij de processen 1, 2 en 3

200029 29 9 Lees verder

### Pagina 10

Ecosystemen
In een ecosysteem kunnen soorten zich dusdanig specialiseren dat ze een optimaal
gebruikmaken van beschikbare hulpbronnen zoals voedselgrootte,
omgevingstemperatuur en
vochtigheidsgraad. Dit noemt men nis-differentiatie.
Een voorbeeld van nis-differentiatie is:
Twee soorten wADSLAKJES, Hydrobia ulvae en Hydrobia ventrosia, komen in een bepaald
gebied samen voor. In dat gebied specialiseert H. ulvae zich op grotere voedseldeeltjes en
H. ventrosia op kleinere voedseldeeltjes. Wanneer ze niet samen in hetzelfde gebied
voorkomen, gebruiken ze allebei voedseldeeltjes van dezelfde grootte.
In afbeelding 6 is een model van nis-differentiatie voor zeven verschillende hulpbronnen (A t/m
G) weergegeven. Op de assen zijn twee verschillende hulpbronnen (bijvoorbeeld
voedselgrootte en temperatuur) tegen elkaar uitgezet. Uit het model is af te lezen in welke
mate de verschillende soorten van de twee hulpbronnen gebruikmaken. De ellipsen en
cirkels geven de nissen van de soorten weer wanneer ze van beide hulpbronnen
gebruikmaken.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "eigenschap van tweede hulpbron" en een pijl omhoog, en op de x-as "mate van gebruik van de eerste hulpbron" met een pijl naar rechts. Binnen de assen zijn verschillende ellipsen en cirkels getekend, gelabeld met letters A t/m G. Er zijn ook verticale en horizontale lijnen die de assen verdelen, en golvende lijnen die de verdeling van de soorten aangeven.]

afbeelding 6

bewerkt naar: K. Bakker e.a., Inleiding tot de oecologie, Utrecht/Antwerpen, 1987, 313

2p 21 ■ De soorten A, B en C leven in hetzelfde gebied en maken alle drie gebruik van beide
hulpbronnen.
Is er bij gelijkmatig gebruik van beide hulpbronnen door de soorten A, B en C sprake van
concurrentie (= competitie) tussen deze soorten?
Zo ja, tussen welke soorten is sprake van concurrentie?
A Nee, er is geen concurrentie tussen de soorten A en B, noch tussen de soorten A en C, noch
tussen de soorten B en C.
B Ja, er is alleen concurrentie tussen de soorten A en B.
C Ja, er is alleen concurrentie tussen de soorten A en C.
D Ja, er is alleen concurrentie tussen de soorten B en C.
E Ja, er is alleen concurrentie tussen de soorten A en B en tussen de soorten B en C.
F Ja, er is concurrentie tussen de soorten A en B, tussen de soorten A en C, en
tussen de soorten B en C.

Stadia in de ontwikkeling van een ecosysteem kunnen onder meer gekenmerkt worden door
de energietoevoer, de nettoproductie en de respiratie (= dissimilatie) die in de verschillende
stadia plaatsvinden.
De schema's in afbeelding 7 geven de energietoevoer en de bijbehorende nettoproductie en
respiratie weer in drie verschillende stadia van een ecosysteem.

200029 29 10 Lees verder


### Pagina 11

afbeelding 7
energietoevoer
100%
ecosysteem
netto
productie
2%
respiratie
98%
schema P
energietoevoer
100%
ecosysteem
netto
productie
50%
respiratie
50%
schema Q
energietoevoer
100%
ecosysteem
netto
productie
70%
respiratie
30%
schema R

2p 22 Welk schema uit afbeelding 7 geeft het best de energietoevoer en de bijbehorende
nettoproductie en respiratie weer in een climaxstadium?
A schema P
B schema Q
C schema R

In een bepaald geëutrofieerd zoetwater-ecosysteem is concurrentie ontstaan tussen
groenwieren uit het fytoplankton en blauwwieren (= cyanobacteriën). Eén van de genera
(= geslachten) groenwieren is Chlamydomonas. Cellen van Chlamydomonas bevatten de
pigmenten chlorophyll a en caroteen. Cyanobacteriën bevatten chlorophyll a, maar ook rode
en blauwe pigmenten. In afbeelding 8 zijn de absorptiespectra getekend van
overeenkomstige massa's groenwieren (Chlamydomonas) en cyanobacteriën.

afbeelding 8
absorptie
0,900
0,800
0,700
0,600
0,500
0,400
0,300
0,200
0,100
0
340 400 500 600 700 800 900
golflengte (nm)
Chlamydomonas

absorptie
0,900
0,800
0,700
0,600
0,500
0,400
0,300
0,200
0,100
0
340 400 500 600 700 800 900
golflengte (nm)
cyanobacterie

bron: T.D. Brock en M.T. Madigan, Biology of Microorganisms, USA, 1991, 565 en 573

2p 23 Krijgt Chlamydomonas of krijgen cyanobacteriën, alleen uitgaande van bovenstaande
gegevens, in dit zoetwater-ecosysteem de overhand of is dat niet te bepalen?
A Chlamydomonas
B cyanobacteriën
C niet te bepalen

200029 29 11 Lees verder


### Pagina 12

Populaties
Een onderzoekster bestudeert populaties van een bepaalde schelpdiersoort: de schaalhoorn (Patella cochlear). Zij meet de lengte van de schelpen, de biomassa en de dichtheid van verschillende populaties. In afbeelding 9 zijn haar resultaten weergegeven.
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as schelp-lengte (mm) en op de x-as populatiedichtheid (per m^2). Twee lijnen met datapunten. Een legenda toont open cirkels voor gemiddelde schelp-lengte en gevulde cirkels voor gemiddelde biomassa. Een klein getekend schelpdier links van de grafiek.]
bewerkt naar: M. Begon, J.L. Harper & C.R. Townsend, Ecology, Oxford, 1996, 229
2p 24 ■ Neem aan dat er een verband bestaat tussen de lengtegroei van de schelpen en de populatiedichtheid.
In welk of in welke van de trajecten 1, 2 en 3 is dan de populatiedichtheid de beperkende factor voor de lengtegroei van de schelp van Patella cochlear?
A alleen in traject 1
B alleen in traject 2
C alleen in de trajecten 1 en 2
D alleen in de trajecten 2 en 3
E alleen in de trajecten 1, 2 en 3
F in de trajecten 1, 2 en 3
In de diagrammen in afbeelding 10 zijn de individuen van drie populaties Patella cochlear ingedeeld in groepen op basis van de schelp-lengte. De populaties P, Q en R verschillen in dichtheid.
[FIGUUR: Drie histogrammen naast elkaar. Elk histogram heeft op de y-as 'percentage van de populatie' en op de x-as 'lengte (mm)'. Van links naar rechts zijn de grafieken gelabeld met 'populatie P', 'populatie Q' en 'populatie R'.]
2p 25 ■ Welke van de populaties P, Q of R heeft het kleinste aantal schelpen per m??
A populatie P
B populatie Q
C populatie R
200029 29 12 Lees verder

### Pagina 13

Evolutietheorie
Het schema van afbeelding 11, gebaseerd op fossiele vondsten en op analyses van genetisch
materiaal, toont op grond daarvan de afstamming van ‘homin oïde primaten’ zoals die door
diverse onderzoekers wordt verondersteld. Tot de hominoïde primaten worden de mens, de
apensamen en hun voorouders gerekend.
[FIGUUR: Stamdiagram van de evolutie van hominoïden, met geologische tijdschaal aan de linkerzijde en aanduidingen van verschillende genera en subfamilies.]
Legenda:
1 = Pliopithecus
2 = Proconsul
3 = Hylobatida (gibbons e.a.)
4 = Afropithecus
5 = Dryopithecus
6 = Gorillini (gorilla)
7 = Pan (chimpansee)
8 = Homo (mens)
9 = Sirapithecus
10 = Ponap (orang outan)
11 = Kenyapithecus
12 = Oreopithecus
bewerkt naar: S.J. Gould, Verslag van het leven, Londen, 1993, 226
1p 26
Volgens afbeelding 11 hebben de drie genera (= geslachten) Gorillini, Pan en Homo
dezelfde voorouders en worden ze tot de subfamilie Homininae gerekend.
Hoeveel miljoen jaar geleden heeft de volgende splitsing in de splitsingsdatum gevonden
binnen de subfamilie van de Homininae die leidde tot de drie genoemde genera?
200029 29
13
Lees verder

### Pagina 14

Populatiegenetica
In het diagram van afbeelding 12 is het verband weergegeven tussen de frequenties
waarmee de genotypen AA en aa in verschillende populaties van één soort voorkomen en de
frequentie p van allel A en de frequentie q van allel a in deze populaties. Op de populaties
is de regel van Hardy-Weinberg van toepassing.
[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as 'genotype frequentie' en op de x-as 'allelfrequentie'. Twee krommes zijn getekend, één voor genotype 'aa' en één voor genotype 'AA'.]
afbeelding 12 genotype 1,0
frequentie aa
↑ 0,8
0,7
0,6
0,5
0,4
0,3
0,2
0,1
0
0 0,1 0,2 0,3 0,4 0,5 0,6 0,7 0,8 0,9 1,0 p
1,0 0,9 0,8 0,7 0,6 0,5 0,4 0,3 0,2 0,1 0 q
allelfrequentie
AA
bewerkt naar: C. Susanne, Menselijke genetica, Malle, 1987, 449
3p 27
Het diagram van afbeelding 12 is ook opgenomen in de bijlage.
- Bereken de frequentie van het heterozygote genotype Aa bij de volgende frequenties q
van
allel a: q = 0,0;
q = 0,8;
q = 1,0.
- Zet de gevonden waarden van Aa uit in het diagram in de bijlage.
- Teken in het diagram de grafiek die de frequentie weergeeft van het heterozygoote
genotype Aa in deze populaties.
In één van de populaties van deze soort treden puntmutaties op. Hierdoor bestaat de kans
dat bij de DNA-replicatie, die vooraf gaat aan de meiose, allel A muteert naar allel a
waardoor de allelfrequenties veranderen.
Deze verandering in allelfrequentie per generatie wordt als volgt in een formule uitgedrukt:
Δp = -µ · p · P(t-1)
waarin
p = frequentie van allel A
P(t-1) = frequentie van allel A in de voorgaande generatie van dezelfde populatie
µ = mutatiefrequentie
Het diagram van afbeelding 13 geeft de verandering weer van de frequentie van allel A in
de verschillende generaties van deze soort in de loop van de tijd. Voor deze populatie is
µ = 1 · 10-5.
In het diagram van afbeelding 13 zijn vier grafieken (K, L, M en N) getekend die de
verandering van frequentie p zouden kunnen weergeven.
200029 29
14
Lees verder

### Pagina 15

afbeelding 13
frequentie 1,0
p 0,9
0,8
0,7
0,6
0,5
0,4
0,3
0,2
0,1
N
0
0 50.000 100.000 150.000 200.000
aantal generaties
2p 28 ■ Welke van deze grafieken geeft het beste de verandering van frequentie p in de
verschillende generaties in de loop van de tijd weer?
A grafiek K
B grafiek L
C grafiek M
D grafiek N
In een andere populatie van deze soort is op een zeker moment de frequentie p = 0,4 en de
mutatiefrequentie $\mu = 0,1$.
2p 29 ■ Hoe groot is in dat geval de frequentie p na twee generaties?
A 0,32
B 0,36
C 0,38
D 0,44
E 0,48

Een stamboom
Een vrouw heeft kinderen uit twee huwelijken. Vier van haar kinderen hebben een zeer
zeldzame erfelijke aandoening.
In afbeelding 14 is een stamboom getekend van deze familie. Er wordt van uitgegaan dat
geen mutaties en geen crossing-over zijn opgetreden.
afbeelding 14
[FIGUUR: Stamboom met symbolen voor mannen en vrouwen, aangeduid met nummers 1, 2, 3 en met de aandoening in grijze vlakken.]
Legenda:
vrouw zonder
de aandoening
man zonder de
aandoening
man met de
de aandoening
bewerkt naar: A.J.F.Griffiths, Genetic Analysis, New York, 1996, 86

Drie leerlingen bespreken deze stamboom en geven een verklaring voor het voorkomen van
deze aandoening bij deze vier kinderen.
Volgens leerling 1 is het gen dat deze aandoening veroorzaakt, recessief en niet
X-chromosomaal.
Volgens leerling 2 is het gen dat deze aandoening veroorzaakt, recessief en
X-chromosomaal.
Volgens leerling 3 is het gen dat deze aandoening veroorzaakt Y-chromosomaal.
3p 30 ■ Geef bij elke van deze drie verklaringen een argument, op basis van de informatie in de
stamboom, waaruit blijkt dat de verklaring óf waarschijnlijk juist is óf waarschijnlijk
onjuist is óf zeker onjuist is.

2000029 29
15
Lees verder

### Pagina 16

Erfelijke kaalheid
De aanwezigheid of het geheel of gedeeltelijk ontbreken van hoofdhaar (kaalheid) berust op
de allelen $H^k$ (kaal) en $H^n$ (kaal). In aanwezigheid van hoge concentraties van het
hormoon testosteron is het allel $H^k$ dominant over het allel $H^n$, bij lage concentraties
testosteron is het allel $H^n$ dominant over het allel $H^k$.

Een man met genotype $H^k H^n$ en een vrouw met het genotype $H^k H^n$ krijgen samen een aantal
kinderen.
2p 31 ■ Welk percentage van hun zonen heeft op grond van deze gegevens kans om op latere
leeftijd kaal te worden?
A 0%
B 25%
C 33%
D 50%
E 75%

Sommige vrouwen hebben tot ongeveer hun zestigste jaar veel haar en worden daarna
geleidelijk kaal. Dit wordt mede veroorzaakt doordat hun testosteronspiegel stijgt.
2p 32 ■ Welk genotype ligt of welke genotypen liggen aan de kaalheid van die vrouwen ten
grondslag?
A alleen $H^k H^k$
B alleen $H^k H^n$
C alleen $H^n H^n$
D alleen $H^k H^k$ en $H^k H^n$
E alleen $H^k H^n$ en $H^n H^n$
F $H^k H^k$ en $H^k H^n$ en $H^n H^n$

Recombinant DNA-techniek
Door inbrengen van genen van organismen van een bepaalde soort in cellen van organismen
van een andere soort kunnen zogenoemde 'transgene' organismen ontstaan. Uit de genetisch
veranderde cellen kunnen complete individuen worden gekweekt. Op deze wijze kan men
snel nieuwe plantensoorten kweken.

2p 33 ■ Vermeerderdt men zulke transgene planten gebruikmakend van meiose, van mitose of zowel
van meiose als van mitose?
A alleen van meiose
B alleen van mitose
C zowel van meiose als van mitose

2p 34 ■ Aan het gebruik van transgene planten zijn voor- en nadelen verbonden.
- Noem twee voordelen van het gebruik van transgene planten voor de landbouw.
- Noem twee nadelen van het gebruik van transgene planten voor een bestaand ecosysteem.

Prenataal onderzoek
Er zijn verschillende methoden om informatie te krijgen over de aanwezigheid van een
erfelijke afwijking bij een embryo. Twee van die methoden zijn:
1 de vroege biopsie: hierbij wordt één cel uit een embryo in een vier- of achttallig stadium
gehaald en genetisch onderzocht.
2 de late biopsie: hierbij wordt een tiental cellen uit een trofoblast gehaald en genetisch
onderzocht. In dat stadium bestaat het embryo uit meer dan honderd cellen.

1p 35 ■ Sommige mensen geven de voorkeur aan één van deze twee methoden om informatie te
krijgen over de aanwezigheid van een erfelijke afwijking bij een embryo.
Aan welke van beide methoden zou jij de voorkeur geven?
Geef een biologisch argument voor je keuze.

1p 36 ■ Noem een andere methode om informatie te krijgen over de aanwezigheid van een erfelijke
afwijking.

200029 29
16
Lees verder


### Pagina 17

Geslachtshormonen
In de diagrammen (afbeelding 15) is de concentratie van oestradiol in het bloed van een
vrouw gedurende drie perioden van één jaar in de loop van haar leven weergegeven. Vanaf
haar eerste menstruatie had zij een regelmatige cyclus.
afbeelding 15
[FIGUUR: Drie diagrammen met op de y-as 'oestradiol concentratie' en op de x-as de tijd in maanden. Elk diagram beslaat een periode van 1 jaar. Diagram 1 toont een cyclus met 13 pieken en dalen. Diagram 2 toont een cyclus met 14 pieken en dalen. Diagram 3 toont een cyclus met 13 pieken en dalen.]
diagram 1
diagram 2
diagram 3
2p 37 Welk diagram geeft het verloop van de oestradiolconcentratie weer in het eerste jaar van
haar ovulaties?
A diagram 1
B diagram 2
C diagram 3
Bierbrouwen
In een folder staat de volgende tekst:
tekst 5
Om bier te brouwen is het onder andere nodig suiker om te zetten in alcohol en
koolstofdioxide. Gistcellen zorgen dat deze omzetting ook werkelijk plaatsvindt. Als
er niet genoeg suiker in het water zit, gaat het niet. Met een bepaalde hoeveelheid
suiker lukt het wel en hoe meer suiker er is, hoe sneller dit proces verloopt. Ook
geldt: hoe warmer hoe meer er wordt omgezet. Maar al te warm is weer niet goed,
want dan sterven de gistcellen. Ook de hoeveelheid zuurstof is belangrijk. Maar
daarvoor geldt juist: hoe minder zuurstof hoe beter.
2p 38 Noem twee oorzaken, die niet in tekst 5 zijn genoemd, waardoor de uitspraak "hoe meer
suiker er is, hoe sneller dit proces verloopt" niet altijd juist is.
2p 39 In tekst 5 wordt gesteld: "hoe warmer hoe meer er wordt omgezet".
Voor welk temperatuurgebied van de gistcellen is deze uitspraak van toepassing?
A tussen de minimum- en de maximumtemperatuur
B tussen de minimum- en de optimumtemperatuur
C tussen de optimum- en de maximumtemperatuur
1p 40 Leg uit waardoor "hoe minder zuurstof hoe beter" bij het brouwen van bier van toepassing
is.
200029 29
17
Lees verder

### Pagina 18

Bacteriën
In een serie experimenten wordt onderzoek gedaan met bacteriën die in de darm van de
mens voorkomen (Escherichia coli). De experimenten beginnen met het selecteren van
mutanten van E. coli die resistent zijn tegen penicilline. In de procedure waarmee zulke
mutanten kunnen worden geselecteerd, zijn de volgende stappen te onderscheiden:
1 Een onderzoeker wekt mutaties op in een kweek van E. coli in een vloeibaar
voedingsmedium;
2 Eén tiende milliliter van deze kweek wordt over een agarplaat P verspreid. Deze agarplaat
bevat een voedingsmedium. Op deze plaat ontwikkelt zich een aantal kolonies;
3 Vervolgens wordt deze plaat P op een stukje stof gedrukt dat op een houten blokje is
gespannen. Op de stof van elke kolonie een afdruk;
4 Deze afdruk van de bacteriekolonies wordt overgebracht op nieuwe agarplaten (Q en R).
Dit noemt men 'stempelen'. Plaat Q bevat een volledig voedingsmedium. Plaat R bevat
hetzelfde volledige voedingsmedium waaraan penicilline is toegevoegd.
Deze procedure is weergegeven in afbeelding 16.
afbeelding 16
[FIGUUR: Schematische weergave van het selecteren van bacteriële mutanten. Stap 1: mutaties opwekken in een reageerbuis. Stap 2: verdunnen van de kweek en verspreiden over een agarplaat P met voedingsmedium. Stap 3: 'stempelen' van de kolonies op plaat P naar een stukje stof. Stap 4: overbrengen van de afdrukken van de kolonies naar twee nieuwe agarplaten, Q (volledig voedingsmedium) en R (voedingsmedium met penicilline).]

1p 41 □ Noem twee manieren waarop de onderzoeker mutaties kan opwekken in een kweek van
E. coli in een vloeibaar voedingsmedium.

Op basis van de bacteriekolonies die zich ontwikkelen op de agarplaten Q en R, kan een
uitspraak worden gedaan over de aanwezigheid van mutanten die resistent zijn tegen
penicilline.
De onderzoeker concludeert op basis van zijn onderzoeksresultaten dat in onderzoek
penicillineresistente mutanten van E. coli zijn geselecteerd.

In afbeelding 17 zijn drie mogelijke resultaten (k, l en m) van dit onderzoek getekend.
afbeelding 17
[FIGUUR: Drie paren agarplaten (k, l, m). Elk paar bestaat uit een plaat Q (volledig voedingsmedium) en een plaat R (voedingsmedium met penicilline). Op plaat Q zijn bacteriegroei te zien in de vorm van kolonies op dezelfde posities. Op plaat R is de bacteriegroei op plaat Q gedeeltelijk afwezig (geen groei op de posities waar op plaat Q wel groei is, behalve in resultaat m waar op één positie wel groei is op plaat R).]
Legenda:
• bacteriegroei
<3> wel afdruk, maar
geen bacteriegroei

2000029 29 18 Lees verder

### Pagina 19

2p 42 Welke van de tekeningen k, 1 en m geeft of welke geven een resultaat weer op basis
waarvan de conclusie kan worden getrokken dat er penicillineresistente mutanten van
E. coli zijn geselecteerd?
A alleen tekening k
B alleen tekening l
C alleen tekening m
D de tekeningen k en l
E de tekeningen k en m
F de tekeningen l en m
Penicilline is een stofwisselingsproduct dat wordt geproduceerd door de schimmel
Penicillium chrysogenum. In het diagram van afbeelding 18 geeft grafiek p de verandering
van de massa van de schimmel in een culture weer. Eén van de grafieken 1, 2 en 3 geeft het
verloop aan van de totale hoeveelheid door deze schimmel geproduceerde penicilline.
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'hoeveelheid penicilline' en op de x-as 'tijd'. Drie verschillende lijnen (1, 2, 3) tonen de productie van penicilline over tijd. De legenda geeft aan dat de lijnen p vertegenwoordigen, waarschijnlijk gerelateerd aan het organisme P. chrysogenum. Er is ook een grafiek die de massa van P. chrysogenum weergeeft, ook over tijd.]
afbeelding 18 hoeveetheid
penicilline
massa
P. chrysogenum
Legenda:
p
tijd
bewerkt naar: T.D. Broek & M.T. Madigan, Biology of microorganisms, USA, 1991, 353
2p 43 Welke van de grafieken 1, 2 en 3 geeft de totale hoeveelheid geproduceerde penicilline juist
weer?
A grafiek 1
B grafiek 2
C grafiek 3
Penicilline remt bij bepaalde bacteriën (de eubacteriën) de productie van een stof
(peptidoglycaan) waaruit de celwand deels is opgebouwd. Deze stof komt alleen in de
celwand van eubacteriën voor.
2p 44 Noem twee functies van de celwand bij eubacteriën.
Einde
200029 29 19