# Eindexamen Biologie VWO 2002 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2002/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

### Vraag 36 – Opgave 1

### Vraag 37 – Opgave 1

### Vraag 38 – Opgave 1

### Vraag 39 – Opgave 1

### Vraag 40 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
Biologie (oude stijl)
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
20
02
Tijdvak 1
Dinsdag 21 mei
13.30-16.30 uur

Voor dit examen zijn maximaal 82 punten te
behalen; het examen bestaat uit 40 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Voor de uitwerking van de vragen 9, 18, 25, 29 en 33
is een bijlage toegevoegd.

Als bij een open vraag een verklaring, uitleg
of berekening wordt gevraagd, worden aan
het antwoord meestal geen punten
toegekend als deze verklaring, uitleg of
berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.

200018 29
Begin

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Aërobe dissimilatie
Bij de aërobe dissimilatie van koolhydraten wordt een drietal deelprocessen onderscheiden:
• de glycolyse;
• de citroenzuurcyclus;
• de oxidatieve fosforylering.

In afbeelding 1 is een dierlijke cel schematisch weergegeven. Een aantal plaatsen is met cijfers (1 t/m 9) aangegeven.

[FIGUUR: Schematische tekening van een dierlijke cel met genummerde onderdelen, waaronder de celkern, mitochondriën en endoplasmatisch reticulum.]

bewerkt naar: W.T. Keeton, C. Mc Hadden; bewerkt door G.M.N. Verschuren, H. de Bruin, M.W. Halsema, Grondslagen van de biologie deel 1: Cellen, Leiden, 1985, 88

2p 1 ■ Op welke van deze plaatsen vindt de citroenzuurcyclus plaats?
A alleen op plaats 3
B alleen op plaats 6
C alleen op plaats 7
D alleen op de plaatsen 3 en 5
E alleen op de plaatsen 4 en 7
F op de plaatsen 2, 3, 5 en 8

2p 2 ■ Op welke van deze plaatsen vindt glycolyse plaats?
A op plaats 4
B op plaats 5
C op plaats 6
D op plaats 7
E op plaats 8
F op plaats 9

200018 29 2 Lees verder

### Pagina 3

2p 3 Hoeveel mol ATP kan er in de oxidatieve fosforylering gesynthetiseerd worden bij gebruik van 1 mol FADH$_2$ en hoeveel bij gebruik van 1 mol (NADH + H$^+$)?

FADH$_2$ | NADH + H$^+$
------- | --------
A | 1 | 2
B | 2 | 1
C | 2 | 3
D | 3 | 3
E | 4 | 2
F | 4 | 6

Relaties in een ecosysteem
Relaties tussen soorten binnen een ecosysteem zijn competitie (= concurrentie), commensalisme, mutualisme, parasitisms en predatie. De grenzen tussen de verschillende relatievormen zijn niet altijd duidelijk te trekken. Afbeelding 2 laat een relatie zien tussen twee soorten in een ecosysteem.

[FIGUUR: Een strip met 6 panelen. De eerste rij toont drie panelen. In het eerste paneel zit een nijlpaard in het water en een vogel op zijn hoofd. De vogel zegt: "Wij hebben een prima relatie, nietwaar?". Het tweede paneel toont een insect dat op een ander dier zit dat op de grond ligt. Het insect zegt: "reken maar George!". Het derde paneel toont een plantje dat drijft en een dier dat er op zit. Het dier zegt: "ik laat jou op mijn rug zitten en breng je overal rond het meer.". De tweede rij toont ook drie panelen. In het eerste paneel zegt het nijlpaard tegen de vogel: "En daartegen over doe jij...". Het tweede paneel toont een ander dier dat zegt: "wat doe jij ook maar weer?". Het derde paneel toont de plant die drijft en het dier dat er op zit, het dier zegt: "ik kijk uit voor drijvend hout". Een ander dier reageert: "oh! Ja...".]

2p 4 Voor welke van de genoemde relatievormen laat afbeelding 2 zien dat de grenzen niet altijd nauwkeurig zijn aan te geven?
A commensalisme en concurrentie
B commensalisme en mutualisme
C concurrentie en mutualisme
D concurrentie en parasitism
E concurrentie en predatie
F parasitisme en predatie

200018 29 3 Lees verder

### Pagina 4

De toendra
De toendra is een ecosysteem dat voorkomt in het noordelijk deel van Azië, Europa en
Noord-Amerika. Op de breedtegraden waar de toendra voorkomt, groeien geen bomen.
In afbeelding 3 zijn in een schema de belangrijkste energiestromen in een toendra
weergegeven.

[FIGUUR: Een energieschema met genummerde vakken en pijlen die de energiestromen weergeven. Er is ook een legenda met symbolen en bijbehorende termen.]

afbeelding 3

Legenda:
→ energiestroom
= afgestorven materiaal
1 = korstmossen
2 = kariboes (rendieren)
3 = wolven
4 = haviken
5 = grassen en grasachtigen
6 = lemmingen
7 = vogels waaronder grote jagers en meeuwen
8 = bacteriën en schimmels
9 = vliegen
10 = insectenetende vogels
11 = wezels
12 = poolvossen
13 = struiken
14 = sneeuwhoenders
15 = sneeuwuil

bewerkt naar: R. Brewer, The science of ecology, Philadelphia, 1988, 464

In dit schema van de energiestromen worden vier symbolen gebruikt. Deze symbolen zijn
weergegeven in afbeelding 4 en met P, Q, R en S aangeduid.

[FIGUUR: Drie symbolen: een cirkel (P), een rechthoekig afgerond figuur (Q), een zeshoek (R) en een cirkel met een lijn eronder (S).]

afbeelding 4

P Q R S

2p 5 Welk symbool duidt of welke symbolen duiden heterotrofe organismen aan?
A alleen Q
B alleen R
C alleen S
D P en Q
E Q en R
F R en S

200018 29 4 Lees verder


### Pagina 5

afbeelding 5
[FIGUUR: Tekening van een lemming.]
bron: F.H. van den Brink met afbeeldingen door P. Barruel, Zoogdierengids voor alle in
ons land en overig Europa voorkomende zoogdiersoorten, Amsterdam/Brussel, 1978, 96
1p 6 Geef het nummer of de nummers van de groep(en) organismen uit afbeelding 3 die tot
hetzelfde trofische niveau of behoren als lemmingen.
Lemmingen kunnen snel in aantal toenemen. Na een dracht van 20-22 dagen worden
3-9 jongen geboren. Boven dien hebben lemmingen meestal meer dan één worp per jaar.
In een kust-toendragebied rond Barrow, in Alaska, zijn sinds 1945 tellingen uitgevoerd van
het aantal lemmingen. Afbeelding 6 geeft de resultaten weer van dit onderzoek in de
periode 1955-1970.
afbeelding 6
lemmingen-
dichtheid
1
1955
1960
1965
1970
tijd (jaren)
bewerkt naar: O.W. Archibold, Ecology of world vegetation, London etc., 1995, 312
3p 7 Leg - uitsluitend aan de hand van de gegevens van afbeelding 3 - uit dat een toename van
afgestorven materiaal tot een toename in het aantal lemmingen kan leiden.
Onderzoekers herkenden in de veranderingen in de lemmingen dichtheid een regelmatig
terugkerend patroon. Als verklaring daarvoor stelden zij onder meer de volgende drie
theorieën op:
1 de predator-prooi-theorie: deze theorie verklaart de veranderingen door er vanuit te gaan
dat prooi en predator elkaar in aantallen regelen;
2 de hormonale theorie: deze theorie verklaart de veranderingen op grond van hormonale
veranderingen in de lemmingen;
3 de voedingsstof-herstel-theorie: deze theorie verklaart de veranderingen door
veranderingen in het voedselaanbod van de lemmingen.
In de bovengenoemde theorieën worden biotische factoren genoemd die invloed kunnen
hebben op de lemmingen dichtheid.
1p 8 Noem nog een andere biotische factor die hierbij voor lemmingen van invloed kan zijn.
In de bijlage is afbeelding 6 opgenomen, uitgebreid met een Y-as haviken dichtheid.
2p 9 - Schets in de afbeelding van de bijlage een grafiek die het verloop van de aantallen
haviken aangeeft in de periode 1955-1970 volgens de predator-prooi-theorie.
- Voeg de volledige legenda toe.
200018 29
5
Lees verder

### Pagina 6

Wanneer er veel planten groeien op de toendra, vormen deze een isolerende laag. Daardoor blijft het volgende voorjaar de bodem meer in bevroren toestand en kunnen nutriënten niet wegstromen. De nutriënten blijven beschikbaar voor planten. Wanneer de begroeiing van de toendra door begrazing afneemt, gebeurt het omgekeerde.
In afbeelding 7 worden de drie genoemde theorieën over de veranderingen van het aantal lemmingen met elkaar in verband gebracht. Niet alle vakken in afbeelding 7 zijn ingevuld.

afbeelding 7
[FIGUUR: Schematische weergave van verbanden tussen verschillende factoren. Vak 1, 2, 3 en 4 zijn leeg. Er zijn labels voor 'voortplanting' en 'omvang van de populatie lemmingen'. Er zijn pijlen die de relatie tussen deze vakken en labels weergeven, en pijlen die een cyclus vormen tussen de vakken.]

bewerkt naar: O.W. Archibold, Ecology of world vegetation, London etc., 1995, 312

In de lege vakken 1, 2, 3 en 4 van afbeelding 7 horen de volgende omschrijvingen te staan:
• P kwaliteit van het voedsel van de lemmingen;
• Q omvang van de populatie predatoren;
• R hormonale toestand van lemingen;
• S biomassa van producenten.

2p 10 Welke van onderstaande combinaties van omschrijvingen geeft de juiste invulling van de vakken 1, 2, 3 en 4?
vakken
1 2 3 4
A P R S Q
B P S R Q
C Q R P S
D Q R S P
E S Q P R
F S Q R P

200018 29 6 Lees verder

### Pagina 7

Erfelijkheid
Afbeelding 8 geeft een stamboom weer van een familie waarin een bepaalde erfelijke
eigenschap voorkomt. Familieleden met deze eigenschap zijn in de stamboom met zwart
aangegeven.
[FIGUUR: Stamboom met generaties V tot en met II. Mannen zijn weergegeven als vierkanten, vrouwen als cirkels. Zwarte symbolen duiden personen met de erfelijke eigenschap aan, witte symbolen personen zonder de eigenschap. Vele nakomelingen in de lagere generaties hebben de eigenschap.]
afbeelding 8
Legenda:
V
= man zonder de erfelijke eigenschap
= vrouw zonder de erfelijke eigenschap
= man met de erfelijke eigenschap
= vrouw met de erfelijke eigenschap
IV
III
II
bewerkt naar: De eerste, medisch systematisch ingerichte encyclopedie, Amsterdam, 1954, 45

2p 11 ■ Wordt de eigenschap bepaald door een X-chromosomaal gen, door een niet-X-chromosomaal
gen of is dat op grond van de gegevens in de stamboom niet met zekerheid te bepalen?
A door een X-chromosomaal gen
B door een niet-X-chromosomaal gen
C niet met zekerheid te bepalen

2p 12 ■ Is het gen voor deze eigenschap dominant of recessief of is dat op grond van deze
stamboom niet met zekerheid te bepalen?
A dominant
B recessief
C niet met zekerheid te bepalen

In een bepaalde, geïsoleerde groep mensen komen individuen voor met meer dan tien
vingers en/of tenen. Deze afwijking heet polydactylie. De afwijking wordt veroorzaakt door
een dominant gen L. Een student onderzoekt 896 mensen uit deze groep. 220 mensen
daarvan hebben een normaal aantal vingers en tenen. De student neemt aan dat deze groep
van 896 mensen een populatie kan worden als een populatie die voldoet aan de
Hardy-Weinberg-regel.
2p 13 ■ Bereken op basis van deze gegevens de frequentie van het gen L in deze populatie.

De student had verwacht in die populatie meer mensen met polydactylie aan te treffen.
Hij had namelijk in de resultaten van een vorig onderzoek gelezen dat de frequentie van het
gen L in die populatie 0,75 is.
1p 14 ■ Geef een mogelijke verklaring voor het feit dat in het onderzoek van de student een lagere
frequentie van het gen L dan in het vorige onderzoek is gevonden.

200018 29 7 Lees verder

### Pagina 8

Bacteriën
Bacteriën kunnen bij de mens infecties in de nieren veroorzaken.
2p 15 Op welke wijze kunnen bacteriën de nieren bereiken?
A alleen via het bloed
B alleen via urinebuis, blaas en urineleiders
C zowel via het bloed als via urinebuis, blaas en urineleiders

Niet elke bacterie van een ziekteverwekkende soort die in de nieren komt, veroorzaakt daar
een infectie. De bacterie kan bijvoorbeeld met de urine het lichaam verlaten of de bacterie
is minder krachtig werkend (= minder virulcnt).
1p 16 Noem nog een andere oorzaak waardoor niet elke bacterie een infectie veroorzaakt.

Als gevolg van infecties door bacteriën van de soort Proteus mirabilis kunnen in de nieren
nierstenen ontstaan. Nierstenen bestaan uit zouten die uitgekristalliseerd zijn tot harde
steenachtige vormsels.
Proteus mirabilis produceert het enzym urease. Urease katalyseert de hydrolyse van ureum
waarbij ammoniumhydroxide wordt gevormd. Deze reactie is schematisch weergegeven in
afbeelding 9.
afbeelding 9 $\text{CO(NH}_{2})_{2} + 3\text{ H}_{2}\text{O} \to 2\text{ NH}_{4}^{+} + 2\text{ OH}^{-} + \text{CO}_{2}$

Leerlingen doen onderzoek naar het effect van de concentratie van urease op de snelheid
van de reactie die door urease wordt gekatalyseerd. Zij beginnen hun onderzoek met vier
reageerbuizen die ze vullen, zoals is weergegeven in afbeelding 10 (experiment 1).
Voordat zij de urease-oplossingen toevoegen, doen ze in iedere buis 3 druppels van een
indicator. De urease-oplossingen voegen zij als laatste toe. Hierna worden de oplossingen
geschud.
Als indicator gebruiken de leerlingen methylrood. Deze indicator is rood bij een pH lager dan
4,8 en geel bij een pH hoger dan 6,0. Direct na het toevoegen van de urease-oplossing is het
mengsel in iedere buis rood gekleurd. Vervolgens noteren de leerlingen elke 30 seconden de
kleur in elke buis. Zij doen dit gedurende 8 minuten. Uit hun resultaten trekken de leerlingen
de conclusie dat hoe meer urease-oplossing in een buis aanwezig is, hoe sneller de hydrolyse
van ureum verloopt. Hun decvente beoordeelt deze conclusie als juist.
afbeelding 10
Legenda:
urease-oplossing
gekookte urease-oplossing
ureumoplossing
azijnzuur
water
10 cm³
9
8
7
6
5
4
1p 17 - In welke buis hebben de leerlingen zeker geen kleuromslag waargenomen?
- Verklaar je antwoord.

200018 29 8 Lees verder

### Pagina 9

De leerlingen doen een aanvullende proef (experiment 2). Zij vullen de buizen 1, 2, 3 en 4 op dezelfde wijze als in experiment 1. Een vijfde buis vullen ze als buis 3, maar met tweemaal zoveel urease-oplossing. Om de volumes gelijk te maken voegen ze aan de buizen 1, 2, 3 en 4 water toe.
Het tijdstip waarop de kleur omslag plaatsvindt in buis 5, blijkt hetzelfde te zijn als dat bij buis 3.

3p 18 Teken in het assenstelsel op de bijlage een staafdiagram van de resultaten van de vijf buizen in experiment 2.

De aërobe bacterie *Proteus mirabilis* speelt een belangrijke rol in de stikstofkringloop. In afbeelding 11 is de stikstofkringloop schematisch weergegeven. Een aantal pijlen in dit schema is met cijfers (1 t/m 13) aangegeven.

[FIGUUR: Schematische weergave van de stikstofkringloop met de volgende componenten en processen: Atmosfeer, biologische stikstofbinding, eiwit, afbraakproducten, humus (organische stikstof), mineralisatie, NH₄⁺, nitrificatie, NO₃⁻, uitspoeling, oogst, dieren, planten, denitrificatie, kunstmest, neerslag. De pijlen zijn genummerd van 1 tot en met 13.]

bewerkt naar: J.J. Boersma e.a. (red.), Basisboek milieukunde, Amsterdam, 1986, 128

2p 19 Welke pijl geeft of welke pijlen geven een omzetting weer die door *Proteus mirabilis* wordt uitgevoerd?
A alleen pijl 1
B alleen pijl 7
C alleen pijl 8
D de pijlen 6 en 11
E de pijlen 9, 10 en 12
F de pijlen 1, 6, 8 en 11

In Nederland heeft menselijk handelen invloed op de stikstofkringloop. Verlaging van de grondwaterstand in een bepaald gebied leidt tot meer doorluchting en een snellere opwarming van de bodem. Verlaging van de grondwaterstand heeft daarom effect op bepaalde processen die in afbeelding 11 zijn aangegeven.

2p 20 Welke van de processen die zijn aangegeven met de pijlen 8, 9, 10 en 11, wordt of welke van de grondwaterstand bevorderd?
A alleen het proces aangegeven met pijl 8
B alleen het proces aangegeven met pijl 11
C alleen de processen aangegeven met de pijlen 8 en 9
D alleen de processen aangegeven met de pijlen 10 en 11
E de processen aangegeven met de pijlen 8, 9, 10 en 11

200018 29 9 Lees verder

### Pagina 10

Voortplantingscellen
Tekst 1 en afbeelding 12 bevatten informatie over de ontwikkeling van een eicel.

tekst 1
Ongeveer ten tijde van de geboorte hebben de primaire oöcyten van een meisje
de profase van de eerste meiotische deling doorlopen. In plaats van verder te
gaan met de metafase komen zij nu echter in een rusttoestand tussen de
profase en de metafase.

afbeelding 12
[FIGUUR: Diagram van de ontwikkeling van een eicel, inclusief primaire oöcyt, secundaire oöcyt en bevruchte eicel.]
MEIOSE I
primaire
oöcyt
eerste
poollichaampje
secundaire
oöcyt
tweede
poollichaampje
bevruchte eicel
MEIOSE II
tekst en afbeelding bewerkt naar: T.W. Sadler, Langman's medische embryologie.
Utrecht/Antwerpen, 1988, 7

Een leerling bekijkt een diagram (zie afbeelding 13) waarin de frequentie van het aantal
geborenen met het syndroom van Down (trisomie 21) is weergegeven in relatie tot de
leeftijd van de moeder. De leeftijd van de vader heeft vrijwel geen invloed op de frequentie
van het optreden van het syndroom van Down.

afbeelding 13
aantal geboren
met het syndroom
van Down per
1000 geboorten
90
80
70
60
50
40
30
20
10
1/1.925 1/1.205 1/805 1/365
0
20
25
30
35
40
45
50
leedtijd van moeder (jaar)
1/110
1/32
bewerkt naar: C. Susanne, Menselijke genetica, Malle, 1987, 329

3p 21 - Leg met behulp van de informatie in tekst 1 en afbeelding 13 uit dat het extra
chromosoom 21 bij het syndroom van Down in veel gevallen van de moeder en niet van de
vader afkomstig is.
- Bespreek in je uitleg zowel de situatie bij de moeder als die bij de vader.

200018 29 10 Lees verder


### Pagina 11

De leerling doet de volgende beweringen:
1 uit de grafiek in afbeelding 13 blijkt dat afwijkende oöcyten niet kunnen worden bevrucht;
2 uit de grafiek in afbeelding 13 kan worden berekend wat het percentage geboren-
nen met het syndroom van Down is in de gehele onderzoeksgroep.
2p 22 Welke van deze beweringen kan of welke kunnen juist zijn?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D beide beweringen

Vier perioden in het leven van een mens zijn:
• periode 1: de periode vóór de geboorte;
• periode 2: de periode vanaf de geboorte tot de puberteit;
• periode 3: de periode vanaf het einde van de puberteit tot de middelbare leeftijd;
• periode 4: de periode vanaf de middelbare leeftijd tot de dood.
2p 23 In welke van deze perioden is in het algemeen bij een vrouw regelmatig een poollichaampje
aanwezig?
A in periode 1
B in periode 2
C in periode 3
D in periode 4

Groei
Afbeelding 14 geeft de regeling van de groei bij een mens schematisch weer. Daarbij treden
terugkoppelingsmechanismen (feedbackmechanismen) op. Een aantal bij het groeiproces
betrokken hormonen is in dit schema weergegeven. Eén pijl in het schema is aangegeeven
met Q.

[FIGUUR: Schema van hormonale regulatie van groei.]

afbeelding 14

Legenda:
GH = groei hormoon
GHRF = groeihormoon releasing factor (releasing hormoon)
GHIF = groeihormoon inhibiting factor (inhibiting hormoon)
+ = stimuleert
-= remt

WERKT VERDER
bindweefsel
kraakbeencellen
eivitsynthese
spiercellen
bewerkt naar: C. Susanne, Menselijke Genetica, Malle, 1987, 425

2p 24 - Geeft pijl Q een remming of een stimulering aan of is dat niet te bepalen?
- Verklaar je antwoord.

200018 29 11 Lees verder
Beschikbaar gesteld door Stichting Studibegeleiding Leiden (SSL).

### Pagina 12

De bijnieren geven het hormoon cortisol af. De cortisolafgifte wordt geregeld door een terugkoppelingsmechanisme. Cortisol remt zowel de productie van een releasing factor in de hypothalamus als de productie van een hypofysehormoon.
In de bijlage is een gedeeltelijk ingevuld schema van dit terugkoppelingsmechanisme opgenomen.

3p 25
- Noteer in het schema op de juiste plaatsen (1, 2 en 3) de namen van de bij deze terugkoppeling betrokken hormonen. Je mag ook afkortingen gebruiken.
- Teken in het schema de pijlen van het terugkoppelingsmechanisme waarmee de afgifte van cortisol wordt geregeld.
- Zet bij die pijlen het juiste teken: + of -.

Afbeelding 16 geeft van jongens het verloop weer van de lichaamslengte in relatie tot de leeftijd (groeicurve) en het verloop van het lichaamsgewicht in relatie tot de leeftijd.
P is de gemiddelde groeicurve. In afbeelding 15 zijn vier diagrammen weergegeven.
50

[FIGUUR: Grafiek van groeisnelheid (cm·j⁻¹) tegen leeftijd (jaren) met een dalende curve, beginnend bij 10 cm·j⁻¹ en eindigend bij 0 cm·j⁻¹ rond 18 jaar. Diagram 1.]

[FIGUUR: Grafiek van groeisnelheid (cm·j⁻¹) tegen leeftijd (jaren) met een curve die eerst stijgt van 0 tot ongeveer 13 jaar, piekt rond 13 jaar, en daarna daalt tot 0 rond 18 jaar. Diagram 2.]

[FIGUUR: Grafiek van groeisnelheid (cm·j⁻¹) tegen leeftijd (jaren) met een dalende curve, beginnend bij ongeveer 8 cm·j⁻¹ en eindigend bij 0 cm·j⁻¹ rond 18 jaar. Diagram 3.]

[FIGUUR: Grafiek van groeisnelheid (cm·j⁻¹) tegen leeftijd (jaren) met een curve die stijgt tot ongeveer 14 jaar, en daarna snel daalt tot 0 rond 18 jaar. Diagram 4.]

2p 26
Welk van deze diagrammen geeft het verband weer tussen de groeisnelheid (cm·j⁻¹) en de leeftijd bij jongens die groeien volgens de P-curve in afbeelding 16?
50
A diagram 1
B diagram 2
C diagram 3
D diagram 4

200018 29 12 Lees verder

### Pagina 13

afbeelding 16
[FIGUUR: Grafiek met op de horizontale as leeftijd in jaren en op de verticale as gewicht in kg en lengte in cm. Er zijn twee delen aan de grafiek: een deel voor gewicht naar lengte, en een deel voor lengte naar leeftijd. Er zijn verschillende percentielcurven (P3, P10, P50, P90, P97) aangegeven in beide delen van de grafiek.]
bron: G.B. Bannink en Th M. van Ruiten, Biologie Informatief, Apeldoorn, 1994, 186
200018 29 13 Lees verder

### Pagina 14

MHC
Het MHC (major histocompatibility complex), vroeger genoemd HLA-systeem, is van belang
bij afweerreacties. Voor dit complex heeft elk chromosoom van het zesde chromosomenpaar
zes loci (locus = plaats op het chromosoom) en op ieder locus is een groot aantal allelen
bekend. De zes loci bevinden zich op de korte arm van chromosoomnummer 6 (zie
afbeelding 17). Tabel 1 geeft de namen (in afkortingen) van een aantal van deze allelen van
het MHC.
afbeelding 17
[FIGUUR: Chromosoom met aanduiding van de MHC-regio en een uitvergroting van een deel van het chromosoom met de loci DP, DQ en DR, en daarin weer een uitvergroting met de loci B, C en A.]
bewerkt naar: Biochemie 3, De cel in interactie met zijn omgeving 4, OU Heerlen, 1989, 216
tabel 1
DP-locus
DQ-locus
DR-locus
B-locus
C-locus
A-locus
DP1
DQ1
DR1
B5
B35
C1
A1
DP2
DQ2
DR2
B7
B37
C2
A2
DP3
DQ3
DR3
B8
B40
C3
A3
DP4
DR4
B12
B41
C4
A9
DP5
DR5
B13
B42
C5
A10
DP6
DR6
B14
B47
C6
A19
DR7
B15
B48
C7
A28
DR8
B16
B53
C8
A29
DR9
B17
B59
A30
DR10
B18
A36
DR11
B21
A43
DR12
B22
A68
DR13
B27
A69
DR14
bewerkt naar: Biochemie 3, De cel in interactie met zijn omgeving 4, OU Heerlen, 1989, 215
2p 27
Op grond van de gegevens in tabel 1 kun je berekenen welk aantal verschillende combinaties
van de allelen van de zes MHC-loci op één chromosoom nummer 6 theoretisch mogelijk is.
Welke berekening is juist?
A
$(6+3+14+22+8+13)$
B
$2^{(6+3+14+22+8+13)}$
C
$6 \times 3 \times 14 \times 22 \times 8 \times 13$
D
$(6 \times 3 \times 14 \times 22 \times 8 \times 13)^2$
3p 28
Leg uit wat het voordeel is voor de soort indien er een groot aantal allelen is per locus
van het MHC.
Een familie bestaande uit een vader, een moeder en vijf kinderen is getypeerd voor een deel
van de MHC-genen (zie tabel 2). De allelen zijn in willekeurige volgorde weergegeven.
tabel 2
allelen op het A-locus
allelen op het B-locus
allelen op het DR-locus
vader
A1, A3
B7, B8
DR2, DR3
moeder
A2, A9
B12, B27
DR1, DR5
kind 1
A1, A9
B8, B27
DR3, DR5
kind 2
A1, A2
B8, B12
DR1, DR3
kind 3
A1, A9
B7, B

### Pagina 15

Met behulp van de gegevens in afbeelding 17 en tabel 2 kan van elk familielid
bepaald wat de ligging en combinatie is van de allelen op de beide homologen van
chromosoom 6. In de bijlage is dit chromosomenpaar schematisch weergegeven.
Ga er van uit dat er geen crossing-over optreedt.
29
Plaats in de chromatiden van chromosomenpaar 6 de MHC-allelen van het A, B en DR
locus zoals die voorkomen bij de vader in de juiste ligging en combinatie.
30
Kind 2 uit tabel 2 heeft een infectie gehad waardoor zijn beide nieren niet meer
functioneren. Hij kan een donor nier krijgen van één van zijn familieleden.
Welk familielid komt voor hem het minst in aanmerking om als donor van een nier te dienen?
A de vader
B de moeder
C kind 1
D kind 4
E kind 5
Het lichaam van de mens
In afbeelding 18 is schematisch de bloedvoorziening van een deel van het niermerg en van
de nierschors weergegeven. Drie plaatsen in bloedvaten zijn aangegeven met P, Q en R.
[FIGUUR: Schematische weergave van een deel van het niermerg en de nierschors met bloedvaten.]
bewerkt naar: R.F. Schmidt & G. Thews (red.), Physiologie des Menschen, Berlin, 1987, 778
31
Op welke van de aangegeven plaatsen bevat het bloed de grootste hoeveelheid zuurstof
per mL?
A op plaats P
B op plaats Q
C op plaats R
200018 29

### Pagina 16

De osmotische waarde van het bloed in de slagaders wordt gemeten door osmoreceptoren in
de hypothalamus. De osmotische waarde van het bloed wordt onder andere geregeld door
het hormoon ADH.
In afbeelding 19 is op de X-as het traject weergegeven dat de vloeistof in een nefron
doorloopt van het kapsel van Bowman tot aan het nierbekken. Op de Y-as is het volume van
de vloeistof in dit traject weergegeven als percentage van de in het kapsel van Bowman
gevormde voorurine.
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'volume (%)' van 0 tot 100 en op de x-as 'lengte van traject (%)' van 0 tot 100. De grafiek toont twee lijnen, een dikke en een dunne. De dikke lijn begint op 100% en daalt langzaam tot ongeveer 80% bij 75% traject lengte, en daalt dan snel naar 25% bij 100% traject lengte. De dunne lijn begint ook op 100% en daalt langzaam tot ongeveer 80% bij 75% traject lengte, waarna het een plateau bereikt en op 80% blijft tot 100% traject lengte. De grafiek is verdeeld in vier secties met verticale stippellijnen, genummerd 1, 2, 3 en 4. Er is een legenda met 1=eerste gekronkelde buis, 2=lus van Henle, 3=tweede gekronkelde buis, 4=verzamelbuisje, -a en -b.]
bewerkt naar: R.F. Schmidt & G.Thews (red.), Physiologie des Menschen, Berlin, 1987, 787

Het volume van de (voor-)urine in het nefron is bij een sporter in twee situaties bepaald:
• situatie P: voordat de sporter met de training begint;
• situatie Q: na een uur waarin de sporter heeft getraind en hij flink heeft getranspireerd.
4p 32 | Leg uit welke van de grafieken a en b (zie afbeelding 19) situatie Q weergeeft en gebruik
daarbij de begrippen osmotische waarde, ADH, wateropname en uitscheiding.

De sporter eet na de training van een uur een koolhydraatrijke maaltijd. De maaltijd duurt
een half uur en vervolgens eet hij gedurende vijf uur niet meer. Er wordt bloed van hem
afgenomen. Dit gebeurt op het moment dat de training begint (tijdstip 0), net voor de
maaltijd, net na de maaltijd en elk uur daarna gedurende vijf uur. Van het bloedplasma
wordt steeds het glucosegehalte bepaald.
In de bijlage is een stuk millimeterpapier afgedrukt.
3p 33 | - Teken in de bijlage een diagram waarin de resultaten van dit experiment zijn
weergegeven.
- Benoem de assen.
- Plaats een punt voor elk geschat meetresultaat.
- Teken een grafiek – met gebruikmaking van deze punten – die het verloop van de
glucoseconcentratie in het bloedplasma van deze sporter gedurende de beschreven periode
weergeeft.

200018 29 16 Lees verder

### Pagina 17

Theorieën
Drie 'theorieën' over de geschiedenis van het leven zijn:
1 de evolutietheorie: deze theorie stelt dat soorten een gemeenschappelijke oorsprong
hebben en in de loop van de tijd veranderen;
2 de transformatietheorie: deze theorie stelt dat soorten elk een verschillende oorsprong
hebben en in de loop van de tijd veranderen;
3 de gescheiden creatietheorie: deze theorie stelt dat soorten elk een verschillende
oorsprong hebben en in de loop van de tijd niet veranderen.
In afbeelding 20 zijn deze drie theorieën in modellen weergegeven. Elk model geeft de
ontwikkeling weer van één of enkele soorten in de loop van de tijd.
[FIGUUR: Afbeelding 20 toont drie grafieken: model X met drie parallelle lijnen, model Y met drie overlappende lijnen en model Z met een vertakkende boomstructuur.]
model X
model Y
model Z
Legenda:
een soort
bron: Mark Ridley, Evolution, Cambridge Mass. U.S.A., 1996, 41
2p 34 ■ Welke van de bovenstaande 'theorieën' wordt door welk van deze modellen weergegeven?

|       | theorie 1 | theorie 2 | theorie 3 |
| ----- | --------- | --------- | --------- |
| A | model X | Y | Z |
| B | model X | Z | Y |
| C | model Y | X | Z |
| D | model Y | Z | X |
| E | model Z | X | Y |
| F | model Z | Y | X |

Pikgedrag van meeuwen
Pas uit het ei gekomen jonge van de zilvermeeuw bedelen bij hun ouders om voedsel door
regelmatig te pikken naar de snavel van de oudervogel. Deze snavel is geel van kleur en op
de onderkant bevindt zich één rode cirkelvormige vlek.
Door de onderzoeker Tinbergen werd in de jaren vijftig onderzoek gedaan naar dit
pikgedrag van zilvermeeuwjongen. Tinbergen gebruikte daarvoor onder meer een twee-
dimensionaal model van de kop van een volwassen zilvermeeuw (zie afbeelding 21). Bij het
'standaardmodel' is de snavel geel en heeft deze een rood gekleurde snavelvlek.

[FIGUUR: Tekening van de kop van een meeuw met een aangegeven snavelvlek.]
snavelvlek

bewerkt naar: A. Manning, An introduction to animal behaviour, London, 1979, 74

200018 29
17
Lees verder


### Pagina 18

Bij één van zijn experimenten liet hij de snavelvlek weg en gaf hij de hele snavel een
bepaalde kleur. De daarvoor gebruikte serie meeuwenkoppen en de door Tinbergen
waargenomen pikfrequenties van de jongen zijn weergegeven in afbeelding 22.

[FIGUUR: Afbeelding 22 toont zes meeuwenkoppen met verschillende snavelkleuren (rood, geel, blauw, zwart, grijs, wit, groen) met ernaast een zwart balkje dat de pikfrequentie weergeeft.]

afbeelding 22 | snavelkleur | respons op de kleur
---|---|---
[FIGUUR: Illustratie van een meeuwenkop met een gestreepte rode snavelpunt.] | rood | [FIGUUR: Zwart balkje.]
[FIGUUR: Illustratie van een meeuwenkop met een gestippelde gele snavelpunt.] | geel | [FIGUUR: Zwart balkje.]
[FIGUUR: Illustratie van een meeuwenkop met een blauwe snavel.] | blauw | [FIGUUR: Zwart balkje.]
[FIGUUR: Illustratie van een meeuwenkop met een zwarte snavel.] | zwart | [FIGUUR: Zwart balkje.]
[FIGUUR: Illustratie van een meeuwenkop met een grijze, gestippelde snavelpunt.] | grijs | [FIGUUR: Zwart balkje.]
[FIGUUR: Illustratie van een meeuwenkop met een witte snavel.] | wit | [FIGUUR: Zwart balkje.]
[FIGUUR: Illustratie van een meeuwenkop met een groene, gestreepte snavelpunt.] | groen | [FIGUUR: Zwart balkje.]

Legenda:
[FIGUUR: Zwart balkje.] | pikfrequentie

bewerkt naar: J.G. van Rhijn & M.S. Westerterp-Plantenga, Ethologie, OU Heerlen, 1989, 72

Een conclusie over de relatie tussen de kleur van de aangeboden snavelmodellen en het
pikgedrag van de jongen is: de kleur rood is de sterkste sleutelprikkel.
1p 35 $\square$ Formuleer een tweede conclusie over de relatie tussen de kleur van de aangeboden
snavelmodellen en het pikgedrag van de jongen.

De Amerikaanse onderzoeker Hailman heeft in de jaren zestig meer onderzoek gedaan naar
dit pikgedrag. Hij gebruikte meer en andere modellen van de kop die hij bovendien al of
niet bewoog. Enkele van zijn modellen en de pikfrequenties die deze modellen oproepen bij
pas uit het ei gekomen zilvermeeuwjongen, zijn weergegeven in afbeelding 23.

200018 29 | 18 | Lees verder


### Pagina 19

afbeelding 23
[FIGUUR: Een staafdiagram met op de y-as 'Pikfrequentie' en op de x-as verschillende kopmodellen: "Kop van echte vogel", "Standaard-model", "Kop zonder snavel", "Snavel zonder kop", "Staafje", "Vlek ontbreekt". Onder het staafdiagram staan illustraties van deze modellen. Rechtsonder een legende met pijlen die beweging aanduiden en een punt dat een rode vlek aanduidt.]

Legenda:
= beweging
= rode vlek

bewerkt naar: J.L. Hopson e.a., Essentials of biology, New York, 1990, 820

Op grond van de resultaten van Hailman worden drie beweringen gedaan over het pikgedrag.
1 het pikgedrag wordt versterkt door de beweging van het model,
2 het pikgedrag wordt versterkt door een rode vlek op het model,
3 het pikgedrag wordt versterkt door de natuurlijke vorm van de snavel.
2p 36 ■ Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?
A alleen bewering 1
B alleen bewering 2
C alleen bewering 3
D alleen de beweringen 1 en 2
E alleen de beweringen 2 en 3
F de beweringen 1, 2 en 3

Behalve beweging, kleur en vorm van de aangeboden modellen kan ook de plaats van de vlek van invloed zijn op het pikgedrag van de jongen.
2p 37 □ – Beschrijf een experiment waarmee je de volgende hypothese kunt onderzoeken:
– de waargenomen pikfrequentie hangt samen met de plaats van de vlek op het model.
– Beschrijf of teken de modellen die je gebruikt.
– Wat verwacht je waar te nemen als de hypothese juist is?

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

200018 29 19 Lees verder

### Pagina 20

Respiratoir quotiënt
Het respiratoir quotiënt (RQ) is de verhouding tussen het volume van de bij de dissimilatie
geproduceerde CO₂ en het volume van de bij de dissimilatie verbruikte O₂:
$$ RQ = \frac{CO_2 \text{ geproduceerd}}{O_2 \text{ verbruikt}} $$
Bij de bepaling van het RQ wordt aangenomen dat de longventilatie is aangepast aan de
weefselsademhaling. In die situatie zijn de hoeveelheden via de longen afgegeven CO₂ en
opgenomen O₂ gelijk aan de door de weefsels afgegeven respectievelijk opgenomen
hoeveelheden. De reactievergelijkingen van de oxidatie van een koolhydraat, een vet en een
aminozuur zijn:
$C_6H_{12}O_6 + 6 O_2 \rightarrow 6 CO_2 + 6 H_2O$
$C_{57}H_{104}O_6 + 80 O_2 \rightarrow 57 CO_2 + 52 H_2O$
$2 C_3H_7O_2N + 6 O_2 \rightarrow (NH_2)_2CO + 5 CO_2 + 5 H_2O$
In tabel 3 zijn enkele gegevens vermeld met betrekking tot O₂-verbruik, CO₂-productie en
energie-opbrengst bij de dissimilatie van koolhydraten, vetten en eiwitten.
tabel 3
[FIGUUR: Tabel met de kolommen "koolhydraten", "vetten", "eiwitten" en daaronder de kolommen "O₂-verbruik (mL·g⁻¹)", "CO₂-productie (mL·g⁻¹)" en "energie-opbrengst (kJ·L⁻¹O₂)". De waarden in de tabel zijn: 828, 1427, 996 voor O₂-verbruik; 828, 1427, 801 voor CO₂-productie; 21,1, 19,5, 18,6 voor energie-opbrengst.]
bron: J.A. Bernards & L.N. Bouwman, Fysiologie van de mens, Utrecht, 1986, 345

2p 38 Een proefpersoon dissimileert aeroob 8 gram koolhydraten en 8 gram vetten.
Hoeveel liter CO₂ produceert hij in totaal bij deze dissimilatie?
A 5
B 7
C 11
D 18
E 20

Bij deze proefpersoon, die aeroob 8 gram koolhydraten en 8 gram vetten dissimileert, wordt
een deel van de totale energie geleverd door de aeroob dissimilatie van deze koolhydraten
en het andere deel door de aeroob dissimilatie van deze vetten.
2p 39 Bereken het percentage van de energie dat wordt geleverd door de aeroob dissimilatie van
de 8 gram koolhydraten.
– Rond je uitkomst af op een geheel getal.

Een persoon verricht zeer zware arbeid waardoor zijn RQ daalt tot 0,75.
1p 40 Leg uit wat hiervan de oorzaak is.

Einde
200018 29 20