# Eindexamen Biologie VWO 2001 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2001/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

### Vraag 36 – Opgave 1

### Vraag 37 – Opgave 1

### Vraag 38 – Opgave 1

### Vraag 39 – Opgave 1

### Vraag 40 – Opgave 1

### Vraag 41 – Opgave 1

### Vraag 42 – Opgave 1

### Vraag 43 – Opgave 1

### Vraag 44 – Opgave 1

### Vraag 45 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
Biologie 1,2 (nieuwe stijl)
20 01
Tijdvak 2
Woensdag 20 juni
13.30-16.30 uur
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg
of berekening wordt gevraagd, worden aan
het antwoord meestal geen punten toegekend
als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Voor dit examen zijn maximaal 86 punten te
behalen; het examen bestaat uit 45 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
100019 37
Begin

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Energie
In afbeelding 1 zijn de assimilatie-efficiëntie (A/I) en de productiviteits-efficiëntie (P/A) van twee groepen zoogdieren in een graslandecosysteem schematisch weergegeven.

[FIGUUR: Schematische weergave van energieverloop in een ecosysteem met twee groepen organismen: planteneters en vleeseters.]

planteneters vleeseters

A = hoeveelheid energie in organische stof die via de darm wordt geresorbeerd en in het bloed opgenomen
F = verlies van energie door ontlasting
I = hoeveelheid energie in organische stof die wordt gegeten
P = productiviteit
R = energieverlies door dissimilatie

De assimilatie-efficiëntie (A/I) is bij de planteneters kleiner dan bij de vleeseters (zie afbeelding 1). Als verklaring hiervoor worden de volgende beweringen gegeven:
1 Per<bos>gewichtseenheid bevat plantaardig voedsel in verhouding meer water dan dierlijk voedsel, waardoor planteneters minder kunnen assimileren.
2 Per gewichtseenheid bevat plantaardig voedsel meer onverteerbare delen dan dierlijk voedsel; hierdoor levert plantaardig voedsel per gewichtseenheid minder organische stof voor de assimilatie dan dierlijk voedsel.

2p 1 ■ Welke van deze beweringen geeft of welke geven een juiste verklaring voor het verschil in assimilatie-efficiëntie?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D beide beweringen

2p 2 ■ Bereken voor de groep planteneters P in joules als I een energie-inhoud heeft van 100 joules.

In de landbouw wordt het begrip energieratio gehanteerd. Onder de energieratio van een voedingsproduct wordt verstaan: de hoeveelheid energie die uit dat product gehaald kan worden (per hectare), gedeeld door de hoeveelheid energie die (per hectare) moet worden geïnvesteerd om dit voedingsgewas te verbouwen en te verwerken.
Cassave is een plant die in Afrika wordt verbouwd. De wortel levert zetmeel dat wordt gebruikt voor de bereiding van cassavebrood.
De energieratio van zetmeel uit cassave bedraagt ongeveer 70.
De energieratio van suiker uit suikerbieten in West-Europa is ongeveer 0,7.

2p 3 ■ Noem twee oorzaken waardoor de energieratio van zetmeel uit cassave hoger is dan die van suiker uit suikerbieten.

Suikerbieten worden in monoculturen op grote akkers verbouwd. In het algemeen hebben monoculturen een aantal nadelen die onder meer worden veroorzaakt door abiotische factoren. Een aantal abiotische factoren is: temperatuur, water, licht, bodem, wind en lucht. Mensen – in verband met verbouwen van suikerbieten – kunnen geen invloed hebben op de invloed van één van deze abiotische factoren tot een minimum te beperken.

1p 4 ■ Noem een maatregel die de mensen
nemen, om de nadelige invloed van één van deze abiotische factoren tot een minimum te beperken.

2p 5 ■ Noem één biotische factor die nadelig kan zijn bij het verbouwen van suikerbieten in monocultuur.
En noem een maatregel die de mensen kunnen nemen om dit nadeel tot een minimum te beperken.

100019 37 2 Lees verder


### Pagina 3

Zoetwaterecosystemen
Sinds het begin van de twintigste eeuw vindt in Nederland eutrofiëring
zoetwaterecosystemen plaats. Een belangrijke oorzaak daarvan is de toenemende
concentratie fosfaat in het oppervlaktewater. Aanvankelijk namen de groenwieren sterk
toe en vervolgens ontstond een competitie tussen groenwieren en blauwwieren
(= cyanobacteriën). Daarna namen de blauwwieren de plaats in van de groenwieren.
Over deze ontwikkeling worden de volgende beweringen met betrekking tot de factor
licht gedaan:
1 licht werd voor groenwieren een beperkende factor,
2 licht was voor blauwwieren een beperkende factor,
3 groenwieren kunnen bij lage lichtintensiteit sneller groeien dan blauwwieren.
4 blauwwieren kunnen bij lage lichtintensiteit sneller groeien dan groenwieren.
De lichtintensiteit in de natuurlijke omgeving in Nederland overschrijdt niet de
tolerantiegrens voor licht van groenwieren en van blauwwieren.
Welke van de beweringen geven een verklaring voor de hierboven beschreven toename
van blauwwieren in deze ecosystemen?
2p 6 ☐ In plassen in Nederland komen onder meer de volgende soorten vissen aanwezig zijn:
witvis, brasem, snoek en snoekbaars. Over deze vissen wordt het volgende gegeven:
Witvis en brasem zijn planktoneters.
Snoek is een predator van brasem en witvis.
Snoekbaars is een predator van witvis.
In de habitat van de snoek komen veel grote waterplanten voor.
De habitat van snoek en snoekbaars verschillen.
In<bos> eutrofiërende meren zoals de Loosdrechtse plassen bevinden zich op de bodem
nauwelijks grote waterplanten. 70-80% van de visstand in deze plassen bestaat uit brasem.
Leg met behulp van alle bovenstaande gegevens uit waardoor brasem de belangrijkste
3p 7 ☐ vissoort in deze plassen is geworden.
Erfelijke informatie
In 1968 ontvingen de onderzoekers Marshall Nirenberg en Gobind Khorana de Nobelprijs
voor hun werk over mRNA en de eiwitsynthese. In hun experimenten gebruikten zij
onder andere mRNA dat langs kunstmatige weg was gevormd en dat uitsluitend was
samengesteld uit afwisselend uracil- en cytosine-nucleotiden (poly[UC]n). Dit mRNA
werd toegevoegd aan een celextract waarin translatie mogelijk was. Het polypeptide dat
in dit mengsel werd geproduceerd, bestond uit slechts twee verschillende aminozuren die
elkaar telkens afwisselden.
2p 8 ■ Welke aminozuren zijn dit geweest?
A arginine en glutaminezuur
B arginine en leucine
C glutaminezuur en lysine
D leucine en serine
E lysine en serine
Oorspronkelijk wisten de onderzoekers niet of de aminozuurcodons uit een even of een
oneven aantal nucleotiden zouden bestaan.
2p 9 ■ Uit hoeveel verschillende aminozuren zou een polypeptide zijn opgebouwd als de codons
van het gebruikte mRNA (poly[UC]n) uit vier nucleotiden zouden bestaan?
A 1
B 2
C 4
D 16
E 64
F 256
Het deel van een mRNA-molecuul dat codeert voor de eerste zes aminozuren van een
bepaald polypeptide is: UAAGUGUUAAGUCGUA.
Noem de 5'-kant en geef aan op grond waarvan je bepaalt wat de 5'-kant is.
2p 10 ☐
100019 37 3 Lees verder

### Pagina 4

Spierdystrofie
De zogenoemde spierdystrofie van Duchenne is een ernstige erfelijke aandoening
– berustend op één gen – die meestal alleen bij jongens voorkomt. Afbeelding 2 geeft een
stamboom van een familie waarin deze vorm van spierdystrofie voorkomt.
Aangenomen wordt dat geen mutatie en geen crossing-over plaatsvinden.
afbeelding 2
I
II
III
1
2
1
2
3
4
5
6
7
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
2p 11
Legenda:
vrouw
man
man met spierdystrofie
Is het gen dat deze vorm van spierdystrofie veroorzaakt, dominant of recessief of is dat
uit deze stamboom niet te bepalen?
Leg je antwoord uit met behulp van de stamboom in afbeelding 2.
1p 12
Waardoor komt spierdystrofie van Duchenne meestal alleen bij jongens voor?
In afbeelding 3 is de stamboom gegeven van een andere familie waarin spierdystrofie van
Duchenne voorkomt. Bij onderzoek (genetische screening) van de personen I-1 en I-2 is
het gen voor spierdystrofie niet aangetroffen in de onderzochte bloedstamcellen.
afbeelding 3
I
II
III
1
2
1
2
3
4
Legenda:
vrouw
man
man met spierdystrofie
bron: J.C. Pronk e.a., Medische genetica, Utrecht, 1994, 101
De vrouwen II-2 en II-3 hebben ieder een zoon met deze ziekte. Naar aanleiding hiervan
worden de volgende beweringen gedaan.
1 Bij de vorming van de eicellen van vrouw I-1 is een chromosoommutatie opgetreden.
2 Bij de vorming van de eicellen van vrouw I-1 is in de meiose II een genmutatie
opgetreden.
3 Bij vrouw I-1 is in de cellijn waaruit de eicellen zijn ontstaan, in een vroeg stadium een
mutatie opgetreden.
4 Bij vrouw I-1 zijn eicellen met het afwijkende gen ontstaan na crossing-over in de
meiose-I.
2p 13
Welke van deze beweringen geeft de beste verklaring voor de stamboom in afbeelding 3?
A bewering 1
B bewering 2
C bewering 3
D bewering 4
100019 37
4
Lees verder

### Pagina 5

Genetica
Een deel van de synthese van één van de oogkleurpigmenten van fruitvliegen verloopt
zoals is weergegeven in afbeelding 4.
[FIGUUR: Schematische weergave van de biosyntheseroute van een oogkleurpiment, met enzymen.]
afbeelding 4
tryptofaan $\to$ kynurenine $\to$ oxykynurenine $\to$ ... $\to$ ommochroom
enzym 1                                                                     enzym 2

Het gen voor enzym 1 wordt aangegeven met V. Afwezigheid ervan leidt tot de oogkleur
'vermilion' (v). Het gen voor enzym 2 wordt aangegeven met Cn. Afwezigheid ervan leidt
tot de oogkleur 'cinnabar' (cn). Zijn beide enzymen aanwezig, dan ontstaat de 'wildtype'oogkleur rood.

2p 14 ■ Welke van de stoffen tryptofaan, kynurenine en oxykynurenine kan of welke kunnen
worden aangetroffen in de ogen van een fruitvlieg met fenotype 'vermilion'?
A alleen kynurenine
B alleen oxykynurenine
C alleen tryptofaan
D alleen kynurenine en tryptofaan
E alleen kynurenine en oxykynurenine
F kynurenine, oxykynurenine en tryptofaan

Een onderzoekster heeft een stam fruitvliegen met de oogkleur 'vermilion'. Met
betrekking tot gen Cn. kunnen in deze stam de genotypen CnCn, Cnen of cncn
voorkomen. De onderzoekster wil weten welke van deze genotypen inderdaad in deze
stam voorkomen. Daartoe kruist zij vliegen van deze stam met andere vliegen.
1p 15 ■ Moet de oogkleur van die andere vliegen dan cinnabar, vermilion of wildtype zijn?
1p 16 ■ Wat is de oogkleur van een fruitvlieg met het genotype vvcncn?

Mitochondriaal-DNA
Mitochondriën beschikken over een ringvormig DNA dat ongeveer 0,1% van het totale
cel-DNA uitmaakt. Bovendien beschikken mitochondriën over mogelijkheden voor eigen
eiwitsynthese.
Men gaat ervan uit dat na de bevruchting van een eicel door een spermacel de zygote
uitsluitend mitochondriaal-DNA en kern-DNA plaats. Net als in kern-DNA vinden in het
gehele mitochondriaal-DNA mutaties plaats.
Men neemt aan dat de mutatiesnelheid in de loop van het bestaan van de mens op aarde
niet is veranderd.

Deze gegevens worden gebruikt bij het onderzoek naar de verwantschap tussen
verschillende bevolkingsgroepen. In een onderzoek werden enkele bevolkingsgroepen in
Afrika en enkele bevolkingsgroepen in Oost-Azië onderzocht. Het bleek dat de
verschillen in mitochondriaal-DNA tussen autochtone bevolkingsgroepen onderling in
Afrika groter zijn dan die tussen autochtone bevolkingsgroepen onderling in Oost-Azië.
Naar aanleiding van deze gegevens worden de volgende beweringen gedaan:
1 hieruit blijkt dat de eerste mensen in Afrika leefden;
2 hieruit blijkt dat Afrikaanse bevolkingsgroepen langere tijd genetisch onderling van
elkaar geïsoleerd zijn geweest dan Oost-Aziatische bevolkingsgroepen onderling;
3 hieruit blijkt dat Afrikaanse bevolkingsgroepen kortere tijd genetisch onderling van
elkaar geïsoleerd waren dan Oost-Aziatische bevolkingsgroepen onderling;
4 hieruit blijkt dat Afrikaanse bevolkingsgroepen een kortere periode op aarde bestaan
dan Oost-Aziatische.

2p 17 ■ Welke van deze beweringen is op grond van deze gegevens juist?
A bewering 1
B bewering 2
C bewering 3
D bewering 4

100019

### Pagina 6

2p 18 -
Bestaat de mogelijkheid om verwantschap tussen bevolkingsgroepen langs de mannelijke lijn te onderzoeken?
Zo ja, welke van onderstaande methoden kan men dan het beste gebruiken?
A nee
B ja, door onderzoek van het totale DNA in de cellen van mannen
C ja, door onderzoek van DNA van het X-chromosoom van mannen
D ja, door onderzoek van DNA van het Y-chromosoom van mannen
Celcyclus
In afbeelding 5 is schematisch het verloop van de celcyclus weergegeven. De buitenste
ring geeft de verschillende stadia van de celcyclus aan, de binnenste ring laat zien hoe de
cyclus gereguleerd wordt.
[FIGUUR: Schematische weergave van de celcyclus met daarin de stadia G1, S, G2 en M, en een binnenste cirkel die de regulatie door cycline en fosforylering weergeeft met de nummers 1-5 en de legendarepresentaties van 'mitose-eiwitten', 'cycline, een eiwit', 'fosfaatgroepen' en 'protease'.]
Legenda:
mitose-eiwitten
cycline, een eiwit
fosfaatgroepen
protease
afbeelding 5
1 = de cel bereidt zich voor op mitose bij aanwezigheid van een complex dat bestaat uit
'mitose-eiwit', cycline en fosfaatgroepen
2 = het enzym protease hecht zich aan het eiwit cycline
3 = het complex valt uiteen: de binding tussen cycline en de 'mitose-eiwitten' wordt
verbroken, de 'mitose-eiwitten' verliezen hun fosfaatgroepen en cycline wordt afgebroken; de
cel komt dan in de G1 of de G0 fase.
4 = in de loop van de celcyclus wordt cycline opnieuw gesynthetiseerd
5 = cycline bindt zich aan de 'mitose-eiwitten' die op hun beurt fosfaatgroepen binden; als het
complex weer in voldoende concentratie aanwezig is, ondergaat de cel een volgende mitose
bewerkt naar: H. Varmus & R.A. Weinberg, Genes and the biology of cancer, Scientific
American Library, New York, 1993, 17
Cellen kunnen gedurende lange tijd in een rusttoestand verkeren. De cel heeft zich dan
(tijdelijk) onttrokken aan de celcyclus. In afbeelding 5 is deze rusttoestand weergegeven
als de G0-fase.
In afbeelding 6 zijn twee processen (1 en 2) schematisch weergegeven.
100019 37
6
Lees verder

### Pagina 7

afbeelding 6
[FIGUUR: Twee afbeeldingen van DNA-replicatie, proces 1 aan de linkerkant en proces 2 aan de rechterkant.]
proces 1
proces 2
bron: F. Gehendges, Kopieratlas Biologie Mensenkunde, Humangenetik, Keulen, 1987, H35, H36

2p 19 Vindt proces 1 plaats in de kern van een cel die zich in de G0-fase bevindt?
Verklaar je antwoord.
En vindt proces 2 plaats in de kern van een cel die zich in de G0-fase bevindt?
Verklaar je antwoord.

Op grond van de kennis over de regulatie van de celcyclus bestaat een theorie die stelt
dat de cel zich in twee situaties kan bevinden: de cel ondergaat mitose of hij ondergaat
geen mitose. Het ‘aan’ of ‘uit’ staan van de M-fase is volgens deze theorie afhankelijk van
de hoeveelheid gebonden fosfaatgroepen aan de ‘mitose-eiwitten’.
In afbeelding 7 is de hoeveelheid fosfaatgroepbindingen aan de ‘mitose-eiwitten’ uitgezet
tegen de tijd. De tijd is verdeeld in vijf perioden P, Q, R, S en T.

afbeelding 7
[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as 'aantal fosfaatgroepverbindingen aan mitose-eiwitten' en op de x-as 'tijd'. De tijd is onderverdeeld in perioden P, Q, R, S en T. De grafiek toont een piek in periode Q en een lagere piek in periode S.]
P
Q
R
S
T
aantal fosfaatgroepverbindingen aan
mitose-eiwitten
tijd

bron: B. Alberts e.a., Molecular biology of the cell, New York & London, 1989, 778

2p 20 Met welke fasen of een deel daarvan uit afbeelding 5 komt periode Q uit afbeelding 7
overeen?
A met de G1- en S-fase
B met de G2- en M-fase
C met de M- en G1-fase
D met de S- en G2-fase

100019 37
7
Lees verder

### Pagina 8

Ademhaling
tekst 1
Het normale ademvolume, dat is de hoeveelheid lucht die iemand in rust in- en uitademt,
bedraagt gemiddeld 500 mL. Wanneer telkens 500 mL lucht wordt in- en uitgeademd,
betekent dit niet dat de alvolaire lucht (= de lucht in de longblaasjes) werkelijk met 500 mL
buitenlucht wordt ververst. Na een uitademing immers zijn de luchtwegen – de dode ruimte –
met alveolaire lucht gevuld. Bij een volgende inademing keert eerst de lucht uit de dode
ruimte in de longblaasjes terug, waarna de buitenlucht kan binnentreden. De werkelijke
verversing van de alveolaire lucht, de alveolaire ventilatie, kan men berekenen als de inhoud
van de dode ruimte bekend is. Deze is bij een man ongeveer 150 mL.

bewerkt naar: J.A. Bernards & L.N. Bouman, Fysiologie van de mens, Houten/Antwerpen,
1988, 466

Een man wil gaan snorkelen. Daarvoor gebruikt hij een zwembril en een snorkel (zie
afbeelding 8).

[FIGUUR: Een mens ligt in het water met een snorkel boven het wateroppervlak.]

Voor hij gaat snorkelen, worden verschillende gegevens van zijn ademhaling bepaald.
Zijn ademvolume is 500 mL en de dode ruimte bedraagt 150 mL. De frequentie van zijn
ademhaling is 25 per minuut.
In tabel 1 is de samenstelling van de door de man ingeademde en uitgeademde lucht
weergegeven.

tabel 1
|             | ingeademde lucht (%) | uitgeademde lucht (%) |
| :---------- | :------------------ | :------------------- |
| stikstof    | 78,62               | 74,50                |
| zuurstof    | 20,84               | 15,70                |
| koolstofdioxide | 0,04                | 3,60                 |
| water       | 0,50                | 6,20                 |

3p 21
Bereken hoeveel liter zuurstof per uur in het bloed van de man terechtkomt, als hij –
voordat hij gaat snorkelen – ademt volgens bovenstaande gegevens.
Rond je uitkomst af op hele liters.

2p 22
De man snorkelt. Het volume van de lucht in de snorkel is 175 mL. Zijn ademvolume blijft
500 mL en de gegevens uit tabel 1 blijven gelden. De hoeveelheid zuurstof die in zijn
bloed terechtkomt, is 30 L per uur.
Hoe groot is zijn ademhalingsfrequentie per minuut tijdens het snorkelen?
A 33
B 56
C 66
D 90
E 198

100019 37

Lees verder


### Pagina 9

Glucose en insuline
Vroeger werd insuline verkregen uit alvleesklieren van varkens en runderen. Bij de winning
van insuline uit deze klieren moest men rekening houden met de aanwezigheid van
eiwitverterende enzymen in de alvleesklier.
• vier stukken van de alvleesklier van één varken werden als volgt behandeld:
• het alvleesklierweefsel werd gemengd met een zuur tot een pH van 4 (preparaat 1),
• het alvleesklierweefsel werd gemengd met een zoutoplossing met dezelfde osmotische
waarde als de cellen van het weefsel (preparaat 2),
• het alvleesklierweefsel werd verhit tot 100°C (preparaat 3),
• het alvleesklierweefsel werd verhit tot 100°C (preparaat 4).
2p 23 ■ Uit welk van deze vier preparaten verkreeg men de grootste hoeveelheid werkzaam
insuline per cm³?
A uit preparaat 1
B uit preparaat 2
C uit preparaat 3
D uit preparaat 4
Suikerziekte (= diabetes mellitus) kan ontstaan als gevolg van verschillende oorzaken. Bij
een bepaalde vorm van suikerziekte is de opname van glucose door de cellen verminderd.
Bij deze vorm van suikerziekte zijn er te weinig insulinerceptoren of functioneren de
receptoren te weinig affiniteit tot insuline. De productie van insuline zelf is niet gestoord.
Over de situatie bij onbehandelde patiënten met deze vorm van suikerziekte worden
drie beweringen gedaan.
1 In cellen van deze patiënten worden bij inspanning meer vetten gemissimileerd dan in
cellen van gezonde personen.
2 In het spierweefsel van deze patiënten is de synthese van glycogeen groter dan bij
gezonde personen.
3 Deze patiënten hebben na een maaltijd een hogere concentratie glucose in de
voedingsvezels dan gezonde personen.
2p 24 ■ Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?
A alleen bewering 1
B alleen bewering 2
C alleen bewering 3
D de beweringen 1 en 2
E de beweringen 1 en 3
F de beweringen 2 en 3
Een nieuw middel bij de behandeling van deze vorm van suikerziekte is een kunstmatig
geproduceerde suiker: acarbose, dat niet wordt geresorbeerd. Acarbose bezet de
glucose receptoren van de epitheelcellen van het verteringskanaal. De resorptie van
glucose uit het verteringskanaal wordt daardoor verminderd.
2p 25 ■ Wordt acarbose toegediend via een injectie, via de mond of als zetpil via de anus?
Verklaar je antwoord.
Bij het gebruik van acarbose neemt de vorming van gas, onder andere CO2, in de
dikke darm toe. Er ontstaat winderigheid en diarree. Toch wordt de darmflora niet ernstig
verstoord.
1p 26 ■ Leg uit waardoor na toediening van acarbose de gasvorming toeneemt.
1p 27 ■ Leg uit waardoor na toediening van acarbose diarree ontstaat.
100019 37 9 Lees verder
Voor alle eindexamens, zie ook www.sslexamens.nl. Pagina: 2136

### Pagina 10

Dissimilatie en assimilatie
Het schema in afbeelding 9 geeft weer op welke wijze anaërobe dissimilatie van glucose
kan optreden.

afbeelding 9
[FIGUUR: Schema van anaërobe glucose afbraak met daarin weergegeven glucose, ATP, ADP, Pi, NADH, H+, C3 pyrodruivenzuur, ethanol, melkzuur, CO2 en H2O.]

28 (2p) Bereken hoeveel moleculen ATP netto in spierweefsel gevormd worden bij de volledig
anaërobe afbraak van één molecuul glucose.

Het basaalmetabolisme is de hoeveelheid energie die het lichaam in rust per kg
lichaamsgewicht verbruikt.
Het basaalmetabolisme van een meisje van zes jaar van gemiddeld gewicht wordt
vergeleken met het basaalmetabolisme van een volwassen vrouw van gemiddeld gewicht.
De omstandigheden zijn gelijk.
29 (2p) Is het basaalmetabolisme van dit meisje kleiner dan, gelijk aan of groter dan het
basaalmetabolisme van deze vrouw?
Verklaar je antwoord.

Zwigerschap
Bij onderzoek naar de hormonale regulatie van de ontwikkeling van de mannelijke
geslachtsorganen in een embryo is de concentratie van verschillende geslachtshormonen
tijdens een zwangerschap gemeten.
De concentratie humane choriongonadotropine (HCG) in het bloed van de moeder en de
concentraties HCG, luteïniserend hormoon (LH), follikelstimulerend hormoon (FSH) en
testosteron in het bloed van het embryo zijn weergegeven in de diagrammen van
afbeelding 10.

100019 37
10
Lees verder

### Pagina 11

afbeelding 10
[FIGUUR: Grafiek van HCG in het bloed van een moeder gedurende de zwangerschap. De y-as toont HCG (IU/mL) van 0 tot 120. De x-as toont de duur van de zwangerschap (weken) van 0 tot 40.]
diagram 1

[FIGUUR: Grafieken van LH, FSH en HCG in het bloed van een mannelijk embryo gedurende de zwangerschap. De y-as toont LH, FSH en HCG (ng/mL) van 0 tot 300. De x-as toont de leeftijd van het embryo (weken) van 0 tot 40. Een gestippelde lijn toont HCG, een doorgetrokken lijn toont LH, en een gestippelde/streepjeslijn toont FSH.]
Legenda:
------ HCG
— LH
-- FSH
diagram 2

[FIGUUR: Grafiek van testosteron in het bloed van een mannelijk embryo gedurende de zwangerschap. De y-as toont testosteron (ng/dL) van 0 tot 300. De x-as toont de leeftijd van het embryo (weken) van 0 tot 40.]
diagram 3

bewerkt naar: A.C. Guyton & J.E. Hall, Textbook of Medical Physiology, Philadelphia etc., 1996, 1037; G.D. Thorburn & R. Harding, Textbook of fetal physiology, Oxford etc., 1994, 347

In het bloed van een embryo is HCG aan te tonen. Een onderzoeker formuleert de hypothese dat dit hormoon afkomstig is van de zwangere vrouw.
2p 30 [ ] Noem twee gegevens uit de diagrammen in afbeelding 10 die deze hypothese ondersteunen.

Enkele gebeurtenissen in een mannelijk embryo zijn:
1 De productie van LH en FSH komt op gang in het embryo.
2 Testosteronproducerende cellen beginnen zich te ontwikkelen.
3 Testosteron gaat een rol spelen bij de regulatie van de ontwikkeling van de testis.
4 HCG begint via de placenta in het bloed van het embryo te komen.
5 De productie van releasing hormonen uit de hypothalamus komt op gang.
3p 31 [ ] Zet deze gebeurtenissen in de volgorde waarin deze in het mannelijk embryo plaatsvinden.

100019 37

Lees verder

### Pagina 12

Spring in 't veld
tekst 2
De Thomsongazelle is een antilopensort die voorkomt op de Serengeti vlatte in Afrika. De
gazellen grazen zowel op savannen met kort gras als op savannen met lang gras of gemengd
lang en kort gras. Ongeacht het gebied en ongeacht of de gazelle alleen of in een kudde is,
vertoont hij een bepaald gedrag, zodra hij een roofdier, bijvoorbeeld een jachtluipaard,
opmerkt. De gazelle maakt dan een speciaal soort sprong, waarbij hij ongeveer een halve
meter omhoog springt, met alle vier de poten gestrekt en de staart omhoog, zodat de witte
vlek op het achterlijf volledig zichtbaar wordt voor het roofdier (zie afbeelding 11). De
gazelle kijkt daarbij recht vooruit. Tijdens het normale lopen en springen kijken gazellen
verschillende kanten op.
afbeelding 11
[FIGUUR: Een springende gazelle. Een luipaard ligt in het gras.]
bron: John Alcock, Animal Behavior. An evolutionary approach, Sunderland (Mass.), 1989,
338
2p 32
Het beschreven gedrag lijkt niet steeds doelmatig voor een geslaagde vlucht.
Noem twee gedragselementen uit tekst 2 die niet doelmatig lijken bij een vluchtpoging
van een solitaire Thomsongazelle.
Leg van elk gedragselement uit waarom dat je niet doelmatig lijkt.
Ter verklaring van dit gedrag hebben verschillende onderzoekers verschillende
hypothesen opgesteld. Vier hypothesen over de functie van dit gedrag zijn:
1 de speciale sprong is een waarschuwingssignaal voor de jonge gazellen, zodat het
roofdier minder kans heeft om een jong te pakken: de alarmfunctie;
2 de speciale sprong maakt snelle kuddevorming mogelijk, zodat het roofdier minder kans
heeft om een dier uit de kudde te pakken: de sociale functie;
3 de speciale sprong heeft een verwarrend effect op het roofdier dat te lang zal aarzelen:
de verwarringsfunctie;
4 de speciale sprong is een manier om het roofdier duidelijk te maken dat de gazelle het
roofdier heeft gezien en kan vluchten: de communicatiefunctie.
Bij ieder van de vier hypothesen is het verwachte gedrag geformuleerd (zie tabel 2):
tabel 2
hypothese
solitaire
gazelle springt
verwacht gedrag
groepen
gazellen
springen
springende
gazelle draait
witte vlek naar
andere gazellen
alarmfunctie
sociale functie
verwarringsfunctie
communicatiefunctie
nee
nee
ja
ja
ja
ja
springende
gazelle draait
witte vlek naar
andere gazellen
nee
nee
ja
ja
nee
nee
Vergelijk het verwachte gedrag met het in tekst 2 beschreven gedrag.
100019 37
12
Lees verder

### Pagina 13

2p 33 Welke van de vier hypothesen wordt het beste ondersteund door de gegevens in tekst 2?
A hypothese 1
B hypothese 2
C hypothese 3
D hypothese 4

De huid
De huid van de mens is niet op alle plaatsen gelijk van bouw. In afbeelding 12 zijn
schematische doorsneden gegeven van behaarde en van onbehaarde huid. Een aantal
kenmerken van de verschillende zintuigen in beide huidtypen is opgenomen in tabel 3.

[FIGUUR: Schematische doorsneden van behaarde huid met receptoren 1-4 en onbehaarde huid met receptoren 5-8.]

tabel 3

nummer in
bovenstaande
afbeelding
receptor
myeline schede
(geleidingssnelheid)
adequate prikkel
adaptatie

behaarde huid
1
vrije zenuw-
uiteinden
type II
dun
(0,5 - 2 m/s)
verwarming
brandende pijn-
prikkel
jeukprikkel
zeer langzaam

1
vrije zenuw-
uiteinden
type II
dun
(5 - 30 m/s)
afkoeling
prikkende pijn-
prikkel
zeer langzaam

2
lichaampje van
Pacini
matig dik
(30 - 70 m/s)
druk, trilling
(250-300 Hz)
zeer snel

3
lichaampjes van
Merkel
matig dik
(30 - 70 m/s)
aanraking, druk
langzaam

4
zenuw rondom
haarfollikel
matig dik
(30 - 70 m/s)
(lichte)
aanraking, trilling
snel

onbehaarde huid
5
vrije zenuw-
uiteinden
type I
dun
(5 - 30 m/s)
afkoeling
prikkende pijn-
prikkel
zeer langzaam

5
vrije zenuw-
uiteinden
type II
dun
(0,5 - 2 m/s)
verwarming
brandende pijn-
prikkel
jeukprikkel
zeer langzaam

6
lichaampje van
Pacini
matig dik
(30 - 70 m/s)
druk, trilling
(250-300 Hz)
zeer snel

7
lichaampjes van
Merkel
matig dik
(30 - 70 m/s)
aanraking, druk
langzaam

8
lichaampjes van
Meissner
matig dik
(30 - 70 m/s)
aanraking, trilling
(30-40 Hz)
snel

Op grond van de gegevens in afbeelding 12 en tabel 3 worden de behaarde en de
onbehaarde huid met elkaar vergeleken.
2p 34 Is de impulsgeleidingssnelheid van zenuwen in de behaarde huid lager dan, gelijk aan of
hoger dan die in de onbehaarde huid?
A lager
B gelijk
C hoger

100019 37


### Pagina 14

1p 35 Noem een prikkel die in de behaarde huid door andere zintuigen wordt opgevangen dan
in de onbehaarde huid.

In het diagram van afbeelding 13 is weergegeven hoeveel impulsen per seconde door
zenuwvezels afkomstig van verschillende receptoren in de huid worden voortgeleid bij
blootstelling aan verschillende temperaturen.
afbeelding 13
[FIGUUR: Grafiek met temperatuur op de x-as (0-60 °C) en aantal impulsen per seconde op de y-as (0-10). Er zijn vier lijnen die verschillende receptoren representeren: 1 (pijnreceptor bij koude), 2 (koude receptor), 3 (warmte receptor), 4 (pijnreceptor bij warmte).]
Legenda:
1 'pijn'-receptoren bij koude
2 koude receptoren
3 warmte receptoren
4 'pijn'-receptoren bij warmte
bron: A.C. Guyton & J.E. Hall, Textbook of Medical Physiology, Philadelphia etc., 1996,
619
Op grond van de gegevens in het diagram in afbeelding 13 worden de volgende
beweringen gedaan:
1 pijn door warmte is heftiger dan pijn door koude;
2 impulsen afkomstig van warmtereceptoren kunnen in de hersenen tot een
warmtewaarwording en tot een pijngewaarwording leiden.
2p 36 Van welke van deze beweringen kan de juistheid op grond van de informatie in
afbeelding 13 worden beoordeeld?
A van geen van beide beweringen
B alleen van bewering 1
C alleen van bewering 2
D van beide beweringen
Vissen
In afbeelding 14 zijn een brasem (Abramis brama) en een kolblei (Blicca bjorkna)
weergegeven. Deze vissen komen in Nederland in een aantal ecosystemen naast elkaar
voor. Ze behoren tot de karperachtigen (Cyprinidae).
afbeelding 14
[FIGUUR: Twee tekeningen van vissen. De linker vis is groter en breder, en wordt gelabeld als "brasem". De rechter vis is kleiner en slanker, en wordt gelabeld als "kolblei".]
brasem
kolblei
bron: K. Pivnička & K. Čerňay, Vissen, Lisse, 1990, 116, 119
Vooral jonge brasems en kolbleien lijken zoveel op elkaar dat ze vaak moeilijk zijn te
determineren. Kenmerken die bij de determinatie van vissen gebruikt worden, zijn onder
andere de aantallen schubben op boven en onder de zijstreep (zie afbeelding 15).
100019 37
14
Lees verder

### Pagina 15

afbeelding 15
Legenda
1: aantal schubben op één rij vanaf de zijstreef naar onderen
2: aantal schubben op de zijstreef
3: aantal schubben op één rij vanaf de zijstreef naar boven
bron: C. w. Wijck, Onderzoek naar de visfauna in de omgeving van Nijmegen, 1972
Tijdens een onderzoek in de Waal bij Erlecom werden 41 brasems en 59 kolbleien gevangen.
Bij elke vis werden de aantallen schubben op, boven en onder de zijstreef geteld.
De resultaten zijn weergegeven in tabel 4.

tabel 4

| | | \multicolumn{3}{c}{aantal vissen} | \multicolumn{3}{c}{kolblei} | \multicolumn{3}{c}{brasem} |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| | | \multicolumn{3}{c}{brasem} | | | | | |
| aantal schubben | op | boven | onder | op | boven | onder | aantal schubben | op | boven | onder |
| 4 | - | - | - | - | - | 3 | 44 | - | - | - |
| 5 | - | - | - | - | - | 1 | 45 | - | - | - |
| 6 | - | - | 18 | - | 56 | 46 | - | - | 16 | - |
| 7 | - | - | - | - | 47 | - | - | - | - |
| 8 | - | - | - | - | 38 | 48 | - | - | 22 | - |
| 9 | - | - | - | 37 | 49 | 1 | - | 9 | - |
| 10 | - | - | - | 22 | 50 | 1 | - | 1 | - |
| 11 | - | - | - | - | 51 | 2 | - | - | - |
| 12 | - | 8 | - | - | 52 | 2 | - | - | - |
| 13 | - | 21 | - | - | 53 | 5 | - | - | - |
| 14 | - | 12 | - | - | 54 | 10 | - | - | - |
| 15 | - | - | - | - | 55 | 8 | - | - | - |
| | | | | | 56 | 6 | - | - | - |
| | | | | | 57 | 6 | - | - | - |

2p 37 ■ Is op basis van deze gegevens het aantal schubben op, boven of onder de zijstreef het meest geschikt als determinatiiekenmerk om brasem en kolblei te onderscheiden?
A het aantal schubben op de zijstreef
B het aantal schubben boven de zijstreef
C het aantal schubben onder de zijstreef

1p 38 ■ Wat is je argument om het determinatiiekenmerk te kiezen dat je in vraag 37 hebt gekozen?

3p 39 ■ Geef het verband tussen het door jou gekozen determinatiiekenmerk en de aantallen vissen weer in een diagram.
Benoem de assen.
Geef een legenda.

100019 37

Lees verder


### Pagina 16

In ecosystemen waarin brasem en kolblei beide voorkomen, treft men ook 'interspecifieke
hybriden' aan. Dit zijn individuen die zijn ontstaan door kruising tussen brasem en kolblei.
Deze hybriden zijn onvruchtbaar. Zij komen in deze ecosystemen steeds in kleine
aantallen voor. In afbeelding 16 is deze relatie tussen brasem en kolblei in een model
weergegeven.
afbeelding 16
[FIGUUR: Twee overlappende cirkels, genaamd 'brsem' en 'kolblei', met een overlappend gebied genaamd 'hybride']
Dit model kan men uitbreiden om de ontwikkeling van brasem en kolblei in een
gemeenschappelijk ecosysteem te voorspellen. In afbeelding 17 zijn drie modellen van
ontwikkeling getekend.
afbeelding 17
tijd
model 1 model 2 model 3
3p 40 Welk van deze modellen is op grond van de neodarwinistische evolutietheorie het meest
waarschijnlijke model?
Verklaar je antwoord.
Geef in je verklaring een argument waarom je dat model kiest.
En geef voor elk van beide andere modellen een argument waarom je dat model niet
kiest.
Infectie
De buitenzijde van een retrovirus wordt gevormd door een deel van het celmembraan
van de cel waarin hij zich heeft vermeerderd. Retrovirussen parasiteren dikwijls op één
bepaald type gastheercel. In het celmembraan van een gastheercel zijn de volgende
stoffen aanwezig: cholesterol, fosfolipiden, glyceriden en glycoproteïnen.
2p 41 Aan welke van deze stoffen in het celmembraan herkent een retrovirus de gastheercel?
A aan cholesterol
B aan fosfolipiden
C aan glycolipiden
D aan glycoproteïnen
100019 37 16 Lees verder

### Pagina 17

Over het aantal verschillende soorten antistoffen dat een mens vormt, worden de volgende beweringen gegeven.
1 Dit aantal is groter dan het aantal verschillende ziekteverwekkers waarmee iemand in aanraking komt.
2 Dit aantal is kleiner dan het aantal verschillende soorten geactiveerde B-lymfocyten.
3 Dit aantal is gelijk aan het aantal verschillende geheugencellen dat gevormd wordt.

2p 42 ■ Welke van deze beweringen is juist?
A bewering 1
B bewering 2
C bewering 3

Difterie wordt veroorzaakt door de bacterie *Corynebacterium diphtheriae* die een toxine (gistof) vormt. Vaccinatie tegen difterie heeft het aantal ziektegevallen snel doen verminderen. Afbeelding 18 geeft het aantal ziektegevallen in Engeland en Wales vóór en na de introductie van algemene vaccinatie.

[FIGUUR: Lijn grafiek met op de y-as het aantal ziektegevallen per 100.000 mensen, oplopend van 0 tot 15.000. Op de x-as de jaren, oplopend van 1921 tot 1973. Een pijl met de tekst "introductie van algemene vaccinatie" wijst naar het punt waar de grafiek begint te dalen.]

afbeelding 18

bron: I. Roitt, Essential immunology, Oxford etc., 1984, 211

2p 43 ■ Na 1960 zijn er in Engeland en Wales toch nog gevallen van difterie voorgekomen. Geef daarvoor twee mogelijke oorzaken.

1p 44 ■ Het vaccin tegen difterie bestaat uit chemisch veranderd difterietoxine. Leg uit welke eigenschap het chemisch veranderde difterietoxine moet hebben om als vaccin te kunnen werken.

2p 45 ■ Leg uit hoe na vaccinatie het lichaam reageert op een infectie met *Corynebacterium diphtheriae*.

Einde

100019 37 17