# Eindexamen Biologie VWO 2001 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2001/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

### Vraag 36 – Opgave 1

### Vraag 37 – Opgave 1

### Vraag 38 – Opgave 1

### Vraag 39 – Opgave 1

### Vraag 40 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
Biologie 1,2 (nieuwe stijl)
20 01
Tijdvak 1
Woensdag 30 mei
13.30 - 16.30 uur
Voor dit examen zijn maximaal 81 punten te
behalen; het examen bestaat uit 40 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg
of berekening wordt gevraagd, worden aan
het antwoord meestal geen punten toegekend
als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
100015 37
Begin

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Voortplanting
ICSI is de afkorting van Intra Cytoplasmic Sperm Injection (sperm = spermacel). Bij deze
techniek van 'geassisteerde voortplanting' wordt met een micro-injectienaald één spermacel
geïnjecteerd in een secundaire oöcyt (zie afbeelding 1) waarvan aangetoond kan worden
dat deze in de metafase-II verkeert. De cel wordt daartoe gefixeerd met een pipet.
P is het eerste poollichaampje.

[FIGUUR: Microscoopfoto met oöcyt, zona pellucida, eicel, micro-injectienaald en een pipet.]

bron: A. Van Steirteghem, Fertiliteitsonderzoek en behandeling, Oss, 1994, 190

2p 1 ■ De diameter van een secundaire oöcyt is ongeveer 100 µm.
Wat is de vergrotingsfactor van afbeelding 1?
A ongeveer 16×
B ongeveer 40×
C ongeveer 160×
D ongeveer 400×
E ongeveer 800×
F ongeveer 1600×

In een microscopisch preparaat van een cel kunnen soms chromosomen zichtbaar worden
gemaakt door kleuring.
1p 2 ■ Zijn in een secundaire oöcyt in het stadium zoals dat in afbeelding 1 is weergegeven,
na kleuring chromosomen zichtbaar?
Verklaar je antwoord.

Als een ICSI-behandeling levensvatbare embryo's oplevert, worden er – net als bij andere
vormen van 'in-vitrofertilisatie' – enkele in de baarmoeder geplaatst. Dit gebeurt meestal
met embryo's in een vier- tot achttellig stadium. Een studente noemt vier criteria waarop
– voorafgaande aan de implantatie – de levensvatbaarheid van een embryo zou kunnen
worden vastgesteld:
1 de aanwezigheid van delende kernen;
2 de beweeglijkheid van het embryo;
3 de grootte van de cellen;
4 het aantal mitochondriën per cel.
2p 3 ■ Welk van deze criteria geeft de meeste informatie over de kans op een succesvolle
ontwikkeling van het embryo?
A criterium 1
B criterium 2
C criterium 3
D criterium 4

100015 37 2 Lees verder

### Pagina 3

Tijdens de ontwikkeling van een oerkiemcel tot een eicel treedt een aantal delingen op
die in afbeelding 2 zijn aangegeven met de cijfers 1, 2 en 3.
afbeelding 2
[FIGUUR: Schema van oögenese met de stappen 1, 2 en 3. Een oerkiemcel deelt (stap 1) tot oögonien-1. Meerdere oögonien-2 ontstaan door plasmagroei en deling. Eén oögonien-2 ontwikkelt zich tot een primaire oöcyt. Na ovulatie (stap 3) ontstaat een secundaire oöcyt en een poollichaampje. Na bevruchting ontstaat een rijpe eicel.]
oerkimcel
1
oögonien-1
2
groot aantal
oögonien-2
plas magroei
primaire oöcyt
ovulatie
3
secundaire oöcyt
poollichaampje
poollichaampje
bevruchting
rijpe eicel
bron: B. Alberts e.a., Molecular biology of the cell, New York & London, 1989, 858
2p 4 Welke van deze delingen is of welke zijn mitotisch?
A alleen 1
B alleen 2
C alleen 3
D alleen 1 en 2
E alleen 2 en 3
F 1, 2 en 3
100015 37
3
Lees verder

### Pagina 4

In afbeelding 3 is het verloop van het aantal primaire oöcyten gegeven. Deze oöcyten
ontwikkelen zich in het embryo. Op een leeftijd van 50 jaar zijn geen primaire oöcyten
meer aanwezig.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'aantal primaire oöcyten (x10^6)' van 0,3 tot 7,0 en op de x-as 'maanden' van 0 tot 50 jaar, waarbij de x-as ook een pijl heeft die naar 'jaren' wijst.]

bron: M.A. Tribe & M.R. Eraut, Basic Biology Course, Unit 4, Communication between
cells, Book 11, Hormones, Cambridge etc., 1979, 158

Over de oorzaak waardoor het aantal primaire oöcyten in de tweede helft van de
embryonale ontwikkeling afneemt, worden twee beweringen gedaan:
1 Het aantal neemt af doordat primaire oöcyten zich ontwikkelen tot secundaire oöcyten.
2 Het aantal neemt af doordat primaire oöcyten samensmelten tot oögonieën.
Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?

2p 5 ■
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D beide beweringen

Bij een bepaalde vrouw vond haar eerste menstruatie plaats op de leeftijd van dertien jaar
en vier maanden. Toen zij 52 jaar en zes maanden was, had zij haar laatste menstruatie. In
geval van ongestoorde menstruatiecycli zouden bij haar ongeveer 500 oöcyten zijn gerijpt.
In werkelijkheid blijkt dit aantal kleiner te zijn, doordat niet al haar cycli ongestoord zijn.
Noem vier oorzaken waardoor bij haar een kleiner aantal eicellen is gerijpt.

2p 6 ■

Genetica
Bij mensen is het gen voor een bepaalde vorm van kleurenblindheid X-chromosomaal.
Eén op de zeven niet-kleurenblinde vrouwen is hiervoor heterozygoot.
Een man en een vrouw kunnen normaal kleuren zien. Deze twee mensen krijgen een kind.
Over hun voorouders zijn geen gegevens bekend.
Aangenomen mag worden dat er geen mutatie of crossing-over heeft plaatsgevonden.
Hoe groot is de kans dat dit kind die bepaalde vorm van kleurenblindheid heeft?

2p 7 ■
A 0
B 1/196
C 1/49
D 1/28
E 1/14
F 1/4

100015 37 4 Lees verder


### Pagina 5

In afbeelding 4 is de stamboom van een familie gegeven waarin de ziekte agammaglobulinemie voorkomt. Ljiders aan deze erfelijke ziekte zijn verhoogd vatbaar voor infecties.
afbeelding 4
[FIGUUR: Stamboom met vakjes en cirkels. Sommige zijn ingekleurd om de aanwezigheid van agammaglobulinemie aan te geven. Een legenda linksonder verklaart de symbolen: een open vierkant is een man zonder agammaglobulinemie, een ingekleurd vierkant is een man met agammaglobulinemie, een open cirkel is een vrouw zonder agammaglobulinemie, en een ingekleurde cirkel is een vrouw met agammaglobulinemie.]
Legenda:
□ = ♂ zonder agammaglobulinemie
○ = ♀ zonder agammaglobulinemie
■ = ♂ met agammaglobulinemie
● = ♀ met agammaglobulinemie
2p 8 □ Aangenomen mag worden dat er geen mutatie of crossing-over heeft plaatsgevonden. Is het gen dat deze ziekte veroorzaakt dominant of recessief of is dat uit deze stamboom niet af te leiden?
En is het gen X-chromosomaal of niet X-chromosomaal of is dat uit de deze stamboom niet af te leiden?
Er zijn kinderen, de ‘snotteraars’, die vaak last hebben van infecties van de bovenste luchtwegen. Deze infecties worden veroorzaakt door ziekteverwekkende bacteriën (pneumokokken). De gevoeligheid voor deze infectie hangt samen met de aard van de receptor, de Fc-receptor, op de macrofagen die het kind vormt. Van deze receptor bestaan twee varianten: op plaats 131 van het receptoreiwitmolecuul kan zich het aminozuur histidine (H131) of het aminozuur arginine (R131) bevinden. Het receptoreiwit H131 wordt gevormd als het gen $E^H$ in de cellen aanwezig is. In aanwezigheid van het gen $E^R$ wordt het receptoreiwit R131 gevormd. Beide genen komen tegelijkertijd tot expressie. Van een groep snotteraars en van een populatie waarvan deze groep deel uitmaakt, werd het genotype voor deze receptoreiwitten bepaald. De resultaten zijn weergegeven in tabel 1. Deze populatie voldoet niet aan de Hardy-Weinberg regel.
tabel 1
genotype
frequentie bij snotteraars (in %)
frequentie in totale populatie (in %)
$E^H E^H$
12
32
$E^H E^R$
58
53
$E^R E^R$
30
15

2p 9 ■ Uit tabel 1 blijkt dat het optreden van de infecties bij snotteraars samenhangt met het genotype. Welk van de receptoreiwitten H131 en R131 geeft de meeste bescherming tegen een pneumokokkeninfectie? En welk van de genotypen $E^H E^H$, $E^H E^R$ en $E^R E^R$ moet een kind hebben om macrofagen met Fc-receptoren te kunnen produceren die de meeste bescherming bieden?
receptoreiwit
genotype
A H131
$E^H E^H$
B H131
$E^H E^R$
C H131
$E^R E^R$
D R131
$E^H E^H$
E R131
$E^H E^R$
F R131
$E^R E^R$
100015 37
Voor alle eindexamens, zie www.alleeindexamens.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindex

### Pagina 6

tekst 1
Speeksel
De Rus I.P. Pavlov was één van de belangrijkste grondleggers van het onderzoek naar het
mechanisme van leren. In zijn meest bekende experimenten met honden bestudeerde hij
de processen die een rol spelen bij de voedselopname. Daarbij onderzocht hij
aanvankelijk in hoeverre de reflexmatige afscheiding van speeksel en maagzuur afhing
van de aanwezigheid van voedsel.
In één van zijn latere proefseries werd het toedienen van voedsel telkens voorafgegaan
door een geluidssignaal. Bij de aanvang van zo'n experiment scheidde het proefdier enige
tijd na de voedseltoediening speeksel af ([= fase 1]. Wanneer het proefdier herhaalde
malen was geconfronteerd met een geluidssignaal - dat altijd werd gevolgd door de
aanbieding van voedsel - werd na kortere tijd speeksel afgescheiden, voordat er
voedsel was aangeboden ([= fase 2]. Wanneer zo'n proefdier ten slotte alleen het
geluidssignaal te horen kreeg zonder dat voedselaanbieding volgde, werd speeksel
afgescheiden op dezelfde wijze als tijdens de voedseltoedieningen [fase 3].
Het proces waarbij in een dier een verbinding wordt gelegd tussen een bestaande
onvoorwaardelijke reflex (speekselafscheiding door voedsel in de bek) en een
willekeurige nieuwe prikkel (geluidssignaal) noemde Pavlov conditioneren. Conditioneren
volgens Pavlov wordt ook wel klassiek conditioneren genoemd.

afbeelding 5
In tekening 1 van afbeelding 5 is de proefopstelling van Pavlov schematisch weergegeven.
Klassiek conditioneren lukt meestal alleen wanneer de geconditioneerde prikkel, in dit
geval het geluidssignaal (S), na zeer korte tijd wordt gevolgd door de niet-geconditioneerde
prikkel, in dit geval het voedsel (V). De reflexmatige reactie, in dit geval de
speekselafscheiding, wordt de respons (R) genoemd. Tekening 2 van afbeelding 5 geeft het
verband weer tussen het tijdsinterval S-V en de mate van de conditionering.

[FIGUUR: Schematische tekening van een hond in een opstelling, met pijlen die de richting van voedselaanbod en speekselafscheiding aangeven.]
tekening 1

bewerkt naar: M.S. Westerterp-Plantenga e.a., Biologie van populaties en gedrag 3, 5/7,
Heerlen, 1988, 230-231

De handelingen en waarnemingen in de opeenvolgende fasen in de
conditioneringsexperimenten van Pavlov kunnen schematisch worden weergegeven.
In afbeelding 6 is fase 1 getekend, zoals die in tekst 1 is beschreven.

afbeelding 6
fase 1
S ―――――――――――――――――――
V ―――――――――――――――――――

R ―――――――――――――――――――
tijd

100015 37
6
Lees verder


### Pagina 7

In afbeelding 7 zijn de fasen 2 en 3 uit tekst 1 voor een deel getekend. In tekening 1 van
afbeelding 7 ontbreekt het moment waarop het voedsel wordt 2egegeven (V). In tekening 2
afbeelding 7 ontbreekt het moment waarop de hond speeksel gaat afgeven (R).

afbeelding 7
fase 2
[FIGUUR: grafiek met de tijd op de x-as en signaal S op de y-as, waarbij S een blokgolfpatroon volgt dat een piek heeft tijdens een korte periode, en ook een signaal V met een gestippelde lijn die constant blijft.]

fase 3
[FIGUUR: grafiek met de tijd op de x-as en signaal S op de y-as, waarbij S een blokgolfpatroon volgt dat een piek heeft tijdens een korte periode, en ook een signaal R met een onderbroken lijn die constant blijft.]

V---------------------------------------
R---------------------------------------
tijd tekening 1 tijd tekening 2

2p 10 □ Neem afbeelding 7 over op je antwoordblad.
Teken in tekening 1 het moment waarop het voedsel wordt 2egegeven (V) in een juiste
tijdrelatie tot S en R.
Teken in tekening 2 het moment waarop de hond speeksel gaat afgeven (R) in een juiste
tijdrelatie tot S.

Mensen produceren twee typen speeksel afhankelijk van het voedsel dat ze consumeren.
Tabel 2 bevat informatie over de samenstelling van deze twee typen speeksel (I en II).

tabel 2
|             | speekseltype I                                | speekseltype II                                                             |
|-------------|-----------------------------------------------|-----------------------------------------------------------------------------|
| waterig     | slijmerig                                     |                                                                             |
| bevat o.a. amylase | bevat o.a. amylase, slijm, thiocyanaat |
|             | en antistoffen                                |
| wordt afgegeven door onderkaakspeekselklieren             | wordt afgegeven door onderkaakspeekselklieren en ondertongspeekselklieren |

Gesteld wordt dat zonder voedsel in je mond het geproduceerde speeksel een mengsel is
van speeksel van type I en type II. Thiocyanaat in speekseltype II kun je aantonen met
een oplossing van een ijzerezout: thiocyanaat + ijzerezout levert een oranje kleur op. De
concentratie thiocyanaat bepaalt de mate van kleuring die van licht-oranje naar donker-
oranje loopt.

Bij het kauwen van kauwgom wordt speeksel geproduceerd waarin relatief veel
speekseltype II voorkomt. Je gaat een opzet maken voor een proef waarmee je dit
aantoont. Het is niet mogelijk om de beide geproduceerde speekseltypen gescheiden op
te vangen.
Je hebt kauwgom om op te kauwen en je hebt de beschikking over glaswerk, waaronder
reageerbuizen, en een druppelflesje met ijzerzoutoplossing. Je mag aannemen dat deze
kauwgom geen stoffen bevat die invloed op de proef hebben.

3p 11 □ Beschrijf de opzet en uitvoering van de proef.
Beschrijf het verwachte resultaat van de proef en de conclusie die je daaruit trekt.

100015 37 7 Lees verder


### Pagina 8

In een bepaalde populatie komen bij 84% van de individuen met de bloedgroepantigenen
A en/of B deze ook voor in het speeksel. Men noemt deze mensen 'non-secretors'. Het
is niet in het speeksel voor. Men noemt deze mensen 'non-secretors'. Het secretorgen (E) is
dominant over het non-secretorgen (e). E en e zijn niet X-chromosomaal en erven
onafhankelijk van de ABO-bloedgroepgenen over.
Op deze populatie is de Hardy-Weinberg regel van toepassing.
De verdeling van de bloedgroepen in deze populatie is gegeven in tabel 3. Tevens is
vermeld door welk genotype de bloedgroep bepaald wordt.

[FIGUUR: Tabel met bloedgroepen, percentages en genotypes.]

tabel 3 | bloedgroep | % | genotype
------- | -------- | -------- | --------
| A | 37,8 | |IAIA, IAi
| B | 14,0 | |IBIB, IBi
| AB | 4,5 | |IAIB
| 0 | 43,7 | |ii

In een gezin hebben de vader en de moeder bloedgroep AB. Ze zijn beiden secretor.
Zij krijgen samen een kind.
Bereken hoe groot de kans is dat dit kind non-secretor is en tegelijklijk bloedgroep A heeft.

5p 12 | Glucose, insuline en nterfentie
Vier beweringen over de glucose- en de insulineconcentratie in het bloed bij de mens zijn:
1 Als door de dekweefselcellen van de dunne darm na een koolhydraatrijke maaltijd
glucose wordt geresorbeerd, stijgt de afgifte van insuline.
2 Als iemand enkele uren niets heeft gegeten, stijgt de afgifte van insuline.
3 Als de insulineconcentratie in het bloed laag is, wordt door bepaalde organen,
waaronder lever en spieren, weinig of geen glucose uit het bloed opgenomen.
4 Een hoge insulineconcentratie stimuleert de afgifte van glucose door de lever.
Welke van deze beweringen zijn juist?
A alleen de beweringen 1 en 3
B alleen de beweringen 1 en 4
C alleen de beweringen 2 en 3
D alleen de beweringen 2 en 4
E de beweringen 1, 2 en 3
F de beweringen 2, 3 en 4

2p 13 | Als bij een patiënt met onbehandelde diabetes mellitus (= suikerziekte) de
glucoseconcentratie van het bloed langdurig is verhoogd, kan glucose in de urine worden
aangetoond.
Leg aan de hand van de nierwerking uit waardoor bij die patiënt glucose in de urine
aanwezig is.

2p 14 |
100015 37 8 Lees verder


### Pagina 9

Bloedsomloop
In diagram 1 in afbeelding 8 is het drukverval in de grote bloedsomloop weergegeven. Langs de X-as is een aantal delen van de grote bloedsomloop aangegeven. De drukverandering op plaats R van diagram 1 uitgezet tegen de tijd.
[FIGUUR: Diagram 1 toont een grafiek met op de x-as delen van de grote bloedsomloop (aorta,_slagaders, haarvaten, aders) en op de y-as bloeddruk (kPa). Twee lijnen tonen de druk in de aorta en de druk in de aders.]
[FIGUUR: Diagram 2 toont een grafiek met op de x-as tijd (sec) en op de y-as bloeddruk (kPa). Twee horizontale stippellijnen zijn aangegeven, P en Q. Een golvende lijn toont de bloeddrukvariatie in de tijd, tussen P en Q.]
De druk op plaats R verandert voortdurend (zie diagram 2). Deze verandering in de bloeddruk wordt veroorzaakt door de hartwerking.
Het verschil tussen de hoogste drukwaarde P en de laagste drukwaarde Q (in het diagram aangegeven met a) is gemeten bij een bepaalde vrouw op de leeftijd van 70 jaar en op de leeftijd van 20 jaar. Uit de meting blijkt dat a op de leeftijd van 70 jaar groter is dan op de leeftijd van 20 jaar. Hierover worden twee beweringen gedaan:
1 a wordt met het toenemen van de leeftijd groter doordat de elasticiteit van de wand van de slagaders afneemt.
2 a wordt met het toenemen van de leeftijd groter doordat de kracht waarmee de linker kamer zich samentrekt, afneemt.
2p 15 ■ Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D beide beweringen
In afbeelding 9 is bij dezelfde vergroting de dwarsdoorsnede van de slagader op plaats R in diagram 1 op twee opeenvolgende tijdstippen schematisch weergegeven. Eén van de doorsneden komt overeen met de situatie waarin druk P van diagram 2 heerst.
[FIGUUR: Afbeelding 9 toont twee dwarsdoorsneden van een slagader. Doorsnede 1 toont een smallere opening, doorsnede 2 toont een grotere opening.]
afbeelding 9
doorsnede 1
doorsnede 2
1p 16 ■ Welke van de twee doorsneden is gemaakt op het tijdstip dat bloeddruk P heerst? Verklaar je antwoord.
Op de horizontale as in diagram 1 zijn de plaatsen O, R en S aangegeven. De bloeddruk bij S is lager dan die bij R. Hierover worden twee beweringen gedaan:
1 De bloeddruk bij S is lager dan die bij R doordat op plaats S de totale oppervlakte van de doosneden van de slagaders in de grote bloedsomloop kleiner is dan die op plaats R.
2 De bloeddruk bij S is lager dan die bij R doordat de weerstand in het traject O – S groter is dan die in het traject O – R.
2p 17 ■ Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D beide beweringen
100015 37 9 Lees verder

### Pagina 10

Regeling
Acetylcholine is een exciterende neurotransmitter. Er bestaan stoffen die de effecten van
acetylcholine tegengaan. Onder invloed van zulke stoffen stromen extra Cl-ionen
spierv ezels in, waardoor de membranen van de spiervezels enigszins worden
gehyperpolariseerd. Het gevolg hiervan is dat de overdracht van actiepotentialen naar
deze spiervezels wordt geremd. Een stof met deze werking is aanwezig in het slaapmiddel
valium®.
De spierziekte myasthenia gravis is een auto-immuunziekte die wordt gekenmerkt
door een progressieve spierzwakte. Bij patiënten met myasthenia gravis zijn er onvoldoende
acetylcholinereceptoren in de synaps beschikbaar. Het gebruik van valium® als
slaapmiddel wordt deze patiënten afgeraden.
3p 18 Leg uit met behulp van bovenstaande gegevens waarom het gebruik van valium® voor
deze patiënten wordt afgeraden.

Ademhaling
In afbeelding 10 zijn spiergroepen weergegeven die bij de ademhaling zijn betrokken.
[FIGUUR: Anatomische tekening van de borstkas en nek met spieren weergegeven.]
afbeelding 10
2p 19 Wordt de druk in de longen lager, blijft deze gelijk of wordt deze hoger wanneer de
spieren die in afbeelding 10 met S zijn aangegeve n, zich samentrekken?
A wordt lager
B blijft gelijk
C wordt hoger
De ademhalingsfrequentie wordt onder andere beïnvloed door het CO2-gehalte van het
bloed en door het autonome zenuwstelsel. Het autonome zenuwstelsel wordt verdeeld in
een orthosympatisch en een parasympathisch deel.
Vier factoren die bij de mens de ademhalingsfrequentie beïnvloeden, zijn:
1 daling van het CO2-gehalte van het bloed;
2 stijging van het CO2-gehalte van het bloed;
3 stijging van de impulsfrequentie in het orthosympathische deel van het autonome
zenuwstelsel;
4 stijging van de impulsfrequentie in het parasympathische deel van het autonome
zenuwstelsel.
2p 20 Onder invloed van welke van deze factoren neemt de ademhalingsfrequentie toe?

100015 37
Lees verder


### Pagina 11

DNA
Een onderzoeker wil een bepaald enzym veranderen door op een bepaalde plaats in het
enzymmolecuul het aminozuur methionine te vervangen door arginine. Het blijkt dat dit
mogelijk is door in het DNA in de template streng (= matrijsstreng) één nucleotide te
vervangen.
2p 21 ■ Welk nucleotide in de template streng moet hij dan vervangen?
A een nucleotide met adenine
B een nucleotide met cytosine
C een nucleotide met guanine
D een nucleotide met thymine
E een nucleotide met uracil

Het eiwit dat wordt gevormd op basis van dit veranderde DNA, blijkt geen
enzymwerking meer te vertonen.
Leg uit waardoor in dit geval vervanging van slechts één aminozuur door een ander
aminozuur op een bepaalde plaats in het eiwitmolecuul er de oorzaak van is, dat het
gevormde eiwit de enzymwerking niet meer heeft.

2p 22 ■

Enzymen
Een leerlinge bestudeert het effect van de temperatuur op de activiteit van een enzym.
Zij maakt daarvoor gebruik van een computerprogramma waarmee simulaties van de
enzymactiviteit kunnen worden uitgevoerd. Het programma levert haar een diagram met
vier grafieken 1, 2, 3 en 4 (zie afbeelding 11).

[FIGUUR: Een grafiek met op de x-as 'temperatuur (°C)' en op de y-as 'omzettingssnelheid van substraat (µmol·s⁻¹·mL⁻¹)'. De grafiek toont vier curven (1, 2, 3, 4) die de relatie tussen temperatuur en omzettingssnelheid weergeven. Curve 1 piekt rond 40°C, curve 2 rond 50°C, curve 3 rond 55°C en curve 4 bereikt een piek rond 70°C en daalt daarna steil.]

afbeelding 11

Deze vier grafieken zijn ontstaan doordat ze vier verschillende pre-incubatietijden heeft
ingevoerd. De pre-incubatietijd is de tijd gedurende welke een enzymoplossing bij de
reactietemperatuur voordat de enzymoplossing wordt gemengd met het substraat.
Dit gebeurt bij elk van de temperaturen waarbij de omzettingssnelheid wordt bepaald.
2p 23 ■ Welke van deze grafieken is ontstaan door de kortste pre-incubatietijd in te voeren?
A grafiek 1
B grafiek 2
C grafiek 3
D grafiek 4

100015 37 11 Lees verder

### Pagina 12

Cellen bij de mens
PDGF (Platelet Derived Growth Factor) is een groeifactor die wordt gemaakt door,
opgeslagen in en afgegeven door bloedplaatjes, macrofagen, gladde spiercellen en
endotheelcellen. Gladde spiercellen en fibroblasten worden door PDGF gestimuleerd
tot deling.

Fibroblasten zijn cellen die zich onder andere in de huid bevinden. Afbeelding 12 is een
elektronenmicroscopische weergave van een deel van een fibroblast.

afbeelding 12
[FIGUUR: Elektronenmicroscoopbeeld van een fibroblast met pijl die naar de vezelstructuur wijst.]
bron: B. Alberts e.a., Molecular biology of the cell, New York & London, 810

Fibroblasten produceren onder andere collageen, een bestanddeel van de tussenstof.
De organellen die als functie de productie van de tussenstof hebben, zijn in fibroblasten
sterk ontwikkeld. Deze organellen bevinden zich in het deel dat in afbeelding 12 met
pijlen is aangegeven.

2p 24 ■ Wat voor soort stof is collageen?
A een aminozuur
B een disacharide
C een eiwit
D een fosfolipide
E een nucleïnezuur
F een polysaccharide

Het gen dat codeert voor PDGF is een proto-oncogen. Bepaalde proto-oncogenen
kunnen, als een cel geïnfecteerd wordt door een virus, overgaan in een oncogeen.
Oncogenen veroorzaken kanker. Als een bepaald virus (het Simian sarcoma virus) bij
verwonding een fibroblast infecteert, gaat de geïnfecteerde fibroblast, onder invloed van
een oncogeen, PDGF produceren en afgeven. Het gevolg daarvan is een woekering van
fibroblasten en gladde spiercellen. Het Simian sarcoma virus is niet wijd verspreid, maar
komt op bepaalde plaatsen in de wereld frequent voor.

100015 37 12 Lees verder

### Pagina 13

Twee mensen (P en Q) snijden zich, waardoor zij geïnfecteerd raken met het
*Simian sarcoma* virus. Persoon P krijgt ondanks de virusinfectie geen kanker,
persoon Q krijgt wel kanker ten gevolge van de virusinfectie.
Hierover worden twee beweringen gedaan.
1 Persoon Q heeft het gen voor PDGF, persoon P niet.
2 Bij persoon P heeft het afweersysteem de binnengedrongen virussen tijdig onschadelijk
gemaakt en bij persoon Q niet.
Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D beide beweringen

De hoeveelheid PDGF in het bloedplasma van de personen P en Q wordt gemeten vanaf
het moment van verwonding. De meetresultaten zijn weergegeven in de diagrammen van
afbeelding 13.
[FIGUUR: Twee grafieken naast elkaar. Beide grafieken tonen de hoeveelheid PDGF op de y-as en tijd op de x-as. De eerste grafiek, gelabeld 'diagram 1', toont een curve die begint bij een lage waarde, kort stijgt en daarna weer daalt. De tweede grafiek, gelabeld 'diagram 2', toont een curve die begint bij een lage waarde en daarna sterk en gestaag stijgt naar een hoge waarde. Beide grafieken hebben een horizontale gestippelde lijn die de basislijn aangeeft. Boven de x-as staat 'verwonding' en 'tijd'. Onder de grafieken staat 'diagram 1' en 'diagram 2'. De legenda geeft aan dat de gestippelde lijn PDGF bij een niet-geïnfecteerd en niet-verond persoon weergeeft.]

2p 26
Leg uit welk diagram van persoon P is.
En leg uit welk diagram van persoon Q is.
Verklaar het verloop van de grafiek in diagram 1.
En verklaar het verloop van de grafiek in diagram 2.

Plantecellen
Een korstmos bestaat uit twee verschillende typen organismen: een alg en een schimmel.
Korstmossen kunnen onder extreme omstandigheden leven: ze zijn bijvoorbeeld goed
bestand tegen extreme koude en droogte.
In een experiment laat men een korstmos groeien op een suikeroplossing. De
schimmeldraden blijken dan te groeien, maar de algen verdwijnen. In een ander
experiment met korstmos blijkt dat de algen zonder schimmel kunnen blijven leven als er
voldoende licht, water en voedingszouten voor de algen beschikbaar zijn.
Een leerling noemt de hier beschreven relatie tussen alg en schimmel in korstmos
'mutualisme'. Een andere leerling is het daar niet mee eens.
Leg uit dat in deze experimentele situatie het begrip 'mutualisme' niet van toepassing is
op de relatie tussen schimmel en alg in een korstmos.
Geef in je uitleg ook de definitie van het begrip mutualisme.

100015 37 13 Lees verder

### Pagina 14

Evolutie
Het schema van afbeelding 14 laat een mogelijke afstamming zien van micro-organismen, planten en dieren. De indeling berust onder meer op analysegegevens van een bepaald type RNA (16S-RNA) in cellen. Op een aantal plaatsen in het schema staan cijfers (1 t/m 4).
afbeelding 14
[FIGUUR: Een cladogram met de volgende labels: archebacteriën, protozoën dieren, planten, eubacteriën, eukaryoten. Cijfers met pijlen wijzen naar: 1 (protozoën dieren), 2 (protozoën dieren), 3 (archebacteriën), 4 (cyanobacteriën). Vertakkingen wijzen naar: verteringsstelsel, mitochondrium, chloroplast, hydrogeen-osoom, ?. Progenoot is aangegeven aan de onderkant van de cladogram.]
bewerkt naar: Natuur en Techniek, 55/9, 1987, 737
1p 28 □ In het schema ontbreekt de groep van de methaanbacteriën. Het 16S-RNA van methaanbacteriën wijkt sterk af van dat van de eukaryoten en van de eubacteriën. Op welke van de plaatsen 1, 2, 3 en 4 in het schema moeten de methaanbacteriën worden geplaatst?
In het schema van afbeelding 14 staan de namen 'mitochondrium' en 'chloroplast'. Volgens de endosymbiosentheorie waren mitochondriën en chloroplasten oorspronkelijk vrij-levende bacteriën die in een oerkaryote cel zijn opgenomen. In afbeelding 15 is een oerkaryote cel weergegeven.
afbeelding 15
[FIGUUR: Een tekening van een oerkaryote cel met inwendige structuren, waaronder wat lijken op mitochondriën en chloroplasten.]
100015 37 14 Lees verder

### Pagina 15

De stadia in de evolutie, zoals de endosymbiose-theorie die veronderstelt, zijn in willekeurige volgorde weergegeven in afbeelding 16.
afbeelding 16
[FIGUUR: Vijf schematische tekeningen van celorganellen met de nummers 1 tot en met 5 eronder. Een legenda geeft aan dat de zwarte ovale vormen mitochondriën voorstellen en de elliptische vormen met streepjes erin chloroplasten.]
Legenda:
mitochondrium
chloroplast
bewerkt naar: N.A. Campbell, J.B. Ree & L.G. Mitchell, Biology, Menlo Park California etc., 1999, 523

2p 29 ■ Wat is volgens de endosymbiose-theorie de juiste volgorde van de stadia die in afbeelding 16 zijn weergegeven?
A oerkaryoot $\rightarrow$ 2 $\rightarrow$ 5 $\rightarrow$ 4
B oerkaryoot $\rightarrow$ 2 $\rightarrow$ 3 $\rightarrow$ 5 $\rightarrow$ 4 $\rightarrow$ 1
C oerkaryoot $\rightarrow$ 3 $\rightarrow$ 2 $\rightarrow$ 4 $\rightarrow$ 1 $\rightarrow$ 5
D oerkaryoot $\rightarrow$ 3 $\rightarrow$ 2 $\rightarrow$ 5 $\rightarrow$ 4 $\rightarrow$ 1

DNA van een mitochondrium bevat minder nucleotidenparen dan DNA van een bacterie.
Volgens de endosymbiose-theorie zou het aantal nucleotidenparen bij het begin van de
evolutie van een mitochondrium groter zijn geweest, namelijk even groot als dat van de
bacterie waaruit het mitochondrium zou zijn ontstaan. Hierover worden de volgende
beweringen gedaan.
1 De evolutie is gericht op het selecteren van het kleinste aantal nucleotiden.
2 Bij elke stap in de selectie die tijdens de evolutie plaatsvindt, wordt het aantal
nucleotiden kleiner.
3 In een mitochondrium vinden gespecialiseerde processen plaats waarvoor een beperkte
hoeveelheid nucleotidenpaar is geselecteerd.
2p 30 ■ Welke van deze beweringen geeft in overeenstemming met de evolutietheorie de beste
verklaring voor het huidige aantal nucleotidenparen in een mitochondrium?
A bewering 1
B bewering 2
C bewering 3

100015 37 15 Lees verder

### Pagina 16

[FIGUUR: Schematische weergave van de productie van een loofbos in gematigde, niet-mediterrane
delen van Europa. Onder de afbeeldingen van bomen zijn de termen 'blad
eren', 'houtige delen', 'bomen', 'struiken', 'bodemflora', 'organisch afval (geen blad)',
'productie bovengronds (B)', 'productie ondergronds (O)' en 'totale productie (P)'
geplaatst, met daartussen getallen. Er is een pijlenketting die de verschillende onderdelen
met elkaar verbindt.]

afbeelding 17
Ecossystemen
Afbeelding 17 geeft schematisch de productie van een loofbos in gematigde
Europa weer. Met productie wordt in afbeelding 17 de hoeveelheid geproduceerde stof
(in kg droge massa per hectare per jaar) bedoeld. De omvang van deze productie is in
afbeelding 17 met getallen aangegeven.

HAAGBEUK

EIK

BEUK

bladeren
1300

bladeren
1040

houtige
delen
1783

houtige
delen
1787

bomen
9490

3850

2813

2827

struiken 216

bodemflora
658

organisch
afval (geen
blad) 2082

bodemflora
ondergronds
134

productie
bovengronds
(B)

wortels van
bomen en
struiken 2000

totale
productie
(P)

bron: O.W. Archibold, Ecology of world vegetation, London etc., 1995, 191

3p 31 ☐
Bereken hoeveel procent van de totale productie afkomstig is van in het schema
genoemde bovengrondse houtige delen.
Rond je uitkomst af op een geheel getal.

Verdroging van gebieden in Nederland kan zowel door natuurlijke oorzaken als door
menselijk ingrijpen plaatsvinden. In landinrichtingsgebieden heeft verbetering van de
afwatering geleid tot een gemiddelde grondwaterstandsdaling van 35 cm in de periode
1955–1975. Plaatselijk is de grondwaterstand met meer dan 1 meter gedaald onder meer
als gevolg van toegenomen grondwaterwinning. De daling van de grondwaterstand kan
leiden tot een verhoogde vorming van zouten – met name van nitraat – uit dood
organisch materiaal in de bodem.

2p 32 ☐
Leg uit – met behulp van de stikstofkringloop – op welke wijze een daling van de
grondwaterstand kan leiden tot een verhoogde vorming van nitraat in de bodem.

Energie
Bij experimenten met koolmezen bleek dat de overlevingskans van de jongen
wordt beïnvloed door de buitentemperatuur en door het aantal jongen dat zich in een
nestkast bevindt. Het diagram van afbeelding 18 geeft de temperatuurtolerantie weer van
broedsels van de koolmees in nesten met 3, 6, 12 of 18 jongen. In het onderzoek werden
andere factoren, zoals de afmeting van de nestkast en de voedselvoorziening per jong,
voor alle nesten gelijk gehouden.

100015 37

16

Lees verder


### Pagina 17

afbeelding 18
aantal
jongen
20
+
10
+
0
-30
-20
-10
0
10
20
30
buiten temperatuur (°C)
bewerkt naar: K. Bakker e.a., Inleiding tot de oecologie, Utrecht, 1985, 40
2p 33 [ ] In een nestkast zitten de jongen dicht tegen elkaar en vormen met elkaar min of meer een
bol. De temperatuurtolerantie houdt verband met het quotiënt A/V waarin A het
gezamenlijke lichaamsoppervlak van de jongen is dat aan de omgeving is blootgesteld en
V het gezamenlijke lichaamsvolume van de jongen.
Leg uit waardoor de tolerantiegrens voor lagere temperaturen van een nest met 18 jongen
lager ligt dan die van een nest met 3 jongen.
Gebruik in je uitleg het quotiënt A/V.
afbeelding 19
In afbeelding 19 zijn de assimilatie-efficiëntie (A/I) en de productiviteits-efficiëntie (P/A)
van twee groepen zoogdieren in een graslandecosysteem schematisch weergegeven.
P
A
R
trafisch
niveau
F
Legenda:
A = hoeveelheid energie in organische stof die via
de darm wordt geresorbeerd en in het bloed
opgenomen
F = verlies van energie door dissimilatie
I = hoeveelheid energie in organische stof die wordt
gegeten
P = productiviteit
R = energieverlies door dissimilatie
A/150% P/A2%
planteneters
vleeseters
bewerkt naar: M. Begon e.a., Ecology: individuals, populations and communities, Boston
etc., 1996, 737
2p 34 [ ] Bereken R in joules voor de groep planteneters als I een energie-inhoud heeft van
100 joules.
De assimilatie-efficiëntie (A/I) is bij de planteneters kleiner dan bij de vleeseters. Als
verklaring hiervoor worden de volgende beweringen gedaan:
1 De assimilatie-efficiëntie (A/I) is bij de planteneters kleiner doordat de vertering van
plantaardig materiaal per volume-eenheid minder energie kost dan de vertering van een
gelijke volume-eenheid dierlijk materiaal.
2 De assimilatie-efficiëntie (A/I) is bij de planteneters kleiner doordat het geresorbeerde
voedsel minder organische stof bevat dan het geresorbeerde voedsel bij vleeseters.
2p 35 [ ] Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D beide beweringen
100015 37
Lees verder
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssileiden.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssileiden.nl. Pagina: 2116

### Pagina 18

Zeehonden
In 1997 ontwikkelde het Instituut voor Bos- en Natuuronderzoek (IBN) een plan om de
verspreiding en de trekbewegingen van zeehonden in de Waddenzee te onderzoeken.
Daartoe wilde het instituut vijftien zeehonden van de soort Phoca vitulina uitrusten met
een satellietzender. Tegen dit plan protesteerde het zeehondencentrum in Pieterburen.
Volgens dit centrum zouden de zeehonden door de zender met een 20 cm lange antenne
worden gehinderd bij hun dagelijkse activiteiten en zouden ze meer kans hebben om te
verdrinken dan zeehonden zonder zender. In januari 1998 maakte het IBN bekend dat
het 'zenderen' (= het aanbrengen van een zender) van de zeehonden zou worden
uitgesteld. In maart 1998 ging het IBN-onderzoek alsnog door.

tekst 2
In het diepste geheim werden twee weken geleden zenders geplakt op tien gewone
zeehonden (Phoca vitulina). De wilde dieren werden gevangen onder het Waddeneilandje
Rottumerplaat, ze kregen een satellietzender in hun nek en werden weer losgelaten in de
Waddenzee.
Marien biologe drs. Sophie Braseur: „De minicomputer meet om de tien seconden hoe
diep de zeehond zwemt, op welke tijd hij een duik neemt en hoe lang de zeehond op een
bepaalde diepte blijft. Iedere zes uur worden de gegevens weggeschreven. Per zes uur
krijg ik een gegevenspakketje".
De verwachting is dat deze zeehonden in het gebied zullen blijven en goed zijn te volgen.
bron: Hélène van Beek, Schatten, een zeehond met zender, De Gelderlander, 21 maart 1998

De pers vermoedde dat het IBN het zenderen in 'het diepste geheim' had uitgevoerd uit
angst voor negatieve publiciteit en acties van tegenstanders. Het IBN gebruikte echter
een biologisch argument gebaseerd op verondersteld diergedrag.
1p 36
Noem een dergelijk argument dat het IBN kan hebben gebruikt.

1p 37
Drie gedragssystemen zijn: paringsgedrag, voedselzoekgedrag en zorg voor de jongen.
Op welk van deze gedragssystemen heeft de informatie die Sophie Braseur zegt te
ontvangen, vooral betrekking?

tabel 4
Tabel 4 geeft cijfers over het verdinken en verdwijnen van zeehonden met een zender.
jaar
plaats
aantal zeehonden met een zender
uitgezet
verdrinken
verdwenen
1989
Oosterschelde
6
1
1
1993
Oosterschelde
5
1
1
1997
Maasvlakte
9
1
1
1990-1994
Waddengebied
(Nederland,
Duitsland,
Denemarken)
200
0
?

2p 38
Neem aan dat de situatie in het Waddengebied voor wat betreft het verdwijnen van
zeehonden overeenkomt met het totaal van de gegevens buiten het Waddengebied, zoals
dat in tabel 4 is opgenomen.
Is dan het te verwachten aantal zeehonden dat in het Waddengebied in de vijfjarige
periode 1990-1994 is verdwenen, kleiner dan, gelijk aan of groter dan 30?
A kleiner dan 30
B gelijk aan 30
C groter dan 30

100015 37
Lees verder
Voor alle eindexamens, zie www.

### Pagina 19

Tekening 1 in afbeelding 20 is afkomstig uit een artikel in Bionieuws. Tekening 2 in
afbeelding 20 geeft een volwassen Gewone zeehond (Phoca vitulina) weer. De zeehonden
zijn in beide tekeningen op dezelfde schaal weergegeven.
afbeelding 20

[FIGUUR: Schematische tekening van een zeehond met een zender bevestigd aan de nek en een antenne met een lengte van 20 cm. Een volwassen zeehond met een gewicht van 70-80 kg is afgebeeld.]

tekening 1

tekening 2

tekening 1 bewerkt naar: Pieterburen heeft laatste woord over zeehond, Bionieuws
17 januari 1998
tekening 2 bron: F.H. van den Brink, Zoogdierengids voor alle in ons land en overig
Europa voorkomende zoogdiersoorten, Amsterdam/Brussel, 1978, 157

Een leerlinge bestudeert tekening 1 en vergelijkt deze met tekening 2 in afbeelding 20.
Zij weet dat het zendergewicht van 200 gram geen probleem voor de zeehond oplevert.
Op grond van haar vergelijking verbaast ze zich over de weergave van de gezenderde
zeehonden. Zij is van mening dat Bionieuws impliciet kiest voor de opvatting van het
zeehondencentrum in Pieterburen.

2p 39 ☐ Leg aan de hand van afbeelding 20 uit waarop de mening van deze leerlinge is gebaseerd.

Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.

100015 37 19 Lees verder


### Pagina 20

De Rijksoverheid heeft in het Plan Kern Beslissing Waddenzee 1993 aangegeven te
streven naar een zo natuurlijk mogelijke Waddenzee. Per soort zou de populatieomvang
niet meer dan tweemaal zo groot of tweemaal zo klein mogen zijn als die in 1930.
In afbeelding 21 is een zogenoemde AMOEBE getekend die informatie geeft over de
toestand van een aantal populaties in het Waddengebied. De grootte van deze populaties
in 1930 dient als uitgangssituatie en is in afbeelding 21 met een stippellijn getekend.
De omvang van de populaties in 1990 is met grijs aangegeven.
afbeelding 21
Waddenameobe 1990
[FIGUUR: Radiaaldiagram met verschillende organismen en hun populatieomvang in 1990 ten opzichte van een referentiewaarde in 1930. De radiale assen tonen populatieomvang (0, 25, 50, 100). Verschillende soorten zoals Grote Stern, Kanoetstrandloper, Scholekster, Wadpier, Zeehond, etc. zijn aangegeven met stippen en grijze segmenten die de omvang in 1990 vertegenwoordigen.]
Grote Stern
Kanoetstrandloper
Scholekster
Zeehond
Phacocystis
Phytoplankton
Zeegras
Kweller
Kokket
Wilde
Mosselbank
Nonnetje
Oester
Rog
Steur
Wadpier
Garnaal
Grondworm
Suikerwier
Ansjovis
Botervis
Rotgans
Eidereend
Olieslachtoffers
referentie
(1930)

bron: J. Rozema & H.A. Verhoef, Leerboek toegepaste oecologie. Bijdragen van de
oecologie in de analyse en het oplossen van milieuproblemen, Amsterdam, 1996, 299

In vergelijking met het referentiejaar kan een populatie in de Waddenzee afnemen of
toenemen. Een halvering of nog grotere afname van een populatie wordt beschouwd als
een ernstige verandering in het ecosysteem. Evenzo wordt een verdubbeling of nog
grotere toename beschouwd als een ernstige verandering in het ecosysteem vergeleken
met het referentiejaar.
Vijf populaties uit de Waddenameobe zijn: grote stern (een vogel), kanoetstrandloper
(een vogel), nonnetje (een schelpdier), wadpier (een worm) en zeehond.
Bij welke van deze populaties treedt geen ernstige verandering op – zoals die hierboven is
gedefinieerd – vergeleken met het referentiejaar?

2p 40 □

Einde
100015 37
20