# Eindexamen Biologie VWO 2000 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/2000/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 1

### Vraag 37 – Opgave 1

### Vraag 38 – Opgave 1

### Vraag 39 – Opgave 1

### Vraag 40 – Opgave 1

### Vraag 41 – Opgave 1

### Vraag 42 – Opgave 1

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 1

### Vraag 47 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
Biologie
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
20 00
Tijdvak 2
Woensdag 21 juni
13.30 - 16.30 uur

Dit examen bestaat uit 47 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Bij dit examen hoort een boekje met informatie.
Voor de uitwerking van vraag 10 is een bijlage
toegevoegd.

Als bij een open vraag een verklaring, uitleg
of berekening wordt gevraagd, worden aan
het antwoord meestal geen punten toegekend
als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.

000013 18
Begin

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Het Amazonegebied
In afbeelding 1 is een doorsnede van een landschap getekend. Het is een schematische
weergave van een gebied gelegen aan de rivier de Rio Negro in het Amazonegebied van
Zuid-Amerika.
In afbeelding 1 zijn de verschillende grondsoorten en de begroeiing van dit gebied
aangegeven.

[FIGUUR: Schematische doorsnede van een Amazonegebied met legenda. De x-as toont de afstand in meters (1000 meter), de y-as de hoogte boven rivierniveau (m) met markeringen op 0, 20, 40. Er zijn 5 verschillende gebieden van begroeiing (genummerd 1 t/m 5) en 10 verschillende grondsoorten (genummerd 1 t/m 10). De legenda linkt de nummers aan: 1 = rivier, 2 = beekje met water, 3 = igapó-regenwoud, 4 = caatinga-regenwoud, 5 = tierra firme-regenwoud, 6 = zand, 7 = zand en klei, 8 = klei en rotsen, 9 = klei, 10 = onderliggend gesteente. Een gestippelde lijn op de kaart duidt de grondwaterstand aan.]

bron: C.F. Jordan, An Amazonian Rain Forest: The Structure and Function of a Nutrient
Stressed Ecosystem and the Impact of Slash-and-Burn Agriculture, Parijs, 1989, 11

De bomen in het caatinga-regenwoud zijn allemaal ongeveer even oud. Toch zijn de
bomen in het midden van het caatinga-regenwoud veel kleiner dan aan de rand.
Geef een verklaring voor dit verschil op grond van de gegevens in afbeelding 1.

Bewoners van het Rio Negro-gebied zijn gewend om het principe van „shifting cultivation”
toe te passen. Zij kappen een stuk bos en leggen daar een akker aan. Als de grond van
deze akker is uitgeput, wordt de akker verlaten en wordt een ander stuk bos gekapt.
Om het kappen te verminderen wordt in het experiment met het verstrekken van kunstmest
uitgevoerd. Een groep bewoners van het gebied uit afbeelding 1 krijgt de beschikking
over een kleine hoeveelheid kunstmest. Vervolgens kiezen sommigen gebied 4 en anderen
gebied 5 om hun akker aan te leggen.
2p 2 Geef een argument om te kiezen voor gebied 4 om een akker aan te leggen.
En geef een ander argument om te kiezen voor gebied 5 om een akker aan te leggen.

Een tropisch regenwoud bevindt zich in een climaxstadium.
2p 3 Noem drie kenmerken van een climaxstadium.

De ‘veerkracht’ van een ecosysteem kan worden gedefinieerd als het vermogen van dit
ecosysteem om zichzelf te herstellen na verstoringen. Verstoringen kunnen
veroorzaakt door het weer, door chemische factoren of door de mens. Een tropisch
regenwoud is een voorbeeld van een ecosysteem met een geringe veerkracht, omdat een
lange tijd nodig is voor volledig herstel.
Over de geringe veerkracht van een tropisch regenwoud worden twee beweringen
gedaan.
1 De geringe veerkracht wordt veroorzaakt doordat in een tropisch regenwoud de
grootste hoeveelheid stof is opgeslagen in de bovengrondse biomassa.
2 De geringe veerkracht wordt veroorzaakt doordat in een tropisch regenwoud de
genetische variatie per soort gering is.
2p 4 Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D beide beweringen

00001

### Pagina 3

Op bomen in het regenwoud groeien epifyten. Epifyten zijn planten die op de stam en de
takken van de woudreuzen groeien, maar daaraan geen stoffen onttrekken. Tussen de
wortels van de epifyten verzamelt zich humus. De wortels hangen gedeeltelijk in de lucht
en bevatten bladgroen (zie afbeelding 2).
[FIGUUR: Een tekening van een boom met daarop een epifyt met wortels die in de lucht hangen.]
afbeelding 2
epifyt
wortels
boomtak
2p 5 Stoffen die door planten worden gebruikt, zijn onder andere: CO₂, glucose, nitraat en water.
Welke van deze stoffen nemen epifyten met hun wortels op uit de omgeving?
A alleen nitraat
B alleen water
C alleen glucose en nitraat
D alleen nitraat en water
E alleen CO₂, nitraat en water
F alle genoemde stoffen

Vliegen
Bij vliegen komt een gen voor dat invloed heeft op de ontwikkeling van deze dieren. Dit gen
bepaalt de maximumtemperatuur waarbij de vliegen zich nog kunnen ontwikkelen
(zie tabel 1).
tabel 1
genotype van vliegen
maximuumtemperatuur
voor ontwikkeling (°C)
homozygoot (GRGR)
18
heterozygoot (GRGS)
20
homozygoot (GSGS)
28
Twee vliegen P en Q die zich beide hebben ontwikkeld bij temperaturen lager dan 18 °C,
paren. Vlieg P is homozygoot. De eieren uit deze kruising worden gehouden bij een
temperatuur van 27 °C. Niet meer dan de helft van de eieren komt uit.
2p 6 Wat is het genotype van vlieg P?
En wat is het genotype van vlieg Q?
000013 18
3
Lees verder

### Pagina 4

Bij fruitvliegen zijn XX-individuen vrouwelijk. Individuen met één X- en één Y-chromosoom (XY) en individuen met alleen één X-chromosoom (XO) zijn mannelijk. De geslachtskenmerken worden alleen bepaald door de geslachtschromosomen in de cellen. Tijdens één van de kl {{-}} delingen van een XX-zygote gaat een X-chromosoom verloren. Uit deze zygote ontwikkelt zich een vlieg (S). Vlieg S vertoont een mozaïekpatroon (zie afbeelding 3): de rechter helft is mannelijk en de linker helft is vrouwelijk; de rechter helft heeft een wit oog en een kleine vleugel; de linker helft heeft een rood oog en een grote vleugel. De genen voor oogkleur en vleugellengte zijn X-chromosomaal.

[FIGUUR: Tekening van een fruitvlieg met aanduidingen die de mozaïektekening van het lichaam moeten voorstellen.]

afbeelding 3

Over het mozaïekpatroon van vlieg S worden de volgende beweringen gedaan.
1 Uit bovenstaande gegevens kan worden afgeleid dat het allel voor kleine vleugels recessief is.
2 Uit bovenstaande gegevens kan worden afgeleid dat de vader van vlieg S witte ogen en kleine vleugels had.
2p 7 Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D beide beweringen

Productiviteit
In afbeelding 4 wordt het patroon weergegeven van energiestromen in een ecosysteem.

[FIGUUR: Schematische weergave van energiestromen tussen trofische niveaus in een ecosysteem.]

afbeelding 4

N = niet opgegeten deel van de productie
Pn = productiviteit op trofisch niveau n
Pn+1 = productiviteit op trofisch niveau n + 1
In+1 = energie-opname in de vorm van organische stof, op trofisch niveau n + 1
Fn+1 = energieverlies door uitwerpselen op trofisch niveau n + 1

bewerkt naar: M. Begon e.a., Ecology. Individuals, populations and communities, Oxford, 1996, 732

000013 18 4 Lees verder


### Pagina 5

Over het schema in afbeelding 4 worden de volgende beweringen gedaan.
1 Organismen van trofisch niveau n kunnen afkomstig zijn uit elk van de vier
rijken
2 $R_{n+1}$ geeft het energieverlies door dissimilatie aan bij organismen van trofisch niveau
n + 1.
Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D beide beweringen

Verdamping
Een studente onderzoekt welk verband er bestaat tussen de relatieve luchtvochtigheid in
een afgesloten ruimte en de verdamping die via de bladeren van een plant in deze ruimte
plaatsvindt.
Hiertoe neemt zij een afgesneden liguster tak en maakt een proefopstelling zoals die is
weergegeven in afbeelding 5. De proefopstelling staat in het licht.
[FIGUUR: Een opstelling met een liguster tak in een afgesloten ruimte. Twee thermometers meten de temperatuur. Een erlenmeyer met water en een vochtig kousje zorgt voor de relatieve luchtvochtigheid. Een buis met schaalverdeling meet de waterstand.]
afbeelding 5
Om de relatieve luchtvochtigheid in het afgesloten cilind erglas te bepalen wordt een
opstelling gebruikt, waarbij de meetwaarden van twee kwikthermometers kunnen worden
afgelezen.
Bij de ene thermometer is het kwikreservoir omgeven door een in water gedrenkt kousje.
Met deze thermometer wordt de zogenoemde natte-bol-temperatuur gemeten (= HT).
Met de andere thermometer wordt de luchttemperatuur afgelezen: de zogenoemde
droge-bol-temperatuur (= TT).
De studente leest gedurende 40 minuten om de 3 minuten de waterstand in een buis
met schaalverdeling af. Uit de afgelezen waarden berekent ze de verdampingssnelheid.
Bij het inzetten van de proef bracht ze de waterstand in de buis op 0. Haar eerste meting
(t = 0) doet zij een halve minuut na het inzetten van de proef.
Bij iedere meting noteert zij ook TT en HT.

000013 18 5 Lees verder

### Pagina 6

In tabel 2 zijn waarden van TT en HT en de waterstanden in de buis weergegeven, zoals de studente die heeft afgelezen. De bijbehorende relatieve luchtvochtigheid heeft ze in een tabel opgezocht.
tabel 2
tijd (minuten)
TT (°C)
HT (°C)
waterstand in de buis (mm)
relatieve luchtvochtigheid (%)
0
19,2
14,8
4
62
3
19,4
16,0
16
70
6
19,6
17,1
22
78
9
19,8
17,8
26
82
12
20,0
18,4
29
86
15
20,1
18,8
31
88
18
20,2
19,1
33
90
21
20,4
19,4
34
91
24
20,5
19,6
34
92
27
20,6
19,8
35
93
30
20,8
20,0
35
93
Het verband tussen de waterstand en de tijd is weergegeven in het diagram van afbeelding 6.
Drie tijdstippen zijn aangegeven met de letters P, Q en R.
afbeelding 6
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "waterstand in de buis (mm)" oplopend van 0 tot 40 en op de x-as "tijd (min)" oplopend van 0 tot 40. Een curve loopt van links onder naar rechts boven en stijgt steeds langzamer. Op de curve zijn punten P, Q en R gemarkeerd.]
4p 9 Op welk van de tijdstippen P, Q en R is het verschil tussen TT en HT het kleinst? Verklaar waardoor het verschil op dat moment het kleinst is.
3p 10 Geef de relatie tussen de gemiddelde verdampingssnelheid en de gemiddelde relatieve luchtvochtigheid weer op het millimeterpapier van de bijlage. De gemiddelde verdampingssnelheid bij een gemiddelde relatieve luchtvochtigheid van 66% is al in de bijlage getekend. Gebruik in je diagram de overige waarden van de relatieve luchtvochtigheid uit tabel 2. Benoem de assen.
000013 18
6
Lees verder

### Pagina 7

Bij de volgende vraag kun je informatie 1 gebruiken.

Twee leerlingen hebben een meningsverschil over de plaats waar verdamping in bladeren plaatsvindt. Zij zijn het er wel over eens dat bij verdamping water overgaat van de vloeibare fase naar de gasfase.
Leerling 1 beweert dat water in de gasfase overgaat wanneer water vanuit de wand van de cellen van het spons-parenchym en van het palissadeparenchym naar de intercellulaire ruimten gaat.
Leerling 2 beweert dat water in de gasfase overgaat bij het transport vanuit de intercellulaire ruimten in het blad via de huidmondjes naar buiten.
11 (2p) Welke van deze leerlingen heeft of welke hebben gelijk?
A geen van beide leerlingen
B alleen leerling 1
C alleen leerling 2
D beide leerlingen

In afbeelding 7 zijn twee diagrammen gegeven: diagram 1 toont de relatie tussen de lichtintensiteit en de verdamping uit een blad; diagram 2 toont de relatie tussen de lichtintensiteit en de spleetbreedte van de huidmondjes van dit blad.

[FIGUUR: Diagram 1 toont een grafiek met op de x-as "lichtintensiteit (10⁴ erg·sec⁻¹·cm⁻²)" en op de y-as "transpiratie (g·100 cm⁻² blad·uur⁻¹)". De grafiek toont een stijgende lijn die vanaf de oorsprong omhoog gaat en horizontaal wordt bij een lichtintensiteit van ongeveer 4. Diagram 2 toont een grafiek met op de x-as "lichtintensiteit (10⁴ erg·sec⁻¹·cm⁻²)" en op de y-as "spleetbreedte (µm)". De grafiek toont een S-vormige curve die begint bij een spleetbreedte van 0 en langzaam toeneemt, waarna de toename versnelt en uiteindelijk weer afvlakt bij hogere lichtintensiteiten.]

bron: A. Quispel & D. Stegwee (red.), Plantenfysiologie, Utrecht/Antwerpen, 1983, 277

12 (2p) De spleetbreedte van de huidmondjes kan een beperkende factor zijn voor de verdamping van water uit een blad.
Vanaf welke breedte is de spleetbreedte van de huidmondjes niet meer beperkend voor de verdamping van water uit dit blad?
Geef een verklaring voor je antwoord met gebruikmaking van de gegeven diagrammen van afbeelding 7.

De beide leerlingen hebben ook een meningsverschil over de directe oorzaak waardoor de spleetbreedte van de huidmondjes groter wordt bij toenemende lichtintensiteit.
Leerling 1 beweert dat dit komt doordat de turgor in de sluitcellen bij toenemende lichtintensiteit hoger wordt.
Leerling 2 beweert dat dit komt doordat de CO₂-concentratie in de intercellulaire ruimten bij toenemende lichtintensiteit lager wordt.
13 (2p) Welke van deze leerlingen heeft of welke hebben gelijk?
A geen van beide leerlingen
B alleen leerling 1
C alleen leerling 2
D beide leerlingen

000013 18 7 Lees verder

### Pagina 8

Bij de volgende vraag moet je informatie 2 gebruiken.
Virussen
Er zijn ongeveer 65 typen van het humaan papillomavirus (HPV) bekend. Bepaalde typen
HPV veroorzaken goedaardige huidwratten, andere typen zijn de oorzaak van kwaadaardige
tumoren, zoals baarmoederhalskanker. Baarmoederhalskanker zou ontstaan door de typen
HPV-16 en HPV-18. In Leiden wordt geëxperimenteerd met een vaccin tegen HPV.
tekst 1
Het Leidse vaccin bevat onderdelen van E6 en E7, eiwitten die HPV nodig heeft om een
cel te infecteren. Normaal gesproken slaagt het virus erin om deze eiwitten te onttrekken
aan het controlerende oog' van het afweersysteem. Via het vaccin krijgt het
afweersysteem ze toch te zien en kan zich daardoor wapenen tegen deze eiwitten.
Als een cel nu wordt geïnfecteerd met HPV en alle delen van het virus na verloop van
tijd aan het celoppervlak ten toon worden gespreid, herkent de afweer de betreffende
delen van E6 en E7. De geïnfecteerde cel wordt vervolgens opgeruimd.
bron: MadB, Idee achter nieuw soort vaccin beloond, Bionieuws 5 nr. 18, 1995, 2
2p 14 ■ Wat wordt in tekst 1 bedoeld met 'het controlerend oog' van het afweersysteem?
A de antistoffen
B de B-lymfocyten
C de geheugencellen
D de T-helpercellen
1p 15 □ Door welk van de in informatie 2 genoemde typen cellen wordt de geïnfecteerde cel
'opgeruimd'?
Sinds de beruchte epidemie van Spaanse griep in 1919 komen in Nederland regelmatig
griepepidemieën voor, ondanks het feit dat er tegenwoordig griepvaccins zijn ontwikkeld.
Dit komt doordat het griepvirus voortdurend muteert. Het oppervlak van het griepvirus
bevat haemagglutinine en neuraminidase als belangrijkste antigenen (zie afbeelding 8).
De structuur van deze antigenen kan veranderen waardoor nieuwe stammen van het
griepvirus ontstaan. Hiertegen moet dan weer een nieuw vaccin worden ontwikkeld.
afbeelding 8
griepvirus in 1993
M eiwit nucleocapside
haemagglutinine neuraminidase
000013 18
Lees verder

### Pagina 9

In afbeelding 9 zijn vier stammen van het griepvirus schematisch in willekeurige volgorde
weergegeven. Het zijn:
het A/PR8-virus uit de jaren 1933-1946;
het A/FMI-virus uit de periode 1947-1956;
het A/Singapore-virus uit de periode 1957-1967;
het A/Hong Kong-virus uit de periode vanaf 1968.

[FIGUUR: Afbeelding 9 toont vier verschillende griepvirussen, genummerd 1 tot en met 4.]

afbeelding 9

2p 16
Neem onderstaande tabel over op je antwoordblad.
Vul achter de naam van elk virus het nummer van de tekening in die in afbeelding 9 dit
virus weergeeft.

| soort virus | nummer van tekening in afbeelding 9 |
|---|---|
| A/PR8-virus | |
| A/FMI-virus | |
| A/Singapore-virus | |
| A/Hong Kong-virus | |

Bij de volgende vraag kun je informatie 3 en 4 gebruiken.

Celdeling

In afbeelding 10 zijn vier cellen (1, 2, 3 en 4) weergegeven waarin verschillende
delingsstadia zichtbaar zijn. De cellen zijn afkomstig van hetzelfde organisme dat
vier chromosomen per diploïde cel heeft.

[FIGUUR: Afbeelding 10 toont vier verschillende delingsstadia van cellen, genummerd 1 tot en met 4.]

1
2
3
4

Over deze delingsstadia worden de volgende beweringen gedaan.
1 Deze delingsstadia kunnen alle in hetzelfde orgaan van dit organisme voorkomen.
2 Deze delingsstadia zijn allemaal stadia van de mitose.
2p 17
Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D beide beweringen

2p 18
Is de hoeveelheid DNA in cel 1 kleiner dan, gelijk aan of groter dan die in cel 3?
A kleiner
B gelijk
C groter

000013 18

Lees verder

### Pagina 10

Gentherapie
Enige jaren geleden is in Nederland een vergunning aangevraagd voor het uitvoeren van
een experiment met gentherapie bij mensen. Het gaat hier om patiënten met de zeldzame
ziekte van het immuunsysteem SCID (= Severe Combined Immune Deficiency Syndrome).
Door een genmutatie kunnen deze patiënten het enzym ADA (Adenosine-DeAminase),
dat actief is in witte bloedcellen, niet maken. Dit veroorzaakt een storing in de afweer die
op den duur fataal is. De volgende behandelingsmethoden worden toegepast of onderzocht.
/ SCID-patiënten krijgen door transplantatie beenmerg van een donor; dit wordt het
meest toegepast.
2 Enkele SCID-patiënten worden in de V.S. behandeld door maandelijkse toediening van
hun eigen lymfocyten die kunstmatig zijn voorzien van het correcte gen.
3 In Leiden wil men de stamcellen uit het beenmerg van de patiënten kunstmatig van het
correcte gen voorzien en deze gemanipuleerde cellen terugplaatsen. Deze behandeling is
al met succes bij resusapen toegepast.

1p 19 □ De behandelde patiënten kunnen nakomelingen krijgen.
Zouden patiënten die met methode (3) zijn behandeld, het toegediende gen aan hun nakomelingen kunnen
doorgeven?
Geef een verklaring voor je antwoord.

2p 20 □ Drie chemische verbindingen zijn: DNA, mRNA en het enzym ADA.
Welke van deze chemische verbindingen wordt bij de manipulatie in methode 2 aan de
lymfocyten toegevoegd?
En welke wordt in methode 3 aan de beenmergcellen toegevoegd?

2p 21 ■ In welke cellen van een onbehandelde SCID-patiënt kan het gemuteerde gen dat hun
ziekte veroorzaakt, zich bevinden?
A alleen in witte bloedcellen
B alleen in geslachtscellen
C alleen in diploïde lichaamscellen
D in alle cellen met een kern

2p 22 ■ Bij welke van de drie genoemde behandelingsmethoden bevinden zich in de patiënt
alleen lymfocyten met DNA met dezelfde samenstelling als het DNA in zijn
hersencellen?
A bij geen van deze methoden
B alleen bij methode 1
C alleen bij methode 2
D alleen bij methode 3
E bij de methoden 1 en 2
F bij de methoden 1 en 3

000013 18

### Pagina 11

Beeldvorming
In afbeelding 11 is een schematische doorsnede van een oog weergegeven. Een aantal plaatsen (P, Q, R, S, T, U W) is met letters aangegeven.
afbeelding 11
[FIGUUR: doorsnede van een oog met genummerde onderdelen (1-5) en letteraanduidingen (P-W)]
Legenda:
1 hoornvlies
2 voorste oogkamer
3 lens
4 glasachtig lichaam
5 netvlies
2p 23 [ ] Op welke van de met letters aangegeven plaatsen van het oog vindt lichtbreking plaats?
In het gezichtsveld van een proefpersoon bevinden zich vier voorwerpen (1, 2, 3 en 4).
De verdeling van deze voorwerpen over het gezichtsveld en de afstanden tot zijn rechter oog zijn in afbeelding 12 weergegeven.
afbeelding 12
[FIGUUR: schematische weergave van een gezichtsveld met vier punten (1-4) en afstanden in cm]
1p 24 [ ] Achtereenvolgens fixeert de proefpersoon telkens één van deze voorwerpen. Bij het fixeren van welk van de voorwerpen is de brandpuntsafstand van de lens het grootst?
Als gevolg van een reflex, de zogenoemde fixatiereflex, verandert de brandpuntsafstand van de lens.
1p 25 [ ] In welk deel van zijn oog bevinden zich de receptoren van deze reflexbaan?
000013 18 11 Lees verder

### Pagina 12

In een bepaalde familie komt een erfelijke oogaandoening voor: een vorm van cataract waardoor de lens troebel wordt. In afbeelding 13 is de stamboom van deze familie weergegeven.

afbeelding 13
[FIGUUR: Stamboom van een familie met erfelijke cataract. Generatie I heeft twee kinderen, generatie II heeft twee kinderen en generatie III heeft twee kinderen. Er is een legenda die aangeeft welke symbolen staan voor mannen en vrouwen met en zonder cataract.]

Legenda:
□ : ♀ met cataract
■ : ♂ met cataract
○ : ♀ zonder cataract
□ : ♂ zonder cataract

26 (3p) Twee leerlingen doen een bewering naar aanleiding van deze stamboom.
Leerling 1 zegt: het allel dat cataract veroorzaakt, kan dominant zijn.
Leerling 2 zegt: het allel dat cataract veroorzaakt, kan alleen maar recessief zijn.
Leg uit dat leerling 1 gelijk kan hebben.
Betrek in je uitleg de genotypen van de personen I-1, I-2, II-1 en II-2.

27 (1p) De personen van generatie IV worden met elkaar vergeleken. Al deze personen hebben een partner zonder cataract.
Stel dat leerling 2 gelijk heeft.
Of de kans dat de nakomelingen van persoon IV-1 cataract hebben kleiner dan, gelijk aan of groter dan de kans op cataract voor nakomelingen van een willekeurige persoon buiten de familie waarvan de stamboom in afbeelding 13 is afgebeeld?
Leg je antwoord uit.

Bijpopulaties
Men onderzoekt de groei van twee bijenpopulaties (P en Q) die worden gehouden in even grote bijenkasten onder omstandigheden die gedurende het experiment gelijk blijven. In diagram 1 van afbeelding 14 is van deze populaties de verandering van de totale populatiegrootte op verschillende tijdstippen uitgezet (= absolute populatiegroei); in diagram 2 van afbeelding 14 is de toename van de populatiegrootte per tijdseenheid uitgezet (= populatiesnelheid).

afbeelding 14
[FIGUUR: Twee diagrammen. Diagram 1 toont de populatiegrootte van twee bijenpopulaties (P en Q) over tijd. Diagram 2 toont de toename van de populatiegrootte per week voor twee bijenpopulaties (1 en 2).]

Diagram 1
Diagram 2

28 (2p) Leg uit – met behulp van diagram 1 – welke van de grafieken in diagram 2 de populatiegroeisnelheid van populatie Q weergeeft.

000013 18 12 Lees verder


### Pagina 13

2p 29 ■ Bestaan er tussen de onderzochte bijenpopulaties alleen fenotypische verschillen, alleen genotypische verschillen of zowel fenotypische als genotypische verschillen?
A alleen fenotypische verschillen
B alleen genotypische verschillen
C zowel fenotypische als genotypische verschillen
2p 30 ■ Wordt het afnemen van de populatiegroeisnelheid in diagram 2 alleen veroorzaakt door abiotische factoren, alleen door biotische factoren of door een combinatie van beide soorten factoren?
A alleen door abiotische factoren
B alleen door biotische factoren
C door een combinatie van abiotische en biotische factoren
Bij de volgende vragen moet je informatie 5 en 6 gebruiken.
Hormonale regulatie
In het diagram in afbeelding 15 is de hoeveelheid oestrogenen weergegeven die een vrouw in de leeftijd van 0 tot 45 jaar gemiddeld per dag via de urine uitscheidt. De hoeveelheid oestrogenen die na het intreden van de menopauze wordt uitgescheiden, wordt weergegeven. De oorzaak van het optreden van de menopauze is 'burning out' van de ovaria. Bij het begin van de menopauze bevinden zich nog slechts enkele functionerende follikels in de ovaria. Als ook deze follikels zijn verdwenen is de oestrogeenproductie tot bijna nul gedaald.
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "oestrogenen (µg per 24 uur)" met schaalverdeling 0, 100, 200, 300, 400. Op de x-as een schaalverdeling 0 tot 60. De grafiek toont golvende lijnen die stijgen en dalen, eindigend met een scherpe piek gevolgd door een plotselinge daling rond het punt menopauze, waarna de lijn op nul blijft. Een pijl wijst van de tekst "oestrogenen (µg per 24 uur)" naar de y-as. Een pijl met de tekst "menopauze" wijst naar de grafiek rond de x-as waarde 50.]
bron: A.C. Guyton & J.E. Hall, Textbook of Medical Physiology, Philadelphia etc., 1996, 1029
Door toepassing van nieuwe voortplantingstechnieken is het mogelijk dat een vrouw na de menopauze een kind baart. Men heeft bijvoorbeeld een embryo in de baarmoeder van een 57-jarige vrouw geïmplanteerd. Dit embryo kon zich innestelen, omdat aan de vrouw van tevoren hormonen waren toegediend.
2p 31 ■ Welke hormonen waren aan de vrouw toegediend?
A alleen follikelstimulerende hormonen (FSH)
B alleen luteotrope hormonen (LH)
C alleen oestrogenen
D alleen progesteron
E follikelstimulerende hormonen (FSH) en luteotrope hormonen (LH)
F oestrogenen en progesteron
2p 32 ■ Is bij een vrouw in het eerste jaar van de menopauze de secretie van FSH lager dan, gelijk aan of hoger dan die op haar veertigste jaar?
A lager
B gelijk
C hoger
000013 18

### Pagina 14

Bij een vrouw wordt de secretie van hormonen door de ovaria volgens het schema in
informatie 6 geregeld. Storingen in het regelsysteem hypothalamus-hypofyse-ovarium
kunnen leiden tot onvruchtbaarheid. In bepaalde gevallen wordt dan aan een vrouw een
medicijn, clomifeen, toegediend. Clomifeen remt de binding van oestrogenen aan
receptoren in de hypothalamus en de hypofyse.
Een bijverschijnsel van het gebruik van clomifeen is dat bij een zwangerschap de kans op
     meerlingen aanzienlijk toeneemt.
2p 33 ■ Waardoor wordt deze grotere kans op meerlingen veroorzaakt?
A Door clomifeen neemt de secretie van FSH toe.
B Door clomifeen neemt de secretie van oestrogenen toe.
C Door clomifeen raken de cellen na de eerste deling(en) van de bevruchte eicel
makkelijker los van elkaar.
D Door clomifeen deelt een eicel zich voor de bevruchting in meer cellen waardoor zich
meer embryo's kunnen ontwikkelen.
Alcohol
Afbeelding 16 geeft een gistcel weer.
[FIGUUR: Schematische tekening van een gistcel met de volgende onderdelen gelabeld: 1 celwand, 2 celmembraan, 3 cytoplasma, 4 endoplasmatisch reticulum, 5 kern, 6 mitochondrion.]
Legenda:
1 = celwand
2 = celmembraan
3 = cytoplasma
4 = endoplasmatisch reticulum
5 = kern
6 = mitochondrion
gistcel
vergroting 5000x
Organismen worden in het vier-rijken-systeem ingedeeld op grond van combinaties van
verschillende kenmerken.
2p 34 ■ In welk van de vier rijken wordt gist ingedeeld?
Noem een combinatie van drie kenmerken van gist die de indeling in dat rijk bepaalt.
Gistcellen kunnen alcohol produceren. De alcoholproductie hangt onder andere af van de
stoffen in het milieu van de gistcellen. Het gaat daarbij vooral om de hoeveelheden CO₂,
en suikers die voor de gistcellen beschikbaar zijn. Een onderzoeker brengt gistcellen
in de volgende drie oplossingen:
1 een oplossing zonder CO₂, met veel O₂ en met veel suikers;
2 een oplossing met heel weinig suikers, met veel CO₂ en met veel O₂;
3 een oplossing zonder O₂, met veel CO₂ en met veel suikers.
2p 35 ■ In welke van deze oplossingen produceren gisten de meeste alcohol per tijdseenheid?
A in oplossing 1
B in oplossing 2
C in oplossing 3
000013 18
Lees verder

### Pagina 15

Bij de volgende vraag kun je informatie 7 gebruiken.

Wanneer iemand alcohol drinkt, wordt deze onder andere in de dunne darm in het bloed opgenomen. Vervolgens wordt het merendeel van de alcohol in de lever afgebroken en een klein deel wordt als alcohol uitgescheiden door uitademing, door zweten en in de urine. Iemand die veel alcohol heeft gedronken, blaast een wolk met alcoholische damp in je gezicht. Je vraagt je af langs welke wegen in zijn lichaam een molecuul alcohol in deze damp terecht is gekomen.

Noem de namen van de bloedvaten en organen waardoorheen het molecuul alcohol gaat om langs de kortste weg van de plaats van opname in het bloed tot en met de plaats van uitscheiding te komen.
Zet de namen in de juiste volgorde.
Gebruik alleen de namen die in informatie 7 zijn genoemd.

De wijze van transport van stoffen door een celmembraan heen is afhankelijk van de grootte, de structuur en de polariteit van de moleculen en van de lading van de ionen. Bij het onderzoek van membranen maakt men gebruik van kunstmatige dubbelmembranen. In afbeelding 17 is de permeabiliteit van een kunstmatige dubbelmembraan voor vier groepen van stoffen weergegeven.

afbeelding 17
[FIGUUR: Schematische weergave van de permeabiliteit van een kunstmatige dubbelmembraan voor vier groepen stoffen. Groep 1 (hydrofobe moleculen) passeert de membraan gemakkelijk. Groep 2 (kleine ongeladen polaire moleculen) passeert de membraan ook, maar minder gemakkelijk. Groep 3 (grote ongeladen polaire moleculen) passeert de membraan nauwelijks. Groep 4 (ionen) passeert de membraan niet.]
groep 1 hydrofobe O2,
moleculen CO2
N2
groep 2 kleine on- H2O
geladen po- ureum
laire mole- glycerol
culen
groep 3 grote on- glucose
geladen po- sacharose
laire mole-
culen
groep 4 ionen H+, Na+,
HCO3-, K+
Cl-, Ca2+, Mg2+

bron: B. Alberts e.a., Molecular biology of the cell, New York & London, 1994, 508

De structuurformule van alcohol is weergegeven in afbeelding 18.

afbeelding 18
[FIGUUR: Structuurformule van ethanol.]
H H
| |
H - O - C - C - H
| |
H H

2p 37 ■ Tot welke van deze vier groepen behoort alcohol voor wat betreft de wijze van transport door een membraan?
A tot groep 1
B tot groep 2
C tot groep 3
D tot groep 4

000013 15 Lees verder


### Pagina 16

Competitie
In een ecosysteem kunnen verschillende vormen van competitie voorkomen. Een vorm
van competitie is interspecifieke competitie, dit is competitie tussen organismen van
verschillende soorten.
Een voorbeeld van interspecifieke competitie bij soorten vinken is te vinden op de
Galapagos-eilanden. Vier Galapagos-eilanden zijn: Charles, Chata m, Daphne en
Crossmann. Tabel 3 geeft de aan- of afwezigheid van twee vinkensoorten, Geospiza fortis
en Geospiza fuliginosa, op deze eilanden.

tabel 3
soort vink
aanwezig op
Charles
Chatam
Daphne
Crossmann
Geospiza
fortis
+
+
-
+
Geospiza
fuliginosa
+
+
-
+

+ = aanwezig
- = afwezig

Een verschil tussen G. fortis en G. fuliginosa is de snavelhoogte (zie afbeelding 19).
De snavelhoogte hangt samen met de aard van het voedsel dat de vinken eten.
In afbeelding 20 zijn twee diagrammen getekend waarin de snavelhoogten van de
genoemde vinkensoorten op de eilanden Daphne en Crossmann zijn weergegeven.

[FIGUUR: Foto van een G. fortis vink met de kop in profiel.]
afbeelding 19
G.fortis

[FIGUUR: Foto van een G. fuliginosa vink met de kop in profiel.]
G.fuliginosa

[FIGUUR: Grafiek met op de x-as 'snavelhoogte (mm)' van 0 tot 18 en op de y-as 'aantal vinken'. De grafiek toont de verdeling van de snavelhoogte voor G. fortis op het eiland Daphne.]
afbeelding 20
aantal
vinken
↑
0
4
6
8
10
12
14
16
18
snavelhoogte (mm)

[FIGUUR: Grafiek met op de x-as 'snavelhoogte (mm)' van 0 tot 18 en op de y-as 'aantal vinken'. De grafiek toont de verdeling van de snavelhoogte voor G. fuliginosa op het eiland Crossmann.]
G.fortis
G.fuliginosa
DAPHNE
CROSSMANN
snavelhoogte (mm)

bron: D. Hillenius, De vreemde eilandbewoner, Amsterdam, 1967, 77

000013 18

Lees verder


### Pagina 17

De verdelingen van snavelhoogten van de vinken $G$. fortis en $G$. fuliginosa op de eilanden
Charles en Chatham zijn al vele jaren lang dezelfde.
Vier leerlingen tekenen ieder een diagram waarin zij de snavelhoogten van de vinken
$G$. fortis en $G$. fuliginosa op de eilanden Charles en Chatham volgens hun verwachting
hebben uitgezet tegen het aantal vinken (zie afbeelding 21).

[FIGUUR: Vier diagrammen met op de x-as "snavelhoogte (mm)" en op de y-as "aantal vinken". De diagrammen tonen verschillende verdelingen van snavelhoogtes.]
leerling 1
leerling 2
leerling 3
leerling 4

2p 38 ■ Welke van deze leerlingen heeft een juist diagram getekend?
A leerling 1
B leerling 2
C leerling 3
D leerling 4

Eiwitten in voeding
Er zijn essentiële en niet-essentiële aminozuren. Essentiële aminozuren moeten in de
voeding voorkomen; niet-essentiële aminozuren kunnen in het lichaam worden
gesynthetiseerd.
De eiwitkwaliteit van de voeding wordt vooral bepaald door de aanwezigheid van
essentiële aminozuren. Een eiwit waarin alle essentiële en niet-essentiële aminozuren in
voldoende mate voorkomen en in een onderlinge verhouding die weinig afwijkt van de
aminozuursamenstelling van het lichaamseiwit, noemt men een eiwit met een hoge
biologische waarde (BW).

Onder de tienduizenden erfelijke afwijkingen die bij de mens kunnen voorkomen,
bevinden zich eiwitstofwisselingsziekten. Bij één van deze ziekten ontbreekt de synthese
van een niet-essentieel aminozuur. Deze afwijking komt bij één op de $40.000$ mensen voor.
2p 39 ■ Zij zijn homozygoot (gg) voor het gen dat de ziekte veroorzaakt.
Hoe groot is dan de frequentie van het gen g?
A 0,000025
B 0,0004
C 0,005
D 0,02
E 0,05

1p 40 ■ In welk orgaan worden aminozuren gesynthetiseerd?

000013 18 Lees verder

### Pagina 18

In afbeelding 22 wordt de biologische waarde van eiwitten in een aantal voedingsmiddelen vergeleken met een voor de mens ideale combinatie van eiwitten zoals die voorkomt in
moedermelk. De BW daarvan is op 100 gesteld.

[FIGUUR: Tabel met eiwitwaarden in verschillende voedingsmiddelen: moedermelk (100), ei (97), rundvlees (82), vis (79), koemelk (75), sojabonen (73), rijst (69), erwten (64), tarwe (50), gelatine (0).]

afbeelding 22
eiwitten in:
moedermelk 100
ei 97
rundvlees 82
vis 79
koemelk 75
sojabonen 73
rijst 69
erwten 64
tarwe 50
gelatine 0

2p 41 ■ Waardoor heeft gelatine een BW van 0?
A doordat gelatine slecht verteerd wordt
B doordat gelatine voornamelijk uit essentiële aminozuren bestaat
C doordat gelatine bijna uitsluitend uit niet-essentiële aminozuren bestaat

Bij de volgende vragen kun je informatie 8 gebruiken.

Aminozuren worden bij gezonde personen niet met de urine uitgescheiden. In tabel 4 zijn
de gemiddelde hoeveelheden water, glucose en ureum weergegeven die per etmaal in de
voorurine en in de urine van een gezonde persoon terechtkomen.

tabel 4
| | voorurine | urine |
|---|---|---|
| water | 180 l | 1,5 l |
| glucose | 180 g | 0 g |
| ureum | 46 g | 27 g |

Over ureum in de urine worden twee beweringen gedaan.
1 De concentratie ureum in de voorurine wordt mede bepaald door de mate van terugresorptie
van water in de nierkanaaltjes.
2 De concentratie ureum in de urine wordt mede bepaald door de mate van terugresorptie
van ureum in de nierkanaaltjes.

2p 42 ■ Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D beide beweringen

Vetweefsel

tekst 2
1 Bij mensen komen twee soorten vetweefsel voor: wit vetweefsel en bruin vetweefsel.
2 Bruin vetweefsel is in het menselijk embryo aanwezig op een beperkt aantal plaatsen en na
3 de geboorte blijft het tot die plaatsen beperkt (zie afbeelding 23). In het volwassen lichaam
4 is het bruin vetweefsel waarschijnlijk geheel verdwenen. De functionele betekenis van bruin
5 vetweefsel lijkt beperkt te zijn tot de eerste maanden na de geboorte; in deze periode
6 beschermt het de pasgeborene tegen kou. Als een pasgeboren baby aan een koude omgeving
7 wordt blootgesteld, reageert het zenuwstelsel met de afgifte van transmittersstoffen aan de
8 zenuwuiteinden in het bruin vetweefsel. Hierdoor vindt in de cellen van het bruin vetweefsel
9 een snelle mobilisatie van de opgeslagen lipiden plaats, waarbij het aantal en de grootte
10 van de vetdruppels in de cellen afnemen. Tegelijkertijd wordt het proces van de oxidatieve
11 fosforylering ontkoppeld; er wordt géén gebruik van ATP gesynthetiseerd en alle energie
12 die afkomstig is van het elektronentransport komt als warmte vrij.

000013 18 Lees verder


### Pagina 19

afbeelding 23
[FIGUUR: Tekeningen van de anatomie van een kind met gemarkeerde gebieden van bruin en gemengd bruin en wit vetweefsel.]
Legenda:
bruin vetweefsel
gemengd bruin en wit vetweefsel

bewerkt naar: L.C. Junqueira & J. Carneiro, Functionele histologie, Utrecht, 1981, 127-128
Kenmerken van wit en bruin vetweefsel zijn weergegeven in tabel 5.
tabel 5
wit vetweefsel
kleur wit tot donkergeel

cellen rond tot veelhoekig
één vacuole per cel
gemiddeld aantal mitochondriën per cel
doorbloeding per volume-eenheid klein

bruin vetweefsel
kleur bruin

cellen klein en rond tot veelhoekig
meer dan één vacuole per cel
veel mitochondriën per cel
doorbloeding per volume-eenheid groot

1p 43 [] Noem een mogelijke betekenis van het grotere aantal mitochondriën in bruin vetweefsel.

2p 44 [] Noem twee effecten van de sterke doorbloeding van bruin vetweefsel waardoor de functie ervan wordt bevorderd.

Bij de volgende vraag kun je informatie 9 gebruiken.

2p 45 ■ Wat is het effect van de 'snelle mobilisatie van de opgeslagen lipiden' (regel 9)?
A Het effect is dat de spieractiviteit toeneemt, waardoor warmte vrijkomt.
B Het effect is dat de dissimilatie toeneemt, waardoor energie als warmte vrijkomt.
C Het effect is dat voortgezette assimilatie plaatsvindt, waardoor ADP wordt gevormd.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
000013 18 Lees verder

### Pagina 20

Gedrag
Aan de Nederlandse kust komt een bepaalde soort zeeworm (Nereis) voor. Deze wormen
leven in een gang in de vochtige bodem van het wad. De zeeworm steekt alleen zijn kop
en het voorste deel van zijn lichaam uit de gang als hij zich voedt met eetbare deeltjes van
de wadbodem. Als reactie op bepaalde prikkels trekt de zeeworm zich onmiddellijk
geheel in zijn gang terug.
Een leerling wil meer informatie over de aard van de prikkels die dit terugtrek-gedrag
veroorzaken. Hij gebruikt de volgende prikkels om het terugtrekken te testen:
• prikkel I: hij laat een schaduw over de ingang van de gang vallen;
• prikkel II: hij raakt de kop van de worm aan.
In afbeelding 24 zijn de resultaten van het toedienen van deze prikkels bij een groot
aantal wormen weergegeven. De prikkels werden steeds om de minuut gegeven. Niet elk
meetpunt is getekend.

[FIGUUR: Bovenaan een grafiek met op de y-as 'percentage zeewormen dat reageert' van 0 tot 100 en op de x-as 'tijd (min)' van 0 tot 60. Een lijn met punten toont een dalende trend van linksboven naar rechtsonder, met een schuine arcering vanaf ongeveer tijd 50 tot 60. Rechtsboven een legenda: schuine arcering voor 'periode waarin prikkel I wordt gegeven', witte rechthoek voor 'periode waarin prikkel II wordt gegeven', grijze rechthoek voor 'periode waarin geen prikkel wordt gegeven'. Onderaan een grafiek met op de y-as 'percentage zeewormen dat reageert' van 0 tot 100 en op de x-as 'tijd (min)' van 0 tot 60. Een lijn met punten toont een dalende trend van linksboven naar rechtsonder, beginnend veel lager dan de eerste grafiek, met een grijze arcering van ongeveer tijd 10 tot 50 en schuine arcering vanaf ongeveer tijd 50 tot 60.]

bron: A. Manning, An introduction to animal behaviour, London, 1979, 234

De leerling trekt uit de verkregen resultaten de volgende conclusies.
1 Deze zeewormen reageren sneller op aanraken (prikkel II) dan op een schaduw
(prikkel I).
2 Bij deze zeewormen treedt er gewenning op aan een schaduw (prikkel I) dan aan
aanraken (prikkel II).

2p 46 ■ Welke van deze conclusies is of welke zijn juist op grond van bovenstaande resultaten?
A geen van beide conclusies
B alleen conclusie 1
C alleen conclusie 2
D beide conclusies

De leerling deed daarna het volgende experiment: hij raakte met korte tussenpozen de
kop van de zeeworm aan met een staafje. Op een gegeven moment trok de zeeworm zich
niet meer terug in zijn gang, maar probeerde hij het staafje tussen zijn kaken te pakken.
De leerling concludeert dat dit inzichtgedrag is. Deze conclusie is onjuist.
Leg uit dat hier geen sprake is van inzichtgedrag van de zeeworm.
Tot welk leerproces kun je dit gedrag van de zeeworm dan wel rekenen?

Einde

000013 18 20