# Eindexamen Biologie VWO 1999 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/biologie/1999/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

### Vraag 36 – Opgave 1

### Vraag 37 – Opgave 1

### Vraag 38 – Opgave 1

### Vraag 39 – Opgave 1

### Vraag 40 – Opgave 1

### Vraag 41 – Opgave 1

### Vraag 42 – Opgave 1

### Vraag 43 – Opgave 1

### Vraag 44 – Opgave 1

### Vraag 45 – Opgave 1

### Vraag 46 – Opgave 1

### Vraag 47 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
Biologie
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs

19 99

Tijdvak 2
Dinsdag 22 juni
13.30-16.30 uur

Dit examen bestaat uit 47 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Bij dit examen hoort een boekje met informatie.
Voor de uitwerking van de vragen 19, 26, 43 en
44 is een bijlage toegevoegd.

Als bij een open vraag een verklaring, uitleg
of berekening wordt gevraagd, worden aan
het antwoord meestal geen punten toegekend
als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.

900011 18 Begin


### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Het Oranje zandoogje
In Nederland neemt het aantal soorten planten en dieren af. Tot de soorten die dramatisch
afnemen, behoren vlindersoorten. Niet alleen het aantal soorten vlinders, maar ook de
omvang van de populaties neemt af. Onderzoekers willen nauwkeurig de aantallen
vlinders per soort bepalen en ook in welke aantallen elke soort op een bepaalde vegetatie
te vinden is. Twee methoden voor vinderonderzoek, de zogenaamde lijntransectstudie en
het merken en terugvangen van vlinders, worden als volgt omschreven:

tekst 1
1 Om een concreet beeld te krijgen van de plaatsen waar de vlinders zich ophouden, wordt in
2 een uitgekozen gebied een lijntransectstudie uitgevoerd. Hierbij wordt een route uitgezet die
3 door alle soorten vegetatie loopt; de lengte van het deel van de route dat door één
4 vegetatietype loopt (bijvoorbeeld een bosrand, een zonnige wegberm), is evenredig aan de
5 oppervlakte die door dat vegetatietype in het gehele terrein wordt ingenomen. De route
6 wordt zeer zorgvuldig uitgestippeld, waarbij tevens gelet wordt op allerlei variaties zoals
7 openheid, beschutting, ligging ten opzichte van het zuiden, enzovoort. De onderzoeker loopt
8 de route, die is verdeeld in stukken van 50 m, met een constante snelheid (ongeveer
9 1 m/sec) en noteert hoeveel vlinders van elke soort hij waarneemt. Zo nodig worden de
10 vlinders gevangen voor de definitie of voor geslachtsbepaling.
11 Een ander type onderzoek is het merken en terugvangen van vlinders. Dit merken gebeurt
12 over het algemeen door het aanbrengen van 1 of meer blauwe of zwarte stippen met een
13 watervaste fijne overheadpen op voor- en achtervleugels. Zo kunnen meer dan 1.000 vlinders
14 individueel worden gemerkt. Van de aldus gecodeerde vlinders worden genoemd: datum,
15 geslacht en plaats waar ze werden gevangen. Door terugvangen van gemerkte vlinders kan
16 behalve een leeftijdsbepaling ook een beeld worden verkregen over de verplaatsing van
17 vlinders binnen en buiten de habitat en over het gedrag.

bewerkt naar: Jan van der Made, Het Oranje Zandoogje, in: Jan Desmet, Dierenlevens, Tielt,
1988, 68-71

2p 1 [ ] Noem twee oorzaken waardoor het aantal vlindersoorten in Nederland afneemt.

2p 2 [ ] Noem een zin uit tekst 1 waaruit blijkt dat bij een lijntransectstudie de aantallen vlinders
per soort worden bepaald. Noem ook een zin uit tekst 1 waaruit blijkt dat bij een
lijntransectstudie de aantallen vlinders per vegetatietype worden bepaald.
Geef de regelnummers van de eerste drie woorden van de zinnen.

De onderzoekers gaan het onderzoek uitbreiden om te komen tot een
vlinderinventarisatie van heel Nederland. Zij stellen de volgende onderzoeksvragen:
? In welk vegetatietype komt een bepaalde vlindersoort voor?
? In welke vegetatie is deze vlindersoort over verschillende vegetatietypen
verdeeld? Het onderzoek ter beantwoording van deze vragen wordt uitgevoerd met hulp van vele
amateur-vlinderkenners. Met deze mensen moeten goede afspraken worden gemaakt. Het
gaat daarbij om de lijntransectstudies en niet over andere methoden zoals merken en
terugvangen.
Een mogelijke afspraak met de amateur-vlinderkenners zou kunnen zijn: „Iedereen loopt
de lijntransectroute in zijn of haar gebied zo vaak mogelijk”.

### Pagina 3

Populaties
Bij een onderzoek naar de gevolgen van inteelt bij planten gaat een studie te werk. Zij gebruikt openvolgende generaties planten die uitsluitend door zelfbestuiving worden verkregen. De homozygoten van deze planten hebben rode of witte bloemen, de heterozygoten hebben roze bloemen.
In het diagram van afbeelding 1 zijn de verkregen percentages homozygoten en heterozygoten in acht opeenvolgende generaties weergegeven.
[FIGUUR: Staafdiagram met 8 generaties op de x-as en genotype (%) op de y-as. Elke generatie toont twee gestapelde staven: donkergrijs voor heterozygoot en lichtgrijs voor homozygoot. De y-as loopt van 0 tot 100. De x-as labels zijn 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, met een pijl en de tekst 'generatie'. Een legenda toont dat donkergrijs staat voor heterozygoot en lichtgrijs voor homozygoot.]
Legenda:
heterozygoot
homozygoot

Over het verloop van het diagram worden de volgende beweringen gedaan.
1 Het verloop van het diagram kan worden verklaard uit het feit dat bij inteelt een natuurlijke selectie plaatsvindt ten gunste van de homozygoten.
2 Het verloop van het diagram kan worden verklaard uit het feit dat bij zelfbestuiving van heterozygoten wel homozygoten ontstaan, maar bij zelfbestuiving van homozygoten geen heterozygoten.
3 Het verloop van het diagram kan worden verklaard uit het feit dat roze bloemkleur een intermediair kenmerk is.
2p 5 ■ Welke van deze beweringen is juist?
A bewering 1
B bewering 2
C bewering 3

2p 6 ■ Verandert de frequentie van het allel voor rode bloemkleur in de onderzochte populatie?
Zo ja, neemt deze af of toe?
A Deze frequentie verandert niet.
B Deze frequentie neemt af.
C Deze frequentie neemt toe.

Fenotype en genotype
Bij een bepaalde plant zijn de kroonbladeren rood en breed. Deze plant wordt gekruist met een plant met witte en smalle kroonbladeren. Hieruit ontstaan talrijke nakomelingen (de $F_1$). Al deze nakomelingen hebben rode en smalle kroonbladeren. Twee individuen uit de $F_1$ worden gekruist. Hieruit ontstaan die eveneens talrijk is. In de $F_2$ komen drie fenotypen voor. De helft van de individuen uit de $F_2$ heeft hetzelfde genotype als de planten in de $F_1$.
2p 7 ■ Van welk percentage van de $F_2$ is op grond van deze gegevens het genotype bekend?
A van 25% van de $F_2$
B van 50% van de $F_2$
C van 75% van de $F_2$
D van 100% van de $F_2$

900011 18 3 Lees verder

### Pagina 4

Bij een haverras komen planten met zwarte, planten met witte en planten met grijze kafjes
voor. Deze eigenschap wordt veroorzaakt door twee paar genen die onafhankelijk
overerven. Planten met een allel F of een combinatie van allel E met of zonder allel F hebben
zwarte kafjes. Planten met alleen een allel F zonder een allel E hebben grijze kafjes.
Planten die voor beide genen homozygoot recessief zijn hebben vruchten; echter, met witte kafjes.
Een kruising van twee haverplanten (F en I), beide met zwarte kafjes, levert de volgende
nakomelingen: 613 planten met zwarte kafjes, 160 planten met grijze kafjes, 54 planten met
witte kafjes.
2p 8 Wat is het genotype van de plant H en wat is het genotype van plant I?

Een stamboom
Afbeelding 2 geeft een stamboom weer, waarin de overerving van het zeldzame
niet-X-chromosomale gen voor kortvingerigheid (brachydactylie) in opeenvolgende
generaties is weergegeven. De wijze waarop deze stamboom is weergegeven, wijkt af van
de meer gebruikelijke methode. De aangeduide echtgenoten zijn niet weergegeven.

[FIGUUR: Een stamboom met cirkels (vrouwen) en vierkanten (mannen). Gekleurde symbolen duiden brachydactylie aan, witte symbolen duiden normale vingers aan. Generaties zijn aangeduid met Romeinse cijfers I t/m IV. Pijl wijst naar individu 4 in generatie IV.]

Legenda:
o = vrouw met brachydactylie
o = vrouw met normale vingers
■ = man met brachydactylie
□ = man met normale vingers

bron: Eerste medische systematisch ingerichte encyclopedie, in twee delen, 1954, 43

2p 9 Is uit deze stamboom af te leiden of het gen voor kortvingerigheid waarschijnlijk
dominant of waarschijnlijk recessief is of is de kans dat het gen dominant is even groot als
de kans dat het recessief is?
A Het gen is waarschijnlijk dominant.
B Het gen is waarschijnlijk recessief.
C De kans dat het gen dominant is, is even groot als de kans dat het gen recessief is.

Persoon V-4 trouwt met een vrouw met normale vingers.
Hoe groot is de kans dat hun eerste kind normale vingers heeft? Verklaar je antwoord.

2p 10

Chlooramfenicol
Sommige stammen van gistcellen zijn resistent tegen het antibioticum chlooramfenicol,
andere niet. Onderzoekers formuleren hierover de volgende hypothese:
bij gistcellen erft de resistentie tegen het antibioticum chlooramfenicol over via de
mitochondriën en niet via de kern.
Om deze hypothese te toetsen, nemen zij een experiment met twee stammen van gistcellen.
Zij nemen een cel P van een haploïde mutant die wel resistent is tegen chlooramfenicol en
een cel Q van een haploïde wildtype die niet resistent is tegen chlooramfenicol. Het
experiment is weergegeven in afbeelding 3. De chromosomen en mitochondriën van P zijn
in zwart aangegeven, die van Q in wit. De chromosomen en mitochondriën van P en Q zijn
in de nakomelingen te onderscheiden. In het experiment ontstaan uit-\textit{uiteindelijk} vier haploïde
stammen van gistcellen (R, S, T en U) waarvan de stammen T en U resistent zijn tegen
chlooramfenicol. Aangenoen wordt dat er geen mutatie en crossing-over zijn opgetreden.

900011 18
4
Lees verder


### Pagina 5

afbeelding 3

[FIGUUR: Schematische weergave van celdeling: cel P en cel Q starten met kernen en mitochondriën. Cel P ondergaat mitose en deelt zich in stam T en stam U. Cel Q ondergaat meiose I en meiose II en deelt zich in stam R en stam S.]

stam R
stam S
stam T
stam U
gistcel (n)
mitochondrium
kern
cel P
cel Q
gistcel (2n)
meiose I
meiose II
mitoses

3p 11 [ ] Bevestigt het hierboven beschreven resultaat de hypothese van de onderzoekers? Verklaar
je antwoord aan de hand van het hierboven beschreven resultaat.

tekst 2 Chlooramfenicol heeft in de jaren vijftig als breed-spectrum-antibioticum grote populariteit
gehad. Het veroorzaakt echter ook de dosis-afhankelijke onderdrukking van de deling van
de stamcellen van rode en witte bloedcellen en bloedplaatjes. Nadat was gebleken dat het in
sommige gevallen een fatale aplastische anemie veroorzaakt, is het gebruik sterk afgenomen.

bewerkt naar: Pharmacotherapeutisch Kompas 1997, Amstelveen, 696-697

1p 12 [ ] Aplastische anemie is een vorm van bloedarmoede die ontstaat doordat er te weinig
bloedcellen worden gevormd.
Waar in het lichaam bevinden zich de stamcellen die in tekst 2 worden genoemd?

1p 13 [ ] Omdat chlooramfenicol de genoemde bijwerkingen heeft, wordt voor een behandeling
meestal de voorkeur gegeven aan een ander type antibioticum, zoals penicilline.
Een bepaalde patiënt krijgt een kuur met chlooramfenicol, omdat bij deze patiënt geen
penicilline als antibioticum kan worden gebruikt.
Noem een oorzaak waardoor penicilline niet bij elke patiënt als antibioticum kan worden
gebruikt.

Bij de volgende vraag kun je informatie 1, 2, 3 en 4 gebruiken.

In een experiment gebruikt een onderzoeker plantaardige cellen die zich vlak vóór de
S-fase van de celcyclus bevinden. Deze cellen plaatst hij in een compleet medium dat
eveneens gelabeld thymine en colchicine bevat. Colchicine is een stof die de vorming van de
spoel figuur tijdens de mitose van de kerndeling verhindert.
In dit medium treedt éénmaal replicatie van het DNA op. Daarna worden de cellen
overgebracht in een tweede medium met colchicine, maar nu met ongelabeld thymine. In
het tweede medium treedt weer éénmaal replicatie van DNA op. Bij deze tweede
replicatie wordt geen gelabeld thymine gebruikt.
2p 14 [■] Welk percentage van de DNA-strengen in één cel is na afloop van de tweede replicatie
gelabeld?
A 25%
B 50%
C 75%
D 100%

900011 18
Lees verder

Voor alle eindexamens, zie ook www.ssileiden.nl. Pagina: 2276

### Pagina 6

Erfelijke informatie
Een deel van een bepaalde genetische code is:
AUGGCUAAUAA
Op basis van deze nucleotide-volgorde wordt een polypeptide gevormd. Over deze code
en de wijze waarop het polypeptide wordt gevormd, wordt de volgende combinatievraag
gesteld.
Er zijn vier zinnen 1, 2, 3 en 4 en tien begrippen/getallen a tot en met k.

Zin:
1 Deze nucleotide-volgorde wordt ... genoemd.
2 Voor de translatie worden minimaal ... tRNA moleculen gebruikt.
3 De drie nucleotiden die het DNA-startcodon van de 'lagging strand' vormen, zijn ...
4 Als het zevende nucleotide uit het gegeven molecuul verdubbelt, ontstaat na translatie
een polypeptide met ... aminozuren.

Begrip/getal:
a TAC f tRNA
b UAC g mRNA
c AUG h vier
d ATG i vijf
e DNA k zes

4p 15 □ Combineer het cijfer van de zin met de letter van het begrip of het getal dat in de zin
moet worden ingevuld.

Bij de volgende vragen kun je informatie 5 gebruiken.

In een meer
In een gematigd klimaat op het Noordelijk halfrond wordt een onderzoek gedaan naar de
concentraties van $O_2$, $CO_2^-$, ($nitraat$) en $NH_4^+$ (ammonium) op verschillende diepten
in een meer. De resultaten zijn weergegeven in afbeelding 4. Tevens is de temperatuur op
verschillende diepten in het meer weergegeven. De metingen zijn gedaan tijdens de
zomermaanden. In het meer bestaat een stabiel ecosysteem.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'diepte (in m)' van 0 tot 20 en op de x-as 'concentratie in p.p.m.' van 0 tot 12. Er zijn vijf lijnen: een gestippelde lijn die eerst stijgt en dan daalt, een streeploze lijn die stijgt, een gestippelde lijn die stijgt en dan daalt, een doorgetrokken lijn die eerst snel stijgt en dan langzaam daalt en een streeplijn die vanaf 5m daalt. Boven de grafiek is er een tweede x-as met 'temperatuur in °C' van 5 tot 20. Een legende geeft aan welke lijn correspondeert met O2 (gestippelde lijn), CO2 (gestippelde en gestreepte lijn), nitraat (doorgetrokken lijn) en temp. (gestippelde en gestreepte lijn).]

afbeelding 4

Legenda:
— O2
- - - CO2
- - - NH4+
..... NO3-
- - - temp.

Over het feit dat op 20 m diepte geen nitraat voorkomt, maar wel ammonium, worden de
volgende beweringen gedaan:
1 op 20 m diepte is geen zuurstof aanwezig zodat nitrificerende bacteriën niet in staat zijn
tot de omzetting van ammonium in nitraat;
2 op 20 m diepte is de temperatuur zo laag dat alle stofwisselingsprocessen worden
beperkt en geen nitraat uit ammonium kan worden gevormd.

900011 18
6
Lees verder


### Pagina 7

2p 16 ■ Welke van deze beweringen is of welke zijn juist?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D beide beweringen

In ditzelfde meer wordt op een bepaalde diepte het verloop van de hoeveelheid mineralen gemeten gedurende één jaar. Het resultaat van deze metingen is weergegeven in afbeelding 5. In afbeelding 5 is ook het verloop van de concentratie fytoplankton (= plantaardig plankton) en van twee andere factoren weergegeven.

[FIGUUR: Grafiek met op de x-as 'winter', 'voorjaar', 'zomer', 'najaar' en op de y-as 'relatief'. Drie lijnen: één doorgetrokken, één gestippeld, en één met streepjes. Een legenda toont dat de doorgetrokken lijn staat voor 'plantaardig plankton', de gestippelde lijn voor 'grafiek 1', en de lijn met streepjes voor 'grafiek 2'. De x-as van de grafiek is verdeeld in seizoenen. De lijnen tonen schommelende waarden.]

afbeelding 5
relatief

Legenda:
— = plantaardig plankton
- - - = grafiek 1
••••• = grafiek 2

2p 17 ■ Welke van de grafieken 1, 2 en 3 geeft het verloop van de hoeveelheid mineralen weer?
A grafiek 1
B grafiek 2
C grafiek 3

Van vijf verschillende meren werden dagelijks de biomassa (B) en de productiviteit (P) van het fytoplankton berekend. De resultaten van deze berekingen zijn weergegeven in tabel 1.

tabel 1
meer diepte van
meer in m
productiviteit (P)
in kJ/m².dag
biomassa (B)
in kJ/m²
1
215
21,0
84,0
2
151
16,8
12,6
3
84
25,2
100,8
4
46
33,6
21,0
5
16
46,2
42,0

De verhouding tussen deze grootheden B en P levert een waarde op die men de
turnovertijd noemt. Deze turnovertijd geeft weer hoe lang het zou duren voor de biomassa
van de producenten vernieuwd is.

Op grond van de turnovertijd kan men een uitspraak doen over de verhouding tussen
nanoplankton en netplankton in een meer. Nanoplankton bestaat uit soorten fytoplankton
met zeer kleine individuen die niet in een fijnmazig net achterblijven. Nanoplankton bestaat
uit soorten fytoplankton met grotere individuen die wel in een fijnmazig net achterblijven.
Nanoplankton deelt zich sneller dan netplankton.
In een zesde meer bleek de turnovertijd 1,75/dag te zijn.

3p 18 ■ Bereken in welk of in welk van de meren 1 t/m 5 zich in verhouding meer netplankton bevindt dan in meer 6.

900011 18


### Pagina 8

afbeelding 6
In afbeelding 6 zijn kwantitatieve gegevens vermeld voor energiestromen in een ecosysteem
in een meer; alle getallen geven procenten aan. De in de producenten vastgelegde energie is
in afbeelding 6 gesteld op 100%.
Legenda:
S = straling
W = warmte ten gevolge van
dissimilatie
O = organisch afval
P = producenten
C₁ = consumenten van de
eerste orde
C₂ = consumenten van de
tweede orde
C₃ = consumenten van de
derde orde
[FIGUUR: Schematische weergave van energiestromen in een ecosysteem in een meer. S staat voor straling, W voor warmte door dissimilatie, O voor organisch afval, P voor producenten, C1 voor consumenten eerste orde, C2 voor consumenten tweede orde, en C3 voor consumenten derde orde. Getallen geven de energieoverdracht in procenten aan.]
Gebruik het ruitjespapier in de bijlage.
Teken met behulp van afbeelding 6, nauwkeurig op schaal, een piramide
van de energie die in de trofische niveaus P, C₁, C₂ en C₃ uit afbeelding 6 aanwezig is.
Gegevens in het cluster 'Een meer' bewerkt naar: E.P. Odum, Fundamentals of ecology,
Philadelphia/Londen/Toronto, 1971, 308, 310, 313; L.Hafner & E. Philipp, Ökologie,
Hannover, 1986, 109

Vetvertering
In welk komt onder andere vet voor. Dit melkvet wordt in de darm van de mens verteerd
onder invloed van het enzym lipase dat zich in het alvleessap bevindt. Om de mate waarin
de vetvertering in een experiment plaatsvindt te kunnen waarnemen, kun je gebruikmaken
van de kleuromslag van de zuur-base indicator fenolftaleïne. Fenolftaleïne is bij pH < 8,2
kleurloos en bij pH > 8,2 roze tot paars-rood. De pH van volle melk is lager dan 8,2.
Je gaat onderzoeken wat de invloed is van gal op de snelheid waarmee melkvet wordt
verteerd. Je voert de proef als volgt in duplo uit:
• je vult buis 1 en 2 met melk, alvleessap;
• je vult buis 3 en 4 met melk, alvleessap, water;
• aan elke buis voeg je evenveel fenolftaleïne toe;
• je maakt de pH van de buizen gelijk door toevoeging van NaOH;
• je controleert de pH met pH-papier.
2p 20 ■ De hoeveelheden melk, alvleessap, gal of water kies je niet willekeurig.
A Aan welke voorwaarden moeten deze hoeveelheden in de buizen 1 en 3 voldoen?
B Alleen de hoeveelheden melk moeten in beide buizen hetzelfde zijn.
C Alleen de hoeveelheden alvleessap moeten in beide buizen hetzelfde zijn.
D De hoeveelheden melk moeten in buis 1 hetzelfde zijn als de hoeveelheid water in buis 3.
E In elke buis moeten de hoeveelheden melk gelijk zijn aan die van alvleessap en gal of
alvleessap en water.

900011 18 Lees verder
Beschikbaar gesteld door Stichting Studibegelieding Leiden (SSL).

### Pagina 9

2p 21 Welke waarde moet de pH in de buizen hebben na toevoeging van NaOH?
A een waarde iets boven 8,2
B de waarde 8,2
C een waarde iets onder 8,2

Bij de volgende vragen moet je informatie 6, 7 en 8 gebruiken.

Cholesterol in het bloed
In het bloed worden acylglycerolen en vetachtige stoffen, zoals cholesterol, getransporteerd door lipoproteïnen. Een hoog vrij-cholesterolgehalte van het bloed (= hypercholesterolemie) is een risico voor het ontstaan van hart- en vaatziekten doordat cholesterol zich kan afzetten op de wand van bloedvaten. Cholesterol wordt in het bloed getransporteerd door VLDL, LDL en HDL.

Op de weefselcellen bevinden zich LDL-receptoren. Twee beweringen over deze receptoren zijn:
1 wanneer zich veel LDL-receptoren op de membranen bevinden, wordt weinig cholesterol in de weefselcellen opgeslagen,
2 wanneer zich weinig LDL-receptoren op de membranen bevinden, worden minder mono-acylglycerolen aan spieren en hersenen afgegeven.

2p 22 Welke van deze beweringen is of welke zijn juist op grond van informatie 6?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D beide beweringen

Het ontstaan van hypercholesterolemie hangt samen met de gehalten aan LDL en aan HDL in het bloed.

2p 23 Waardoor kan hypercholesterolemie ontstaan?
A door een te laag LDL-gehalte en door een te laag HDL-gehalte
B door een te laag LDL-gehalte en door een te hoog HDL-gehalte
C door een te hoog LDL-gehalte en door een te laag HDL-gehalte
D door een te hoog LDL-gehalte en door een te hoog HDL-gehalte

Een onderzoekster bepaalt bij een proefpersoon de verhouding van het gehalte aan LDL en aan HDL in het serum: de LDL/HDL ratio. Deze ratio is bij deze proefpersoon 2,98. Zij overweegt de volgende mogelijkheden:
1 De proefpersoon heeft een verlaagd LDL- en een verlaagd HDL-gehalte.
2 De proefpersoon heeft een normaal LDL- en een normaal HDL-gehalte.
3 De proefpersoon heeft een verhoogd LDL- en een verhoogd HDL-gehalte.

2p 24 Welke van deze mogelijkheden kan of welke kunnen juist zijn?
A alleen mogelijkheid 1
B alleen mogelijkheid 2
C alleen mogelijkheid 3
D alleen mogelijkheden 1 en 2
E alleen mogelijkheden 2 en 3
F de mogelijkheden 1,2 en 3

De mate van hypercholesterolemie zou kunnen worden beïnvloed door het soort vet in de voeding. Het Voorlichtingsbureau voor de Voeding geeft de volgende adviezen over vetconsumptie:
• vermindering van de consumptie van verzadigde vetten,
• vervanging van verzadigde vetten door meervoudig onverzadigde vetten.

In informatie 8 is de samenstelling van een aantal voedingsmiddelen gegeven. De analyses zijn gemaakt per 100 gram eetbaar gedeelte.

2p 25 Van welke twee voedingsmiddelen uit informatie 8 heeft het vet het hoogste percentage onverzadigde vetten?

900011 18 9 Lees verder


### Pagina 10

Bij de volgende vragen kun je informatie 9 gebruiken.

Regulatie
In een onderzoek wordt bij een proefpersoon in rust het verloop van het glucosegehalte
van zijn bloed bepaald voor en na het nuttigen van een koolhydraatrijke maaltijd. De
resultaten zijn weergegeven in het diagram van afbeelding 7. Tijdstip 0 is het tijdstip
waarop hij deze maaltijd heeft beëindigd. Hij eet niet meer tot tijdstip S.

[FIGUUR: Grafiek van glucosegehalte in het bloed (mg/100 ml) tegen tijd (uur). De x-as loopt van -3 tot 12, met markeringen voor R bij 3 en S bij 12. De y-as loopt van 0 tot boven 150. De grafiek toont een curve die start op een gemiddeld niveau, stijgt naar een piek rond tijdstip 1, en vervolgens geleidelijk daalt.]

afbeelding 7

glucose-
gehalte
(mg/100 ml)
↑

-3 -2 -1 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
R
↑ tijd (uur)
S
↓

2p 26 ☐
Afbeelding 7 is ook opgenomen in de bijlage.
Teken in de bijlage het verdere verloop van de grafiek in het traject R-S.

1p 27 ☐
Het glucosegehalte in traject R-S wordt geregeld door insuline en glucagon.
Hoe veranderen de concentraties van deze hormonen in de eerste twee uur na tijdstip R?

Bij een baby worden gedurende de eerste uren na de geboorte het glucosegehalte en het
insulinegehalte van het bloed bepaald. De baby krijgt gedurende deze tijd nog geen voeding.
Enkele resultaten zijn weergegeven in het diagram van afbeelding 8.

[FIGUUR: Twee grafieken naast elkaar, beide met de x-as 'tijd (uur)' vanaf 0 tot 3 en de y-as beginnend bij 0. De linker grafiek toont de insulineconcentratie in µU/ml, lopend van 0 tot 25, met drie staven die een constante waarde van ongeveer 10 aangeven van 0 tot 2 uur. De rechter grafiek toont de glucoseconcentratie in mg/100 ml, lopend van 0 tot 150. De eerste staaf (0-0.5 uur) bereikt ongeveer 80 mg/100 ml. De tweede staaf (0.5-1.5 uur) bereikt ongeveer 60 mg/100 ml. De derde staaf (1.5-2.5 uur) bereikt ongeveer 60 mg/100 ml. Beide grafieken hebben een pijl omhoog op de x-as met het label 'geboorte'.]

afbeelding 8
insuline
glucose
25-
µU/ml
↑
20
15
10
5
0
geboorte
0
1
2
3
↑ tijd (uur)
↓
150
100
50
0
geboorte
0
1
2
3
↑ tijd (uur)
↓

900011 18 10 Lees verder

### Pagina 11

Vier leerlingen geven een verklaring voor de daling van het glucosegehalte van het bloed zoals die in afbeelding 8 is weergegeven.
Leerling 1 zegt: Het glucosegehalte daalt doordat de glucose-aanvoer uit de placenta ophoudt.
Leerling 2 zegt: Het glucosegehalte daalt doordat in de lever nog te weinig glycogeen is gevormd.
Leerling 3 zegt: Het glucosegehalte daalt doordat de productie van adrenaline nog niet op gang is gekomen.
Leerling 4 zegt: Het glucosegehalte daalt doordat het energieverbruik van de baby na de geboorte stijgt.

2p 28 ■ Welke van deze leerlingen geeft of welke geven een verklaring waarin één of meer juiste oorzaken voor de daling van het glucosegehalte van het bloed zijn genoemd?
A alleen leerling 2
B alleen leerling 4
C alleen de leerlingen 1 en 4
D alleen de leerlingen 2 en 4
E alleen de leerlingen 1, 3 en 4
F de leerlingen 1, 2, 3 en 4

In afbeelding 9 zijn de nieren schematisch weergegeven met aan- en afvoerende vaten. Vier plaatsen zijn aangeduid met P, Q, R en S.
Bij een persoon wordt de gemiddelde glucoseconcentratie op de aangegeven plaatsen vergeleken.
2p 29 ■ Tussen welke twee plaatsen is het verschil in glucoseconcentratie het grootst?
A tussen de plaatsen P en Q
B tussen de plaatsen P en R
C tussen de plaatsen P en S
D tussen de plaatsen Q en R
E tussen de plaatsen R en S

[FIGUUR: Schematische tekening van het menselijk urinewegstelsel met de nieren, urineleiders, blaas en urinebuis. Vier plaatsen (P, Q, R, S) zijn gemarkeerd.]

Bij de volgende vragen kun je informatie 10 gebruiken.

Vaccinatie tegen aids?
In de jaren tachtig was men op zoek naar een vaccin waardoor bescherming tegen een infectie met HIV zou worden verkregen. Een werkzaam vaccin zou onder andere moeten voldoen aan de volgende voorwaarden:
• het moet de productie van voldoende hoeveelheden antistoffen opwekken, zodat HIV zich niet blijft vermeerderen.
• het moet de anti-HIV respons van cytotoxische T-cellen verbeteren.
Aanvankelijk heeft men vooral getracht om een vaccin te maken uit bepaalde delen van het virus.

Enkele delen van het HIV zijn: fosfolipiden uit de virale envelop, glycoproteïnen uit de virale envelop, RNA.
30 ■ Welk van deze delen zal zijn gebruikt bij het produceren van de eerste proefvaccins?
A fosfolipiden uit de virale envelop
B glycoproteïnen uit de virale envelop
C RNA

900011 18 11 Lees verder


### Pagina 12

```json
{
  "description": "Dit is een examenpagina die bestaat uit twee hoofdsecties: een over HIV en vaccinatie, en een over de kniepeesreflex. De pagina bevat zowel theorievragen als een visueel element in de vorm van een biologische afbeelding.\n\nHet eerste deel, gerelateerd aan HIV, begint met een korte theoretische inleiding over de hoge mutatiesnelheid van HIV en de uitdagingen bij het ontwikkelen van een vaccin. Vraag 31 is een multiple-choice vraag die van de student vraagt naar de reden waarom mutaties van HIV een anti-HIV vaccin ineffectief maken, met opties over veranderingen in gastheereiwitten, fosfolipiden, glycoproteïnen of structuureiwitten. Hierop volgt een beschrijving van een alternatieve methode om immuniteit op te wekken met behulp van een 'recombinant-vector', waarbij HIV-materiaal in een onschuldig virus wordt ingebouwd om een antigeen te produceren. Vraag 32 vraagt de student uit te leggen waarom deze methode niet als klassieke vaccinatie kan worden beschouwd. Vraag 33 is wederom een multiple-choice vraag die de student vraagt de immunisatie met de recombinant-vector te classificeren binnen de categorieën 'kunstmatig actief', 'kunstmatig passief', 'natuurlijk actief' of 'natuurlijk passief'.\n\nHet tweede deel introduceert de kniepeesreflex en verwijst naar 'afbeelding 10'. Deze afbeelding toont een schematische weergave van een menselijk been en de ruggengraat met zenuwen, die de reflexboog illustreert. Er is een hamer die tegen de kniepees tikt, en zenuwbanen die naar de ruggengraat leiden en de signalen 'hersenen', 'p', 'q' en 'r' aangeven, vermoedelijk gerelateerd aan verschillende onderdelen van de reflexboog of het zenuwstelsel. De afbeelding is bedoeld als context voor volgende vragen, zoals aangegeven door de tekst 'Bij de volgende vragen kun je informatie 11 gebruiken', hoewel de vragen zelf niet op deze pagina staan.\n\nVan de student wordt gevraagd de biologische concepten van HIV, vaccinatie, immunisatie (actief/passief, natuurlijk/kunstmatig), recombinant-DNA technologie en de kniepeesreflex te begrijpen en toe te passen. Ze moeten zowel feitelijke kennis reproduceren als kritisch nadenken over de mechanismen achter immunisatiemethoden en de componenten van een reflexboog interpreteren.",
  "summary": "Examenpagina met theorie- en multiple-choice vragen over HIV

### Pagina 13

Bij een kniepeesreflex verlopen impulsen via een aantal van de volgende delen:
1 grijze stof van het ruggenmerg, 5 cellichaam van sensorische zenuwcel,
2 kniepees, 6 efferente deel van sensorische zenuwcel,
3 motorisch axon, 7 spierspoeltje,
4 motorisch eindplaatje, 8 afferente deel van sensorische zenuwcel.
Plaats de delen waarin de impulsen bij deze reflex verlopen, in de juiste volgorde. Gebruik
voor je antwoord de cijfers die bij de delen staan.
1p 34 □

In afbeelding 10 zijn drie neuronen aangegeven met p, q en r. Prikkeling van neuron p bij
de pijl op tijdstip t leidt tot verandering van de rustpotentiaal van neuron r, zoals is
weergegeven in afbeelding 11.
[FIGUUR: Grafiek die de verandering van de potentiaalverschil bij membraan in mV weergeeft over tijd in sec. Er is een rustpotentiaal van -70 mV. Op tijdstip t is er een kortdurende daling van de potentiaal die vervolgens weer terugkeert naar -70 mV.]
afbeelding 11

2p 35 ■ In de synaps tussen neuron p en neuron q wordt een neurotransmitter afgegeven.
Heeft deze neurotransmitter een inhiberend of een exciterend effect op neuron q of is dat
niet te bepalen?
A inhiberend
B exciterend
C niet te bepalen

2p 36 Op tijdstip s wordt op dezelfde plaats die in afbeelding 10 met de pijl is aangegeven, een
veel sterkere prikkel toegediend.
Leg uit met gebruikmaking van de gegevens in afbeelding 11 welke effect deze sterkere
prikkel heeft op het mogelijk ontstaan van een actiepotentiaal in neuron r.

Meeuwen
Bepaalde soorten meeuwen broeden met
elkaar op de grond in open terrein. Op
grond in open terrein. Op een mogelijke
predator voeren groepen meeuwen
aanvallen uit (zie afbeelding 12).
Het uitvoeren van aanvallen levert voor
een individuele meeuw niet
alleen voordelen op.
1p 37 ■ Noem één nadeel van het uitvoeren van
aanvallen voor een individuele meeuw.
afbeelding 12
[FIGUUR: Schematische tekening van een persoon die met een verrekijker naar meeuwen kijkt. Er zijn verschillende meeuwen te zien, sommige vliegen en sommige zitten op de grond bij een waterkant. Er staat een persoon met een verrekijker die naar de meeuwen kijkt. Een groep meeuwen rent weg van een andere meeuw.]

900011 18 13 Lees verder

### Pagina 14

afbeelding 13

Een onderzoeker deed experimenten over de frequentie van het uitvoeren van de aanvallen. Daartoe legde hij kippeneieren op verschillende afstanden van het centrum van een meeuwenkolonie. Hij legde in een rechte lijn vanuit het centrum van de kolonie om de 11 meter een ei.
Vervolgens telde hij bij ieder gehouden gedurende een bepaalde periode het aantal aanvallen dat de meeuwen op predators (in dit geval kraaien) uitvoerden en het aantal kippeneieren dat door de predatoren werd opgegeten. Deze gegevens bewerkte hij tot het diagram dat in afbeelding 13 is weergegeven.

[FIGUUR: Een lijndiagram met op de horizontale as de zones A, B, C, D, E, corresponderend met "zone", "buiten kolonie", "grens van kolonie", "binnen kolonie" en de pijl "naar centrum van kolonie". Op de verticale as staat de percentage, van 0 tot 100. Twee lijnen worden weergegeven: een met punten die de "kans dat een kraai door meeuwen wordt aangevallen (%)" weergeeft, en een met driehoeken die de "kans dat een kraai een ei bemachtigt (%)" weergeeft.]

Op grond van de gegevens in afbeelding 13 worden de volgende beweringen gedaan:
1 hoe groter het percentage uitgevoerde aanvallen des te minder eieren worden opgegeten,
2 als er weinig aanvallen worden uitgevoerd, kan elke kraai buiten de kolonie een kippenei veroveren,
3 op de grens van de kolonie neemt 60% van de meeuwen deel aan de aanvallen,
4 de kans dat een kraai in het centrum van de kolonie doordringt, is 40%.

38 2p Welke van deze beweringen is juist?
A bewering 1
B bewering 2
C bewering 3
D bewering 4

Ter verklaring van het uitvoeren van aanvallen door meeuwen oppert een onderzoeker de volgende hypothese: door het uitvoeren van aanvallen beschermen meeuwen hun eieren en jongen.
39 1p Om zijn hypothese te toetsen, gaat hij een onderzoek opzetten.
Noem een controlemeting die hij in ieder geval in zijn onderzoek moet doen om zijn hypothese te toetsen.

Gegevens in het cluster 'Meeuwen' bewerkt naar: J. Alcock, Animal Behavior. An evolutionary approach, Sunderland, Mass., 1989, 220, 223

900011 18 14 Lees verder


### Pagina 15

Arbeid
In afbeelding 14 is schematisch weergegeven welke energie-omzettingen in het menselijk lichaam plaatsvinden en voor welke vormen van arbeid energie wordt gebruikt. Vijf processen zijn met cijfers aangegeven.

afbeelding 14
voedingsstoffen
[FIGUUR: Diagram met de energieomzettingen in het menselijk lichaam, beginnend bij voedingsstoffen en zuurstof, leidend tot verschillende vormen van energieproductie en warmteverlies.]
warmte 1%
hydrolyse ①
- 99%
rendementsverlies
warmte 35%
O₂
oxidatie
ADP
vorming van reserves
N
2%
- 62%
ATP
biosynthese ②
warmte 37-62%
actief transport ③
vrijmaken van inwendige mechanische energie ④
uitwendige mechanische arbeid 0-25%
vrijmaken van energie in skeletspieren ⑤
bron: W.G. Burgerhout e.a., Fysiologie. Leerboek voor paramedische opleidingen, Utrecht, 1995, 278

1p 40 ☐ Noem een orgaan waarin oxidatie, zoals die in bovenstaand schema wordt aangeduid, plaatsvindt.
Drie processen in het lichaam zijn:
proces p: het transport van Na⁺- en K⁺-ionen door een celmembraan met behulp van de Na⁺/K⁺ ATP-ase pomp;
proces q: de vertering van disachariden tot monosachariden;
proces r: de vorming van glycogeen uit glucose.
Van welk van de vijf cijfers in afbeelding 14 maken de processen p, q en r deel uit?
Noteer je antwoord als volgt: proces cijfer in afbeelding 14
p ...
q ...
r ...

2p 41 ☐
2p 42 ■ In afbeelding 14 is N aangegeven. Welke van de stoffen DNA, N₂, nitraat en ureum kan met N zijn bedoeld?
A DNA
B N₂
C nitraat
D ureum

900011 18 15 Lees verder

### Pagina 16

Bij de volgende vragen kun je informatie 12 gebruiken.
Planten
In de bijlage is schematisch een plant afgebeeld. Delen van deze plant zijn uitvergroot weergegeven. De plant staat in het licht.
2p 43 Teken in het rechter deel van de plant in de bijlage het watertransport aan met de bodem naar het weefsel in het blad waar water wordt verbruikt. Geef het watertransport aan met een ononderbroken lijn (tussen de getekende lijnen). Eindig de lijn op de plaats waar water wordt verbruikt voor fotosynthese. Geef dit eindpunt van de lijn aan met Q.
1p 44 Teken in het linker deel van de plant in de bijlage een lijn met een pijl die het belangrijkste traject en de transportrichting van zuurstof tussen een cel in het blad en de omgeving aangeeft.
De groei van planten wordt gestimuleerd door groeistoffen zoals auxine. Auxine bevordert de celstrekking. In afbeelding 15 zijn organellen in een plantencel aangegeven.
[FIGUUR: Schematische weergave van een plantencel met genummerde organellen. 1. Celwand, 2. Vacuole, 3. Celkern, 4. Chloroplast.]
bron: E. Strasburger e.a., Lehrbuch der Botanik, Stuttgart/New York, 1978, 13
1p 45 Geef het cijfer van het orgaan dat onder invloed van auxine zeer sterk in omvang toeneemt.
Auxine wordt vooral getransporteerd naar andere delen van de plant. De gevoeligheid van verschillende delen van de plant voor auxine is niet dezelfde. In afbeelding 16 is deze gevoeligheid voor auxine van stengel, okselknop en wortel weergegeven.
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as '% bevordering' en '% remming' en op de x-as 'auxine concentratie (mg/l)'. Drie lijnen tonen de respons van stengel, okselknop en wortel op verschillende auxineconcentraties.]
2p 46 In een bepaalde plant wordt de auxineconcentratie gemeten. Deze blijkt 1 mg/l te zijn. Vervolgens worden van deze plant de stengeltopmeristemen verwijderd. Leg uit, met gebruikmaking van de informatie in afbeelding 16, wat daarvan het effect is op de okselknoppen.
900011 18 16 Lees verder

### Pagina 17

Er zijn plantensoorten die alleen bloeien wanneer de daglengte langer is dan een bepaalde
minimumwaarde: dit zijn lange-dagplanten (LDP). Andere soorten planten komen pas in
bloei wanneer de daglengte korter is dan een bepaalde maximumwaarde: dit zijn korte-
dag-planten (KDP).
Met een bepaalde plantensoort (P) werd een experiment met belichting gedaan. De
resultaten van vier verschillende wijzen van belichting zijn weergegeven in afbeelding 17.

[FIGUUR: Een staafdiagram met 4 rijen, genummerd 1 tot en met 4. De x-as geeft de tijd in uren aan, van 0 tot 32. Elke rij toont een donkere en een lichte balk. Een legenda geeft aan dat de donkere balk staat voor de donkerperiode en de lichte balk voor de lichtperiode. Naast de rijen staan symbolen: + voor rij 1, - voor rij 2, - + voor rij 3, en - voor rij 4. De grafiek toont de duur van de licht- en donkerperiodes voor vier verschillende experimenten.]

47 2p
Welke resultaten moet je combineren om te kunnen concluderen dat plantensoort P bij
een lange aaneengesloten donkerperiode in bloei komt en niet bij een korte lichtperiode?
A de resultaten van 1 en 2
B de resultaten van 1 en 3
C de resultaten van 1 en 4
D de resultaten van 2 en 3
E de resultaten van 2 en 4
F de resultaten van 3 en 4

Einde
900011 18 17