# Eindexamen Aardrijkskunde VWO 2023 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/aardrijkskunde/2023/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Kobalt Democratische Republiek Congo

### Vraag 2 – Kobalt Democratische Republiek Congo

### Vraag 3 – Kobalt Democratische Republiek Congo

### Vraag 4 – Kobalt Democratische Republiek Congo

### Vraag 5 – Opgave 5 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 6 – Economische ontwikkeling Zuid-Amerika

### Vraag 7 – Code rood in zuid-limburg'

### Vraag 8 – Universiteitsstad leiden'

### Vraag 9 – San Rafael Swell

### Vraag 10 – San Rafael Swell

### Vraag 11 – San Rafael Swell

### Vraag 12 – San Rafael Swell

### Vraag 13 – Opgave 13 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 14 – Opgave 14 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 15 – Opgave 15 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 16 – San Rafael Swell

### Vraag 17 – San Rafael Swell

### Vraag 18 – San Rafael Swell

### Vraag 19 – San Rafael Swell

### Vraag 20 – San Rafael Swell

### Vraag 21 – Economische ontwikkeling Zuid-Amerika

### Vraag 22 – Economische ontwikkeling Zuid-Amerika

### Vraag 23 – Economische ontwikkeling Zuid-Amerika

### Vraag 24 – Economische ontwikkeling Zuid-Amerika

### Vraag 25 – Opgave 25 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 26 – Opgave 26 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 27 – Opgave 27 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 28 – Opgave 28 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 29 – Opgave 29 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 30 – Opgave 30 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 31 – Opgave 31 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 32 – Opgave 32 (geen beschrijvende titel)

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2023
tijdvak 2
tijdsduur: 3 uur
aardrijkskunde
Bij dit examen horen twee bijlagen: een bronnenboekje en een kaartenkatern.
Achter het bronnenboekje is een erratum opgenomen.
Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift
opgenomen.
Dit examen bestaat uit 32 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 66 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
meestal geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redeneen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-0131-a-23-2-o

### Pagina 2

Wereld

Opgave 1 - Kobalt uit Democratische Republiek Congo

Bij deze opgave horen de bronnen 1 tot en met 3.

Gebruik bron 1 en het kaartenkatern.
In de kobalthandel is sprake van afwenteling.
Geef aan dat bij de kobalthandel
- sprake is van ruimtelijke afwenteling op mondiaal schaalniveau;
- ook op een lager schaalniveau afwenteling plaatsvindt.

Gebruik de bronnen 1 en 2 en het kaartenkatern.
Het transportnetwerk in het zuidelijke deel van Afrika heeft kenmerken van een koloniale infrastructuur.
Geef aan
- waaruit blijkt dat het transportnetwerk in het zuidelijke deel van Afrika kenmerken van een koloniale infrastructuur heeft;
- waardoor het transport van kobalt in de periode december - februari moeizaam kan zijn.

Gebruik bron 3.
Bereredeneer waarom centrumlanden een kwetsbare positie hebben in de mondiale kobalthandel.

Gebruik de bronnen 1 en 2.
In het uiterste zuiden van Democratische Republiek Congo hebben in het verleden regelmatig conflicten plaatsgevonden. De afwenteling die in de kobalthandel op deze regio plaatsvindt kan weer tot conflicten leiden.
Geef aan
- wat de regering van Democratische Republiek Congo kan doen om te voorkomen dat het uiterste zuiden van het land weer een conflictregio wordt;
- wat grote techbedrijven als Tesla en Apple kunnen doen om een mondiale kobalthandel mogelijk te maken waarin geen afwenteling plaatsvindt.

VW-0131-a-23-2-o 2/9 lees verder ►►►

### Pagina 3

Opgave 2 - Mondiale bevolkingsontwikkeling
Bij deze opgave horen de bronnen 4 en 5.
Gebruik bron 4.
Volgens de Verenigde Naties groeit de wereldbevolking tot zo'n 11 miljard
mensen in 2100. Daarna zal de wereldbevolking stabiliseren en
uiteindelijk zelfs gaan dalen.
2p 5 Geef aan
- op welke demografische ontwikkeling de verwachting gebaseerd is dat
de wereldbevolking op termijn zal stabiliseren,
waardoor de wereldbevolking ondanks deze ontwikkeling voorlopig
toch blijft groeien.
Onderzoekers van de Universiteit van Washington verwachten dat de
wereldbevolking al in 2064 stabiliseert (zie bron 4). Zij zien de verbeterde
toegang tot onderwijs voor meisjes hier als oorzaak van.
3p 6 Beredeneer eerst waarom de verbeterde toegang tot onderwijs voor
meisjes ertoe kan leiden dat de wereldbevolking stabiliseert.
Geef vervolgens een reden vanuit de sociaal-culturele dimensie waarom
vrouwen in perifere landen toch nog vaak veel kinderen krijgen.
Gebruik de bronnen 4 en 5.
Bron 5 geeft de bevolkingsontwikkeling weer van vier macroregio's:
Noord-Amerika, Oost-Azië, Sub-Sahara Afrika en Zuid-Amerika.
2p 7 Noteer de letters a tot en met d onder elkaar op je antwoordblad.
Schrijf achter elke letter de bijbehorende macroregio.
De verwachte bevolkingsontwikkeling heeft invloed op de demografische
druk.
2p 8 Beredeneer welk invloed de verwachte bevolkingsontwikkeling in
centrumlanden op de demografische druk zal hebben.
VW-0131-a-23-2-o 3 / 9 lees verder

### Pagina 4

Aarde

Opgave 3 - San Rafael Swell

Bij deze opgave horen de bronnen 6 tot en met 8.

Gebruik de bronnen 6 en 7.
Bij het ontstaan van San Rafael Swell zijn vier fases te onderscheiden. In
willekeurige volgorde zijn dit:
a Door erosie en verwering worden gesteenten afgebroken.
b Door samendrukking en verkitting worden gesteenten gevormd.
c Er worden dikke lagen sediment afgezet.
d Het gebied wordt door platentektoniek geplooid.
2p 9 Noteer de letters van de fases in de juiste ontstaansvolgorde op je
antwoordblad.

In San Rafael Swell worden gesteenten afgebroken door erosie en
verwering. Toch komt het gebied niet lager te liggen.
2p 10 Leg uit dat het gebied ondanks erosie en verwering niet lager komt te
liggen.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.

Gebruik bron 6 en het kaartenkatern.
Het verweringspuin uit San Rafael Swell wordt door een rivier uiteindelijk
in zee afgezet.
1p 11 In welke zee wordt dit verweringspuin uiteindelijk afgezet?

Gebruik de bronnen 6 en 8 en het kaartenkatern.
Het klimaat in Ferron is typerend voor de staat Utah en heeft kenmerken
van zowel een woestijnklimaat als een landklimaat. De staat Virginia, in
het oosten van de Verenigde Staten, ligt op dezelfde breedtegraad als
Utah, maar heeft een heel ander klimaat.
3p 12 Geef eerst de twee klimaatekenmerken waaruit blijkt dat Utah zowel
kenmerken van een landklimaat als van een woestijnklimaat heeft.
Beschrijf vervolgens in twee stappen het ontstaan van het verschil in
gemiddelde maximum- en minimumtemperatuur tussen Utah en Virginia.

VW-0131-a-23-2-o 4/9 lees verder

### Pagina 5

Opgave 4 – De aarde over 200 miljoen jaar

Bij deze opgave horen de bronnen 9 tot en met 11.

Gebruik de bronnen 9 tot en met 11.
Aardwetenschappers van de Universiteit Utrecht hebben gemodelleerd
hoe de aarde er over 200 miljoen jaar uitziet.

2p 13 Geef aan
– welke twee gegevens van tektonische platen nodig zijn om deze
modellering te maken;
– waarom aardwetenschappers het actualiteitsprincipe gebruiken om tot
deze voorspelling te kunnen komen.

Gebruik de bronnen 9 en 10.
De Wilsoncyclus bestaat uit zeven stappen.

3p 14 Geef aan
– welke stap in de Wilsoncyclus (zie bron 9) de huidige tektonische
situatie in de Grote Oceaan het best weergeeft;
– bij welke van de vier scenario's in bron 10 het Somalayagebergte zal
ontstaan;
– bij welke van de vier scenario's in bron 10 de continenten bedekt
zullen gaan worden door een ijskap.

Gebruik bron 11 en het kaartenkatern.
De Rode Zee is geologisch gezien pas kort geleden ontstaan bij het
losbreken van de Arabische Plaat van de Afrikaanse Plaat.

2p 15 Geef aan
– in welke geologische periode de tektonische situatie in het zuidelijke
deel van de Atlantische Oceaan hetzelfde was als de tektonische
situatie bij de Rode Zee nu;
– hoe lang geleden de tektonische situatie bij de Rode Zee hetzelfde
was als de tektonische situatie in Oost-Afrika nu.
Kies uit: 200.000 jaar geleden; 2.000.000 jaar geleden,
20.000.000 jaar geleden of 200.000.000 jaar geleden.

VW-0131-a-23-2-o 5/9 lees verder

### Pagina 6

Zuid-Amerika
Opgave 5 – (Geen) water in Bolivia
Bij deze opgave horen de bronnen 12 en 13.
Gebruik bron 12 en het kaartenkatern.
1p 16 In Bolivia liggen de isothermen vooral in de richting noord-zuid.
Geef de geofactor die bepalend is voor de richting van de isothermen in
Bolivia.
La Paz werd in de zestiende eeuw gesticht op de plaats van de hoog in de
Andes gelegen inheemse nederzetting Chuquiago. Ook de inheemse
bevolking woonde al voornamelijk hoog in de Andes.
2p 17 Leg uit waardoor de omstandigheden hoog in de Andes gunstig waren
voor de inheemse bevolking om daar te gaan wonen.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Veel landen in Zuid-Amerika hebben te maken met toenemende droogte.
Vooral de bevolking in Bolivia wordt hierdoor hard getroffen.
2p 18 Geef twee economische kenmerken van Bolivia waardoor de bevolking
van juist dit land hard getroffen wordt door de toenemende droogte.
Gebruik bron 13 en het kaartenkatern.
De gemiddelde hoeveelheid neerslag in Bolivia is de laatste decennia
afgenomen. Hierdoor komt de zoetwatervoorziening van La Paz in gevaar.
1p 19 Geef nog een andere fysisch-geografische oorzaak die grote invloed zal
hebben op de zoetwatervoorziening van La Paz.
In La Paz wordt momenteel grondwater opgepompt om in de extra vraag
naar water te voorzien. Deze oplossing is echter niet duurzaam.
3p 20 Geef
– een manier waarop de overheid van Bolivia de sociale bevolkingsgroei
in de stad kan terugdringen;
– een duurzame oplossing die op het schaalniveau van de stad kan
bijdragen aan de zoetwatervoorziening in de stad;
– een duurzame oplossing die op regionaal schaalniveau kan bijdragen
aan de zoetwatervoorziening in de stad.
VW-0131-a-23-2-0
6 / 9
lees verder ► ► ►

### Pagina 7

Opgave 6 - Economische ontwikkeling in Zuid-Amerika

Bij deze opgave horen de bronnen 14 tot en met 16.

Gebruik bron 14.
Bron 14 geeft de handelsbalans van vier Zuid-Amerikaanse landen weer.
Geef eerst aan van welk land de handelsbalans tussen 2009 en 2019 het
meest verslechterd is.
Berdeneneer vervolgens welke rol exportvalorisatie kan spelen bij de
verbetering van de handelsbalans van een land.

Gebruik bron 15.
Niet alleen de handelsbalans van een land speelt een rol bij de
economische ontwikkeling. Ook de leeftijdsopbouw heeft invloed op de
economische groei.
Geef aan
- waaruit blijkt dat deze landen de demografische transitie doorlopen
hebben;
- in welk land uit bron 15 het geboortecijfer het laagst is.

Gebruik bron 16.
Vanuit het buitenland wordt veel geld geïnvesteerd in Zuid-Amerika.
Hieronder staan twee uitspraken over bron 16.
Uitspraak 1: Het aandeel buitenlandse investeringen uit China is in Peru
groter dan in Colombia.
Uitspraak 2: Brazilië is van alle Zuid-Amerikaanse landen het meest
afhankelijk van buitenlandse investeringen uit China.
Geef voor elke uitspraak aan of die juist of onjuist is.

Sinds de jaren 70 heeft een aantal landen in Zuid-Amerika een
neoliberaal beleid gevoerd om tot economische ontwikkeling te komen.
Tegenwoordig komt er steeds meer kritiek op dit neoliberale beleid.
Geef aan
- waarom neoliberaal beleid economische ontwikkeling kan stimuleren;
- welk punt van kritiek tegenstanders op het neoliberale beleid hebben;
- welke politieke stroming de laatste jaren steeds meer invloed krijgt in
Zuid-Amerika.

VW-0131-a-23-2-o
7/9
lees verder

### Pagina 8

Leefomgeving
Opgave 7 - Code rood in Zuid-Limburg
Bij deze opgave horen de bronnen 17 tot en met 19.
Gebruik bron 17.
De grafiek in bron 17 geeft de afvoer van de Maas bij Maastricht tussen
11 en 19 juli 2021 weer.
2p 25 Geef aan
welk begrip op de y-as in plaats van afvoer ook gebruikt kan worden;
welk begrip hoort bij de extreme afvoer op 16 juli.
Gebruik bron 18 en het kaartenkatern.
In bron 18 staan de afvoer grafieken van de aan de Maas gelegen
plaatsen Eijsden, Roermond, Well en Grave tussen dinsdag 13 juli en
zondag 18 juli.
1p 26 Zet de letters van de afvoergrafieken van deze plaatsen in de juiste
volgorde van meest stroomopwaarts naar meest stroomafwaarts.
Gebruik bron 19 en het kaartenkatern.
Plaatsen langs de Geul en de Gulp werden hard getroffen door
overstromingen. Langs deze twee beken waren weinig maatregelen
getroffen om overstromingen tegen te gaan.
3p 27 Geef eerst een politieke reden waarom langs de Geul en de Gulp weinig
maatregelen getroffen zijn om overstromingen tegen te gaan.
Leg vervolgens vanuit de dimensie natuur uit dat het lastig is om bij de
Geul en de Gulp maatregelen te nemen.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolgrelatie bevatten.
Gebruik bron 19 en het kaartenkatern.
Er zijn plannen om een hoogwatertunnel onder Valkenburg aan te leggen.
Bij hoogwater zou dan overtollig rivierwater kunnen worden afgevoerd
door een ondergrondse buis, die werkt als een bypass voor de Geul.
2p 28 Geef een argument
voor dit idee op lokale schaal;
tegen dit idee op een hoger schaalniveau.
VW-0131-a-23-2-o 8/9 lees verder

### Pagina 9

Opgave 8 - Universiteitsstad Leiden

Bij deze opgave horen de bronnen 20 tot en met 22.

Gebruik de bronnen 20 tot en met 22 en het kaartenkatern.
Hieronder staan drie uitspraken over de bronnen 20 tot en met 22.
Uitspraak 1: de reikwijdte van voorzieningen speelt een belangrijke rol bij de totstandkoming van de kaart in bron 20.
Uitspraak 2: zowel het aantal als het aandeel internationale WO-studenten in Leiden neemt toe.
Uitspraak 3: ongeveer de helft van de studenten aan de universiteit in Leiden woont in Leiden.

2p 29 Geef van elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

Gebruik bron 20.
Op de kaart in bron 20 wordt Leiden niet als primair regionaal centrum aangeduid, maar Dordrecht wel.

2p 30 Beredeneer waarom Leiden niet als primair regionaal centrum aangeduid wordt, maar Dordrecht wel.
Betrek in je redenering beide steden.

Gebruik de bronnen 21 en 22.
De vestiging van een groot aantal studenten in Leiden heeft invloed op de sociale cohesie in de stad.

2p 31 Beredeneer waarom de vestiging van een groot aantal studenten zowel een positieve als een negatieve invloed kan hebben op de sociale cohesie in Leiden.

Gebruik de bronnen 21 en 22.

2p 32 Beredeneer dat de ontwikkelingen in Leiden goed aansluiten bij het ruimtelijk beleid ten aanzien van de Randstad zoals dat in de Structuurvisie 2040 beschreven is.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift.
VW-0131-a-23-2-o
9 / 9
einde