# Eindexamen Aardrijkskunde VWO 2013 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/aardrijkskunde/2013/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 2 – Opgave 2 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 3 – Opgave 3 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 4 – Opgave 4 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 5 – Opgave 5 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 6 – Opgave 6 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 7 – Opgave 7 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 8 – Opgave 8 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 9 – Opgave 9 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 10 – Opgave 10 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 11 – Opgave 11 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 12 – Opgave 12 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 13 – Opgave 13 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 14 – Opgave 14 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 15 – Opgave 15 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 16 – Opgave 16 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 17 – Opgave 17 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 18 – Opgave 18 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 19 – Opgave 19 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 20 – Opgave 20 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 21 – Opgave 21 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 22 – Opgave 22 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 23 – Opgave 23 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 24 – Opgave 24 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 25 – Opgave 25 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 26 – Opgave 26 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 27 – Opgave 27 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 28 – Opgave 28 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 29 – Opgave 29 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 30 – Opgave 30 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 31 – Opgave 31 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 32 – Opgave 32 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 33 – Opgave 33 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 34 – Opgave 34 (geen beschrijvende titel)

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
2013
tijdvak 1
dinsdag 14 mei
9.00 - 12.00 uur
[FIGUUR: Zwarte rechthoek met witte tekst "aardrijkskunde"]
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 34 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 69 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of
berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redener worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
VW-0131-a-13-1-o

### Pagina 2

Aanwijzingen voor de kandidaat

Je kunt dit examen maken met de 53e druk of met de 52e druk van de
atlas.
Schrijf op de eerste regel van je antwoordblad welke druk je gebruikt, de
53e of de 52e.

Elke opgave bestaat uit enkele vragen. Bij elke vraag kun je, indien
gewenst, de atlas gebruiken.
De kaartnummers in de vragen verwijzen naar de 53e druk, of, als ze
tussen haakjes staan, naar de 52e druk van de atlas.

VW-0131-a-13-1-o 2 / 10 lees verder ‣‣‣

### Pagina 3

Wereld

Opgave 1 – Ontwikkelingen in de mondiale autoproductie

Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen.

Gebruik bron 1.
1p 1 Met welk begrip wordt de mondiale verandering aangeduid die zichtbaar is in bron 1?

Zowel in Japan als China is in de periode 1960-2007 de autoproductie
toegenomen (zie bron 1). Toch bestaan er verschillen tussen de opkomst
van de autoproductie in Japan en China.
1p 2 Geef een verschil tussen de opkomst van de autoproductie in Japan en
China.

Vanaf ongeveer 1990 is de werkgelegenheid in de auto-industrie in de
centrumlanden veranderd.
2p 3 Geef aan hoe de werkgelegenheid in de auto-industrie in de
centrumlanden is veranderd sinds 1990 door in te gaan op
– de omvang van de werkgelegenheid;
– het type werkgelegenheid.

De Chinese autoproducent Geely heeft in 2010 het Zweedse merk Volvo
gekocht.
2p 4 Geef twee redenen waarom Geely denkt met de overname van Volvo op
termijn meer winst te maken.

Geely wil bij Shanghai een nieuwe Volvo-vestiging openen. In deze
vestiging staat de ontwikkeling van nieuwe modellen centraal.
1p 5 Wat is de belangrijkste reden voor Geely om deze onderzoeks- en
ontwikkelingsvestiging juist in een stad als Shanghai te vestigen?

Volvo heeft autofabrieken in Zweden en België. Daar is overwegend
positief, maar ook wel negatief gereageerd op de overname door Geely.
2p 6 Beredeneer dat er in Zweden en België zowel positief als negatief werd
gereageerd op de overname van Volvo door Geely.

VW-0131-a-13-1-o 3 / 10 lees verder ►►►

### Pagina 4

Opgave 2 – Buitenlandse investeringen in Mozambique
Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave
horen.
Gebruik de atlas.
Tot een jaar of tien geleden werden de meeste buitenlandse investeringen
in Mozambique gedaan door één Europees land.
2p 7 Welk Europees land was dit?
Geef de reden waarom bedrijven uit dit land van oudsher veel belangen
hadden in Mozambique.
Gebruik de bronnen 1 en 2.
In bron 1 wordt een aantal landen genoemd waarvan ondernemingen in
toenemende mate investeren in Mozambique.
Leg uit waarom ondernemingen uit deze landen sinds het einde van de
jaren negentig in toenemende mate investeren in Afrikaanse landen zoals
Mozambique.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolg relatie bevatten.
Gebruik bron 2.
De buitenlandse investeringen die sinds het einde van de jaren negentig
worden gedaan leiden tot verschillende reacties in Mozambique. Zo staat
de overheid anders tegenover de investeringen dan de lokale boeren.
2p 9 Beredeneer dat de overheid van Mozambique een andere houding
aanneemt tegenover de buitenlandse investeringen dan de lokale boeren.
Gebruik bron 2.
2p 10 Geef twee aanwijzingen uit de bron waaruit blijkt dat Mozambique en
Zuid-Afrika een verschillende positie innemen in het centrum-
periferiemodel.
VW-0131-a-13-1-o 4 / 10 lees verder

### Pagina 5

Aarde
Opgave 3 - Vulkanisme op IJsland
Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen.

Gebruik bron 1.
3p 11 Beschrijf het spreidingspatroon van de gesteenten op IJsland naar ouderdom.
Leg uit hoe dit spreidingspatroon is ontstaan.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolg relatie bevatten.

Gebruik bron 1.
In het voorjaar van 2010 barstte de vulkaan Eyjafjallajökull uit. De aswolk die hierbij vrijkwam leverde geen groot gevaar op in de directe omgeving van de vulkaan. Er werd slechts een laag(je) as ten zuiden van de vulkaan neergelegd.
2p 12 Leg met behulp van de bron uit hoe de uitbarsting op een andere manier wél voor gevaar heeft gezorgd in de directe omgeving van de vulkaan.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolg relatie bevatten.

Gebruik bron 2.
De aswolk die ontstond na de uitbarsting van de Eyjafjallajökull veroorzaakte veel hinder voor het vliegverkeer. De verspreiding van de aswolk werd vooral bepaald door de luchtdrukverdeling boven Europa op het moment van de uitbarsting en de dagen erna.
3p 13 Schrijf de letters A en B uit bron 2 op je antwoordblad.
Zet achter elke letter of daar in de eerste dagen na de uitbarsting sprake was van hoge of lage luchtdruk.
Beargumenteer je keuze.

VW-0131-a-13-1-o 5 / 10 lees verder

### Pagina 6

Opgave 4 – De Falaises in Normandië
Bestudeer de bronnen 1 tot en met 3 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen.

Gebruik bron 1.
Bron 1 laat een deel van de Normandische kust van Frankrijk zien: de
Falaies. Deze klifkusten bestaan grotendeels uit kalksteen.
2p 14 Tot welke hoofdgroep van gesteenten behoort de kalksteen waaruit deze klifkusten bestaan?
Waaraan is dat te zien in bron 1?

Gebruik de bronnen 1 en 2.
3p 15 Beschrijf in drie stappen hoe de massabeweging is ontstaan die zichtbaar is in bron 1.

De massabeweging die in bron 1 te zien is, werd mede veroorzaakt door twee typen verwer ing.
2p 16 Noteer beide typen verwer ing op je antwoordblad.
Geef bij elk type verwer ing een manier waarop deze bij de Falaies plaatsvindt.

Gebruik bron 3.
In het zuiden van Engeland bevindt zich ook een kalksteen geb ied met kliffen zoals in Normandië.
2p 17 Beschrijf met behulp van de bron hoe in het Pleistoceen de kalksteengebieden in het zuiden van Engeland en het noorden van Frankrijk van elkaar gescheiden werden.

VW-0131-a-13-1-o 6 / 10 lees verder ► ► ►

### Pagina 7

Zuidoost-Azië

Opgave 5 – Klimaten in Zuidoost-Azië

Bestudeer bron 1 uit het bronnenboekje die bij deze opgave hoort.

Gebruik bron 1 en de atlas.
De klimaatdiagrammen in de bron horen bij de steden Bangkok (Thailand), Hanoi (Vietnam), Singapore en Yangon (Myanmar).
2p 18 Noteer de letters a tot en met d onder elkaar op je antwoordblad. Schrijf achter elke letter de naam van de stad die erbij hoort.

Gebruik bron 1 en de atlas.
In drie van de vier steden van de bron valt in de periode november tot en met maart weinig neerslag.
2p 19 Leg aan de hand van de luchtdrukverdeling boven Zuidoost-Azië uit waardoor juist in deze periode zo weinig neerslag valt. Je uitleg moet een oorzaak-gevolg relatie bevatten.

In Myanmar verandert de lengte van het natte moessonseizoen van zuid naar noord.
2p 20 Beschrijf deze verandering. Geef de oorzaak voor deze verandering.

De belangrijkste landbouwgebieden van Zuidoost-Azië bevinden zich in de laaglanden van Vietnam, Cambodja, Thailand en Myanmar. De moessonregens dragen bij aan de vruchtbaarheid van de bodems in deze gebieden.
2p 21 Leg uit hoe de moessonregens daaraan bijdragen. Je uitleg moet een oorzaak-gevolg relatie bevatten.

VW-0131-a-13-1-o 7 / 10 lees verder ‣‣‣

### Pagina 8

Opgave 6 – Palmolie in Zuidoost-Azië

Bestudeer de bronnen 1 tot en met 3 uit het bronnenboekje die bij deze
opgave horen.

Gebruik bron 1 en de atlas.
De oppervlakte die in Zuidoost-Azië gebruikt wordt voor
palmolieplantages is de afgelopen decennia heel snel gegroeid.
Momenteel investeren vooral Indonesië en Maleisië op grote schaal in de
palmolieteelt. In Vietnam en Thailand vindt veel minder palmolieteelt
plaats.

1p 22 Waardoor zijn de natuurlijke omstandigheden in Vietnam en Thailand
minder geschikt voor palmolieteelt dan die in Indonesië en Maleisië?

Gebruik bron 2.
Uit deze bron is onder andere af te lezen dat er zowel sprake is van een
groeiende productie als van een groeiende export van palmolie. Deze
groei is vanaf circa 1997 in Indonesië sneller gegaan dan in Maleisië.

3p 23 Welke ontwikkeling is voor zowel Indonesië als Maleisië nog meer uit de
bron af te lezen?
Geef twee oorzaken voor deze ontwikkeling.

Gebruik bron 3.
De tekenaar legt een relatie tussen het gebruik van biobrandstof en het
bedelen van de twee mensen links in de tekening.

3p 24 Beschrijf deze relatie in drie stappen.

Gebruik bron 1.
2p 25 Beredeneer hoe de palmolie-industrie past in het traditionele centrum-
periferiepatroon.

VW-0131-a-13-1-o 8 / 10 lees verder ▶ ▶ ▶

### Pagina 9

Leefomgeving

Opgave 7 - Ruimte voor de rivier bij Nijmegen

Bestudeer de bronnen 1 tot en met 4 uit het bronnenboekje die bij deze
opgave horen.

Gebruik bron 2.
2p 26 Leg uit waarom juist bij Nijmegen maatregelen nodig zijn om ruimte voor
de rivier te maken.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolg relatie bevatten.

Gebruik de bronnen 1 tot en met 4.
In bron 1 worden twee maatregelen genoemd om hoogwater tegen te
gaan.
2p 27 Schrijf de twee maatregelen onder elkaar op je antwoordblad en geef
bij elke maatregel aan op welk schaalniveau deze maatregel het
overstromingsrisico vooral vermindert.

Er is onderzocht welke gebieden in Nederland geschikt zouden zijn als
noodoverloopgebied. De Ooijpolder werd een van de meest geschikte
gebieden gevonden.
2p 28 Geef twee argumenten waarom juist de Ooijpolder geschikt werd
gevonden als noodoverloopgebied.

Gebruik bron 2.
Het afgraven van de uiterwaard bij Lent is goedkoper dan het inrichten
van de Ooijpolder als noodoverloopgebied.
2p 29 Geef nog twee voordelen van het afgraven van de uiterwaard bij Lent ten
opzichte van het inrichten van de Ooijpolder als noodoverloopgebied.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende
pagina.

VW-0131-a-13-1-o 9 / 10 lees verder ► ► ►

### Pagina 10

Opgave 8 – De wijk Roombeek in Enschede

Bestudeer de bronnen 1 tot en met 3 uit het bronnenboekje die bij deze
opgave horen.

Net als elders in Nederland werden in Enschede in de jaren '60 en '70
veel textielfabrieken gesloten.
30 Geef de oorzaak voor het sluiten van veel textielfabrieken in Nederland in
de periode.

Gebruik de bronnen 1 en 2.
Vanaf de jaren '60 kwam de leefbaarheid in Roombeek steeds meer onder
druk te staan. Naast het sluiten van de textielfabrieken en de daarmee
gepaard gaande werkloosheid speelde suburbanisatie hierbij een
belangrijke rol.
31 Leg uit hoe suburbanisatie heeft bijgedragen aan een afnemende
leefbaarheid in Roombeek.
Je uitleg moet een oorzaak-gevolg relatie bevatten.

Gebruik de bronnen 2 en 3.
Roombeek werd na de vuurwerkkramp aangewezen als een zogenaamde
VINEX-locatie, maar verschilt van de meeste VINEX-locaties in de
Randstad.
32 Geef twee verschillen tussen de VINEX-locatie Roombeek en de meeste
VINEX-locaties in de Randstad.

Gebruik de bronnen 2 en 3.
33 Geef drie kenmerken van het huidige Roombeek die dit tot een populaire
wijk voor woningzoekenden maken.

Gebruik de bronnen 1 en 3.
Enschede wil dat het nieuwe Roombeek een creatieve stadswijk maken.
34 Beredeneer hoe het industriële verleden van Roombeek hierbij een rol
kan spelen.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.

VW-0131-a-13-1-o

10 / 10


### Pagina 11

Bijlage VWO
2013
tijdvak 1
aardrijkskunde
Bronnenboekje
VW-0131-a-13-1-b

### Pagina 12

Wereld

Opgave 1 – Ontwikkelingen in de mondiale autoproductie

bron 1

De mondiale autoproductie in 1960 en 2007

[FIGUUR: Een horizontale staafdiagram met op de y-as landen en op de x-as het percentage van de totale mondiale autoproductie. Er zijn twee sets staven per land: één voor 1960 (grijs) en één voor 2007 (lichtgrijs). De legenda geeft aan dat grijs 1960 voorstelt en lichtgrijs 2007.]

Japan
China
Zuid-Korea
Brazilië
Spanje
India
Mexico
Duitsland
Verenigde Staten
Frankrijk
Verenigd Koninkrijk
Canada
Italië
0 10 20 30 40 50 60
→ % van de totale mondiale autoproductie

vrij naar: MVMA, World Motor Vehicle Data, OIGA Statistics, 2009

VW-0131-a-13-1-b 2 / 18 lees verder ►►►


### Pagina 13

bron 2

Volvo breidt fors uit in China
Beijing – Een deel van de productie van Volvo wordt verplaatst naar
China. De Chinese eigenaren van het Zweedse automerk investeren
volgens topman Stefan Jacoby de komende vijf jaar tot elf miljard dollar
(acht miljard euro) in nieuwe fabrieken in China. Volvo kwam in 2010 in
handen van het Chinese semi-staatsbedrijf Geely.
Geely wil de mondiale verkoop van personenauto's van het merk Volvo de
komende tien jaar meer dan verdubbelen tot 800.000 auto's per jaar.
Geely mikt daarbij vooral op een sterke groei van de lucratieve Chinese
automarkt. Volvo zal een fabriek openen in Chengdu, waar vanaf 2013
jaarlijks zo'n honderdduizend auto's van de band moeten rollen. Voor
2015 mikt het bedrijf op een verkoop in China van 200.000 auto's per jaar.
In 2010 waren dat er nog circa 39.000.

vrij naar: Het Parool, 26 februari 2011

VW-0131-a-13-1-b
3 / 18
lees verder ►►►

### Pagina 14

Opgave 2 - Buitenlandse investeringen in Mozambique

bron 1

Mozambique, een land met bijna twintig keer de oppervlakte van Nederland, heeft ruim 22 miljoen inwoners. Het land werd na de onafhankelijkheid in 1975 nog bijna twintig jaar geteisterd door burgeroorlog. De bevolking leefde in totale armoede. In 1992 eindigde de burgeroorlog en braken er betere tijden aan voor het land en zijn bewoners. Sinds het einde van de jaren negentig zijn steeds meer ondernemingen uit Brazilië, China en India actief in Mozambique. Mozambique heeft nog altijd een hoog percentage analfabeten (38,7%) en een hoog percentage mensen met aids (15%). Een groot deel van de bevolking (74,1%) leeft nog steeds in absolute armoede.

vrij naar: Scholz, F., Globalisierung, Diercke Spezial, Braunschweig, 2010

VW-0131-a-13-1-b 4/18 lees verder ►►►

### Pagina 15

bron 2
Mozambique
[FIGUUR: Kaart van Mozambique met buurlanden, belangrijke steden, rivieren, agrarische gebieden, infrastructuur zoals spoorlijnen en exportroutes voor gas en elektriciteit. Een legenda geeft de betekenis van symbolen en kleuren weer, en een schaalbalk is aanwezig.]
Legenda:
O grote stad
A petrochemisch complex/aardgas
gas-export
waterkrachtcentrale
export van elektriciteit
transit spoorlijn
agrarisch kerngebied
grondwerving door buitenlandse bedrijven
met zonder lokale conflicten

vrij naar: Scholz, F., Globalisierung, Diercke Spezial, Braunschweig,
2010
VW-0131-a-13-1-b
5 / 18
lees verder ►►►

### Pagina 16

Aarde

Opgave 3 – Vulkanisme op IJsland

bron 1
Ouderdom van gesteenten in IJsland

[FIGUUR: Kaart van IJsland met kleurcodering voor de ouderdom van gesteenten, aanduiding van vulkanen, gletsjers en breuken. Reykjavik en Eyjafjallajökull zijn gelabeld. Een schaalbalk is aanwezig.]

Legenda:
< 0,7 mln jaar
0,7-3,1 mln jaar
> 3,1 mln jaar
gletsjers
vulkaan
breuk

vrij naar: http://www.geo.uu.nl/jcu/vbergen/vulkanisme_1.pdf

VW-0131-a-13-1-b
6 / 18
lees verder

### Pagina 17

bron 2
Aswolk na de uitbarsting van de Eyjafjallajökull in 2010
[FIGUUR: Kaart van Europa en Noord-Atlantische Oceaan, met een gebied aangeduid met arcering dat de verspreiding van de aswolk na de uitbarsting van de Eyjafjallajökull in 2010 weergeeft. IJsland is aangegeven. Nederland (NL) en een locatie (B) op het Europese vasteland zijn gemarkeerd. Er is een legenda met een symbool voor de aswolk en een schaalbalk van 0 tot 700 km.]
Legenda:
de aswolk enkele
dagen na de
uitbarsting

bron: Cito en
vrij naar: http://vorige.nrc.nl/multimedia/archive/00280/
150410VP_aswolkvulk_280528a.jpg

VW-0131-a-13-1-b 7 / 18 lees verder

### Pagina 18

Opgave 4 – De Falaises in Normandië
bron 1
Een massabeweging aan de Falaises

[FIGUUR: Een foto van hoge, steile kliffen aan de kust, met op het strand enkele mensen en rotsblokken.]

bron: Cito

VW-0131-a-13-1-b
8 / 18
lees verder

### Pagina 19

bron 2
Het kiezelstrand aan de voet van de Falaises
De kiezels variëren in grootte van 0,5 - 10 centimeter

[FIGUUR: Een foto van een kiezelstrand met kliffen op de achtergrond en de zee.]

vrij naar: www.zeevogelgroep.nl

bron 3
Situatie in Nederland en omgeving in twee fasen van het Pleistoceen

[FIGUUR: Twee kaarten van Nederland en omgeving die de situatie in twee fasen van het Pleistoceen tonen. Er is een legenda die zee, land en stroomrichting rivieren aangeeft.]

Legenda:
zee
land
landijs
stroomrichting rivieren

vrij naar: Berendsen, H.J.A., De vorming van het land

VW-0131-a-13-1-b
9 / 18
lees verder ►►►

### Pagina 20

Zuidoost-Azië

Opgave 5 – Klimaten in Zuidoost-Azië

bron 1

diagram a
[FIGUUR: Klimatogram met neerslag in grijze balken en temperatuur als zwarte lijn. De x-as toont de maanden van J F M A M J J A S O N D. De linker y-as toont neerslag in mm van 0 tot 500. De rechter y-as toont temperatuur in graden Celsius van -50 tot 50.]

diagram b
[FIGUUR: Klimatogram met neerslag in grijze balken en temperatuur als zwarte lijn. De x-as toont de maanden van J F M A M J J A S O N D. De linker y-as toont neerslag in mm van 0 tot 500. De rechter y-as toont temperatuur in graden Celsius van -50 tot 50.]

diagram c
[FIGUUR: Klimatogram met neerslag in grijze balken en temperatuur als zwarte lijn. De x-as toont de maanden van J F M A M J J A S O N D. De linker y-as toont neerslag in mm van 0 tot 500. De rechter y-as toont temperatuur in graden Celsius van -50 tot 50.]

diagram d
[FIGUUR: Klimatogram met neerslag in grijze balken en temperatuur als zwarte lijn. De x-as toont de maanden van J F M A M J J A S O N D. De linker y-as toont neerslag in mm van 0 tot 500. De rechter y-as toont temperatuur in graden Celsius van -50 tot 50.]

vrij naar: www.klimadiagramme.de en
www.climatediagrams.com/climate.php

VW-0131-a-13-1-b 10 / 18 lees verder ►►►

### Pagina 21

Opgave 6 – Palmolie in Zuidoost-Azië
bron 1
De oliepalm
Palmolie is de meest gebruikte plantaardige olie ter wereld. Palmolie
wordt gebruikt bij de bereiding van diverse levensmiddelen zoals
margarine, koekjes en ijs, maar ook bijvoorbeeld in lippenstift, zeep en
biodiesel.
De oliepalm komt oorspronkelijk uit West-Afrika. Tegenwoordig worden
oliepalmen vooral in Zuidoost-Azië op plantages verbouwd. De
voorwaarden voor een optimale groei van de oliepalm zijn een
gemiddelde jaartemperatuur tussen 24° en 28°C, veel neerslag (tussen
2.000 en 2.500 mm per jaar) gespreid over het hele jaar en een
gemiddelde luchtvochtigheid tussen de 50 en 70 procent. Na vier jaar kan
er van een oliepalm voor het eerst worden geoogst. Daarvoor moeten de
vruchten op circa 20 m hoogte geplukt worden: een zware klus, die de
arbeiders met lange stokken uitvoeren. De oogst gaat het hele jaar door.
Na ongeveer dertig jaar moeten de bomen worden vervangen.
vrij naar: Praxis Geographie 3/2011 en
http://www.taskforceduurzamepalmolie.nl
VW-0131-a-13-1-b
11/18
lees verder

### Pagina 22

bron 2
Palmolieproductie en -export in Indonesië en Maleisië (1964-2006)
gewicht in
miljoenen
tonnen
18
16
14
12
10
8
6
4
2
0
1964 '67 '70 '73 '76 '79 '82 '85 '88 '91 '94 '97 '00 '03 2006
Legenda:
- Indonesische productie
- - Maleisisische productie
-- Indonesische export
....... Maleisisische export
vrij naar: http://photos.mongabay.com/07/indo_mal-palm-oil-600.jpg
bron 3
[FIGUUR: Een cartoon van een tankstation met twee figuren. Een figuur met een hoed en een kom, die naar een andere, magere figuur wijst. Een man met een tankpistool in een auto is aan het tanken. Op het bord van het tankstation staat "Biodiesel Pure palmolie".]
Sorry,
ik ben bezig
om de aarde
te redden
vrij naar: http://libereterrevideo.over-blog.com/categorie-
11331864.html
VW-0131-a-13-1-b
12/18
lees verder
Beschikbaar gesteld door Stichting Studiebelgeiding Leiden (SSL).

### Pagina 23

Leefomgeving
Opgave 7 – Ruimte voor de rivier bij Nijmegen
bron 1
Ruimte voor de Rivier
Naar aanleiding van de bijna-overstromingen in het rivierengebied in 1993
en 1995 heeft de overheid besloten om zodanige maatregelen te nemen
dat de gezamenlijke Rijntakken in de toekomst een debiet van
$16.000$ $m^3$/seconde moeten kunnen afvoeren, de zogenaamde
Maatgevende Afvoer. Realisering van 'Ruimte voor de Rivier' moet ervoor
zorgen dat de gezamenlijke Rijntakken in de Nederlandse delta deze
piekafvoer tot ver in de 21e eeuw kunnen verwerken. Om ervoor te zorgen
dat er bij deze piekafvoer bij Nijmegen geen overstroming van de Waal
meer zal optreden, wordt onder andere gedacht aan twee maatregelen: de
Ooijpolder inrichten als noodoverloopgebied (retentiepolde) en het
afgraven van de uiterwaard bij Lent. Bij de eerste maatregel zal men de
Ooijpolder bij naderend hoogwater gecontroleerd vol laten stromen. Pas
als het waterniveau van de rivier weer is gedaald, stroomt het
benedenstroms de polder weer uit. De bronnen 2 tot en met 4 gaan in op
deze maatregelen.
bron: Cito
VW-0131-a-13-1-b
13 / 18
lees verder

### Pagina 24

bron 2
Ruimte voor de rivier rond Nijmegen
[FIGUUR: Luchtbeeld van een rivier met in de omgeving steden, dorpen en landbouwgrond. Een rivier slingert door het beeld. Op de oevers staan bebouwing en groen. Verschillende gebieden zijn gemarkeerd.]
Legenda:
uitw... erdafgraving bij Lent
885 rivierkilometer vanaf de bron
Ooijpolder ingesteld als noodoverloopgebied (retentiepolder)
vrij naar: Google Earth, KMZ-bestand 'Ruimte voor de Rivier',
www.edugis.nl
VW-0131-a-13-1-b
14 / 18
lees verder

### Pagina 25

bron 3
Effect op de hoogwaterstand in de Waal bij de maatgevende afvoer
van $16.000 \, m^3/s$ als de Ooijpolder wordt ingericht als
noodoverloopgebied (retentiepolder)
[FIGUUR: Grafiek met op de x-as de rivierkilometer vanaf de bron (van 870 tot 940) en op de y-as de overschrijding huidig dijkniveau in meters (van -1,0 tot 1,0). Er zijn twee lijnen getekend: een doorgetrokken lijn en een gestippelde lijn. Op de x-as zijn de locaties Zaltbommel, Tiel, Druten en Nijmegen aangegeven. Er is een driehoekje getekend bij rivierkilometer 880 op de y-as van -0,2.]
Legenda:
— hoogwaterstand in de Waal met de Ooijpolder
als noodoverloopgebied (retentiepolder)
— hoogwaterstand in de Waal zonder maatregelen
locatie Ooijpolder
vrij naar: www.edugis.nl
bron 4
Effect op de hoogwaterstand in de Waal bij de maatgevende afvoer
van $16.000 \, m^3/s$ na het afgraven van de uiterwaard bij Lent
[FIGUUR: Grafiek met op de x-as de rivierkilometer vanaf de bron (van 870 tot 940) en op de y-as de overschrijding huidig dijkniveau in meters (van -1,0 tot 1,0). Er zijn twee lijnen getekend: een doorgetrokken lijn en een gestippelde lijn. Op de x-as zijn de locaties Zaltbommel, Tiel, Druten en Nijmegen aangegeven. Er is een driehoekje getekend bij rivierkilometer 880 op de y-as van -0,2.]
Legenda:
— hoogwaterstand in de Waal na afgraven van de uiterwaard bij Lent
— hoogwaterstand in de Waal zonder maatregelen
locatie uiterwaard Lent
vrij naar: www.edugis.nl
VW-0131-a-13-1-b 15 / 18 lees verder ►►►

### Pagina 26

Opgave 8 – De wijk Roombeek in Enschede

bron 1

De wijk Roombeek in Enschede

Roombeek ligt in Enschede-Noord en wordt gevormd door een aantal
voormalige fabrieksterreinen. Roombeek kreeg landelijke bekendheid
vanwege de vuurwerkkramp in het jaar 2000 waarbij 23 dodelijke
slachtoffers vielen en een gebied van 24 hectare volledig werd verwoest.
Enschede was in de vorige eeuw een centrum van textielindustrie. De
textielfabrieken met de daaromheen gelegen arbeiderswijken bepaalden
het beeld van de stad. Roombeek was één van die arbeiderswijken.
Vrijwel iedereen werkte in de textielindustrie of in de nabijgelegen
Grolsch-bierbrouwerij. In de jaren zestig en zeventig werden veel
textielfabrieken gesloten en kwamen de bedrijfsgebouwen leeg te staan.
De aangrenzende arbeiderswijken raakten in verval.
Vanaf 1990 ontwikkelde de gemeente Enschede plannen voor een
drastische vernieuwing van Enschede-Noord. Bij de herinrichting van
Roombeek wilde men het bijzondere karakter van het gebied bewaren.
Naast wonen en werken was er aandacht voor het behoud van industrieel
erfgoed. Door de vuurwerkkramp in 2000 veranderde de situatie echter en
er werd een volledig nieuw plan gemaakt. Inhakend op de mogelijkheden
van die tijd werd het plan opgezet als een VINEX-locatie. Onder
woningzoekenden in de regio is Roombeek een populaire woonwijk
geworden.

vrij naar: www.roombeek.nl

VW-0131-a-13-1-b

16 / 18

lees verder ►►►


### Pagina 27

bron 2
Ligging van de wijk Roombeek in de gemeente Enschede

[FIGUUR: Kaart van Enschede met de wijk Roombeek gemarkeerd.]

vrij naar: Topografische Dienst, Grote Provincie Atlas, 1:25.000, 1991

VW-0131-a-13-1-b 17 / 18 lees verder ► ► ►

### Pagina 28

bron 3
Nieuwe inrichting van de wijk Roombeek
[FIGUUR: Een isometrisch vogelperspectief op een stedelijke wijk met genummerde locaties.]
1 Cultuurcomplex het Rozendaal
2 Voormalig brouwhuis van Grolsch: industrieel erfgoed met mix aan
wonen, werken en winkelen
3 CeeCee: creatieve campus voor ondernemingen op gebied van media,
kunst en architectuur
4 Centraal park met het monument van de vuurwerkramp
5 Cremermuseum: multifunctioneel kunstencentrum in industrieel
erfgoed
6 ArtEZ academie, kunstruimte en luxe appartementen in een
voormalige dekenfabriek van de Twentse Textiel Maatschappij
7 Voormalige spoorlijn naar Oldenzaal, omgebouwd tot vrije busbaan
vrij naar: http://www.enschede-stad.nl/projecten.php?
project=Roombeek&foto=4
VW-0131-a-13-1-b
18 / 18
einde