# Eindexamen Aardrijkskunde VWO 2002 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vwo/aardrijkskunde/2002/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 2 – Opgave 2 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 3 – Opgave 3 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 4 – Opgave 4 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 5 – Opgave 5 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 6 – Opgave 6 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 7 – Opgave 10 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 8 – Opgave 7 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 9 – Opgave 8 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 10 – Opgave 9 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 11 – Opgave 11 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 12 – Opgave 12 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 13 – Opgave 13 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 14 – Opgave 14 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 15 – Opgave 15 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 16 – Opgave 16 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 17 – Opgave 17 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 18 – Opgave 18 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 19 – Opgave 19 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 20 – Opgave 20 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 21 – Opgave 21 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 22 – Opgave 22 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 23 – Opgave 23 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 24 – Opgave 24 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 25 – Opgave 25 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 26 – Opgave 26 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 27 – Opgave 27 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 28 – Opgave 28 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 29 – Opgave 29 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 30 – Opgave 30 (geen beschrijvende titel)

### Vraag 31 – Opgave 31 (geen beschrijvende titel)

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VWO
Voorbereidend
Wetenschappelijk
Onderwijs
Tijdvak 2
Woensdag 19 juni
9.00-12.00 uur

[FIGUUR: Verticale balk met streepjes aan de linkerkant, met het opschrift "Aardrijkskunde (nieuwe stijl)" verticaal naast de streepjes]

20 02

Voor dit examen zijn maximaal 75 punten te behalen; het examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

200029 16 Begin

### Pagina 2

LET OP: Je kunt dit examen maken met de 51e druk of met de 52e druk van de atlas.
Schrijf op de eerste regel van je antwoordblad welke druk je gebruikt, de 51e of de
52e.

Bij elke vraag is aangegeven welke bron(nen) en atlastkaart(en) nodig zijn voor de beantwoording.
De kaartnummers verwijzen naar de 51e druk, of, als ze tussen haakjes staan, naar de
52e druk van de atlas.
Verderop in het examen bij vraag 27 wordt gevraagd om een tekst van maximaal 100
woorden te schrijven.
Reserveer voldoende tijd om deze opdracht te kunnen uitvoeren.

Migratie en Mobiliteit

bron 1 Aantal Turken en Marokkanen in Nederland

[FIGUUR: Staafdiagram met op de y-as het aantal in x1000 (van 0 tot 600) en op de x-as de jaren 1972 en 1996. Twee staven per jaar: een donkergrijze voor 'werkenden' en een lichtgrijze voor 'bevolking'. In 1972 zijn de staven voor 'werkenden' rond de 30.000 en voor 'bevolking' rond de 60.000. In 1996 zijn de staven voor 'werkenden' rond de 110.000 en voor 'bevolking' rond de 540.000.]

Legenda:
werkenden
bevolking

bron: Werkverband periodieke rapportage bevolkingsvraagstukken,
Bevolkingsvraagstukken in Nederland anno 2000, Den Haag, 2000

Bij de vragen 1 tot en met 7 wissel je van analyseniveau, leg je relaties tussen
verschijnselen en confronteer je dimensies met elkaar.

Gebruik bron 1 bij de vragen 1 en 2.

Het aantal werkende Marokkanen en Turken ten opzichte van de totale Marokkaanse en
Turkse bevolking in Nederland is tussen 1972 en 1996 sterk verminderd.
Naast het geboorteoverschot is hiervoor een specifieke vorm van migratie vooral
verantwoordelijk.

1p 1 Noem deze specifieke vorm van migratie.

De toekomstige arbeidsmigranten zullen uit andere landen komen en zullen andere
kenmerken hebben dan de gastarbeiders uit de jaren zestig en zeventig van de twintigste
eeuw.
2p 2 Noem een sociaal-economisch en een demografisch kenmerk van toekomstige (legale)
arbeidsmigranten.

200029 16 2 Lees verder


### Pagina 3

bron 2
Model van buitenlandse migratie

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'bereidheid tot migratie' (variërend van laag tot hoog) en op de x-as 'gemiddeld inkomen per inwoner per jaar'. Er zijn twee curves: A 'korte afstand migratie' en B 'lange afstand migratie'. Curve A begint bij een laag inkomen en piekt bij een gemiddeld inkomen, waarna het weer daalt. Curve B piekt later en op een lager niveau dan curve A.]

vrij naar: Stalker, P., Workers without frontiers, Londen, 2000

Gebruik bron 2 bij de vragen 3 tot en met 5.

In de toelichting bij bron 2 schrijft de auteur dat de buitenlandse migratie in de betreffende landen pas fors begint te stijgen op het moment dat het gemiddeld inkomen per inwoner een bepaald minimumniveau heeft bereikt. Op basis van de emigratiepatronen voor de Zuid-Europese landen de migratie fors begin te stijgen toen het gemiddeld jaarlijks inkomen was gestegen tot $3.615$ dollar per inwoner.
2p 3 □ Leg uit waarom de buitenlandse migratie vanuit een land pas snel begint te stijgen als een bepaald gemiddeld inkomen per hoofd is bereikt.

4 □ De bereidheid tot migratie over lange afstand (curve B) begint bij een ander gemiddeld inkomen per inwoner dan de bereidheid tot migratie over korte afstand (curve A).
2p Geef hiervoor de verklaring. Ga in je antwoord uit van de migratie over lange afstand.

5 □ De curven A en B laten zien dat een snelle toename van de bereidheid tot migratie wordt gevolgd door een snelle afname van die bereidheid als het gemiddeld inkomen per inwoner verder stijgt.
2p Geef hiervoor de verklaring, af te leiden uit bron 2.

bron 3
"Haal gastarbeiders hier die de markt nodig heeft"

Immigratie kan de vergrijzing niet voorkomen, concludeert het Nederlands Demografisch Instituut. Kunnen personeelstekorten worden bestreden met arbeidsmigratie?
De deskundigen zijn het oneens (...)

vrij naar: de Volkskrant, 6-9-2000

Gebruik bron 3 bij vraag 6.

Over het oplossen van tekorten op de arbeidsmarkt door arbeidsmigratie wordt verschillend gedacht (zie bron 3). De demograaf L. van Wissen is voorstander van een gereguleerde arbeidsmigratie naar Nederland in de vorm van arbeidsquota. Een dergelijk systeem hanteren de Verenigde Staten en Zwitserland. Zij stellen jaarlijks de maximale aantallen migranten vast en de eisen waaraan deze moeten voldoen.
4p 6 □ De econoom H. Roodenbuig vindt dat de door L. van Wissen voorgestelde quoteregeling niet het juiste instrument om de huidige knelpunten op de Nederlandse arbeidsmarkt op te lossen. Hij is van mening dat we de oplossingen in Nederland moeten zoeken.
A: Geef twee argumenten voor het standpunt van de demograaf L. van Wissen.
B: Geef twee argumenten voor het standpunt van de econoom H. Roodenbuig.

200029 16 3 Lees verder

### Pagina 4

bron 4
Omdat er onvoldoende onderzoek voorhanden is, kan niet precies worden aangegeven wat
de economische effecten van immigratie in Nederland zijn. Wel is het aannemelijk dat de
economische effecten van de bestaande immigratie in Nederland minder gunstig zullen zijn dan in de
meeste andere Europese landen en de Verenigde Staten.
vrij naar: Werkverband periodieke rapportage bevolkingsvraagstukken,
Bevolkingsvraagstukken in Nederland anno 2000, Den Haag, 2000
Gebruik bron 4 bij vraag 7.
Op basis van bron 4 zou je de volgende hypothese kunnen formuleren:
De economische effecten van de bestaande immigratie zijn in Nederland minder gunstig dan
in de meeste andere Europese landen en de Verenigde Staten.
Om deze hypothese te kunnen toetsen, heb je een bepaald soort statistische gegevens nodig
over immigranten in de betreffende landen.
2p 7 □ Geef twee voorbeelden van statistische gegevens die je nodig hebt.
Bij de vragen 8 tot en met 12 vergelijk je gebieden en verschijnselen met elkaar en leg je
relaties tussen gebieden en verschijnselen.
Gebruik de atłaskaarten 25A, B en C (52e druk: 29A, B en C) bij vraag 8.
De herinrichting van het terrein van het voormalige Academisch Ziekenhuis in het centrum
van Utrecht voldoet aan de criteria van het compacte stadbeleid, zoals geformuleerd in de
Vinex-nota.
2p 8 □ Waaruit blijkt dat?
bron 5
Het ABC-locatiebeleid in een notendop
arbeidsintensiteit
A-locatie
intensief: minder dan
40 m2 per werknemer
B-locatie
matig intensief: 40-100 m²
per werknemer
C-locatie
extensief: meer dan
100 m² per werknemer
autofhankelijkheid
minder dan 20% van
het aantal werkzame
personen is
autofhankelijk
20-30% van het aantal
werkzame personen is
autofhankelijk
meer dan 30% van het
aantal werkzame
personen is
autofhankelijk
bezoekersintensiteit
dagelijkse stroom
bezoekers
regelmatig contact met
bezoekers
vrijwel nooit of
incidenteel bezoekers
wego ntsluiting voor
goederenvervoer
nauwelijks belangrijk
mogelijk belangrijk
belangrijk
bron: Martens, K., Het ABC-locatiebeleid faalt, in: Geografie, jaargang 10, nummer 1,
januari 2001
Gebruik bron 5 bij de vragen 9 en 10.
Gebruik ook de atłaskaarten 24A, B en C (52e druk: 28A, B en C) bij vraag 9.
Tussen 1955 en 1990 is het gebied Centraal Station / Hoog Catharijne in Utrecht
grotendeels opnieuw ingericht.
3p 9 □ A: Welke typering past het beste bij dit gebied, A-, B- of C-locatie?
B: Geef twee argumenten voor je keuze.
Het ministerie van VROM verwacht dat A-locaties geleidelijk aan steeds meer kantoren en
soortgelijke bedrijven zullen verliesen aan C-locaties.
2p 10 □ Geef twee redenen voor deze verwachting en ga daarbij uit van de kenmerken van de
C-locaties.
200029 16
4
Lees verder
Voor alle eindexamens, zie www.alleeindexamens.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www

### Pagina 5

bron 6
Ontwikkeling van het aantal kantoorachtige arbeidsplaatsen op de A-locaties van
Apeldoorn, Arnhem en Eindhoven in absolute aantallen in de periode 1986-1996

[FIGUUR: Staafdiagram met op de x-as de regio's Apeldoorn-Centrum, Arnhem-Centrum en Eindhoven-Centrum, en op de y-as het aantal arbeidsplaatsen (van 0 tot 16000). Per regio zijn er twee staven: een donkergrijze staaf voor 1986 en een lichtgrijze staaf voor 1996. De legenda geeft aan dat donkergrijs arbeidsplaatsen 1986 weergeeft en lichtgrijs arbeidsplaatsen 1996.]

bron: Martens, K., Het ABC-locatiebeleid faalt, in: Geografie, jaargang 10, nummer 1,
januari 2001

bron 7
Ontwikkeling van het aandeel van kantoorachtige arbeidsplaatsen in het stadscentrum
ten opzichte van de regio als totaal

| | Aandeel van het stadscentrum in de regio 1986 | Aandeel van het stadscentrum in de regio 1996 |
|---|---|---|
| Apeldoorn-Centrum | 9,3% | 10,1% |
| Arnhem-Centrum | 10,5% | 12,2% |
| Eindhoven-Centrum | 34,8% | 26,3% |

bron: Martens, K., Het ABC-locatiebeleid faalt, in: Geografie, jaargang 10, nummer 1,
januari 2001

Gebruik de bronnen 5, 6 en 7 bij vraag 11.

In drie regio's is onderzoek gedaan om na te gaan of de verwachting van het ministerie van
VROM, zie de aanhef van vraag 10, ook werkelijkheid wordt.
3p 11
Toon met gegevens uit de bronnen aan of deze veronderstelling opgaat voor elk van de drie
onderzochte regio's afzonderlijk.

Niet in alle drie de onderzochte regio's heeft het ABC-locatiebeleid hetzelfde resultaat
gehad.
3p 12
A: In welke van de drie regio's voldoet de ontwikkeling in de periode 1986-1996 het meest
aan de criteria van het ABC-locatiebeleid?
B: Beargumenteer je keuze met gegevens uit de bronnen.

200029 16 5 Lees verder

### Pagina 6

Politiek en Ruimte

bron 8
"Nigeria is geen fantastisch land. Het is een van de meest chaotische naties ter wereld. Het is een
van de meest corrupte, ongevoelige en inefficiënte oorden onder de zon. Het is een van de duurste
landen, waar je bovendien de minste waar krijgt voor je geld. Het is vies, gevoelensvol, lawaaidig,
praelziek, oneerlijk en ordinair. Kortom, Nigeria behoort tot de meest onaangename gebieden op
aarde!" Zo beschrijft de Nigeriaanse schrijver Chinua Achebe zijn geboorteland in The trouble with
Nigeria (Wat er mis is met Nigeria). Het boek is vooral een aanklacht tegen Nigeria’s
machthebbers. Volgens Achebe zijn zij de oorzaak van de chaos waarin het land verkeert.
bron: Moerkamp, J., Nigeria, Landenreeks Koninklijk Instituut voor de Tropen, 1994

bron 9
Nigeria

NATIONALE EENHEID LOOPT GEVAAR

Etnische en religieuze rellen ondermijnen de nationale eenheid van Nigeria. President Obasanjo
slaat er maar niet in om de onrust te bedwingen.

Voor het eerst sinds de Biafra-oorlog
(1966-1969) staat de eenheid van Nigeria ter
discussie. Een explosief mengsel van etnische,
religieuze en politieke frustraties in combinatie
met een generatiecrisis ondermijnt het
democratisch experiment van de regering van
Olusegun Obasanjo. De eerst uit het zuiden
afkomstige burgerpresident staat op
onafhankelijkheid in 1960 staat van alle kanten
onder grote druk.

Het noorden, gewend aan regeringsmacht en
controle over het leger, klaagt over
achterstelling ten opzichte van het zuiden.
Onder de Yoruba's in het zuidwesten,
Obasanjo's streek van herkomst, leeft het
gevoel dat de president zich te veel laat
ringeloren door invloedrijke noorderlingen.
(...)

bron: Onze Wereld, april 2000

bron 10
De grootste etnische groepen in Nigeria
[FIGUUR: Tabel met etnische groepen en hun percentages in Nigeria.]
Hausa en Fulani 29%
Yoruba 21%
Ibo 18%
Ijo 10%
Kanuri 4%
Ibibio 3,5%
Tiv 2,5%

bron: World Fact Book 2000, CIA

Bij de vragen 13 tot en met 17 vergelijk je verschijnselen en confronteer je dimensies met
elkaar.

Gebruik de bronnen 8 tot en met 10 en kaartblad 189 (52e druk: 151) bij de vragen 13 tot
en met 17.

Volgens bron 8 verkeert Nigeria in een chaos. De atlas bevat aanwijzingen dat dit niet
alleen de schuld is van onbekwame en corrupte politieke machthebbers maar dat ook andere
factoren een rol spelen.
3p 13 Noem met behulp van kaartblad 189 (52e druk: 151) nog drie sociaal-geografische factoren
die bijdragen aan de chaos in Nigeria.

200029 16
6
Lees verder


### Pagina 7

Hoewel het volgens de bronnen 8 en 9 niet goed gaat met Nigeria en de nationale eenheid in gevaar is, geldt dit land toch als één van de meest invloedrijke staten in Afrika.
4p 14 A: Geef een verklaring van politieke aard voor deze grote invloed van Nigeria.
B: Geef een verklaring van economische aard voor deze grote invloed van Nigeria.

Veel inwoners van het zuiden van Nigeria zouden graag zien dat dit gebied onafhankelijk wordt. Deze wens vloeit onder meer voort uit culturele motieven.
4p 15 Noem aan de hand van de bronnen en de kaarten in de atlas ook een economisch en een politiek motief voor deze wens tot onafhankelijkheid.

In 1976 besloot de Nigeriaanse regering tot de bouw van een nieuwe hoofdstad: Abuja. In 1991 verhuisde de regering vanuit de miljoenenstad Lagos naar deze nieuwe stad in het geografische hart van het land.
2p 16 Leg uit dat deLocated deze van de nieuwe hoofdstad beschouwd kan worden als een antwoord op de problemen van de etnische pluriformiteit in Nigeria.

De meeste staatsgrenzen in Afrika zijn een erfenis uit het koloniale tijdperk. De in 1963 opgerichte Organisatie van de Afrikaanse Eenheid heeft de toemalige grenzen in Afrika als vaststaand geaccepteerd. Nu, bijna veertig jaar later, kun je je afvragen of dat wel zo'n verstandig besluit is geweest. Wat vind jij van dit destijds door de Organisatie van de Afrikaanse Eenheid genomen besluit?
4p 17 Beargumenteer je antwoord door:
* een argument te geven vóór dit besluit om vast te houden aan de toen bestaande grenzen en
* een argument tegen dit besluit te geven en
* deze argumenten tegen elkaar af te wegen en daarbij duidelijk aan te geven op grond waarvan je dit standpunt inneemt.

bron 11 Het Europees-Mediterrane partnerschap
De EU heeft nauwe historische en culturele banden met de landen rond de Middellandse Zee, maar er zijn ook gemeenschappelijke problemen. Op de EU-topconferentie in Barcelona in 1995 is besloten de onderlinge banden nauwer aan te halen en tot nieuwe samenwerkingsvormen te komen: 'het Europees-Mediterrane partnerschap'. Zo wordt de economische hulp van de EU aan haar buurlanden rond de Middellandse Zee verhoogd om de leefomstandigheden daar te verbeteren, de werkgelegenheid te bevorderen en de ontwikkelingskloof met de arme landen te verkleinen. Uiteindelijk moet dat in het jaar 2010 leiden tot een vrijhandelszone in het Middellandse-Zeegebied.

vrij naar: Dijk, M.P. van, in: Inzet magazine, oktober 1999, nr. 44

bron 12 De Europese Unie en haar mediterrane partners
[FIGUUR: Een kaart van Europa en het Middellandse Zeegebied, met de landen van de EU in het westen en landen rond de Middellandse Zee, waaronder Marokko, Algerije, Tunesië, Libië, Egypte, Israël, Cyprus, Turkije, Syrië, Libanon en Jordanië.]

bron: De Europese Unie en haar mediterrane partners,
brochure van de Europese Commissie, 1997

200029 16 7 Lees verder


### Pagina 8

bron 13 Bodemgebruik in Europa
Legenda:
Improductief (toendra, hooggebergte)
Bos
Vee teelt
Akkerbouw (granen, suikerbieten)
Akkerbouw en veeteelt
Mediterrane landbouw (olijven, sinaasappelen, druiven)

[FIGUUR: Kaart van Europa met de verspreiding van verschillende bodemgebruikstypen, met een legenda en schaalbalk. Plaatsnamen zijn aangegeven.]

bron: De Grote Bosatlas, 51e druk, 1999

Bij de vragen 18 tot en met 22 vergelijk je gebieden en verschijnselen met elkaar, wissel je van analyseniveau en verander je van ruimtelijke schaal.

Gebruik de bronnen 11 tot en met 13, alsmede de atlas bij de vragen 18 tot en met 22.

1p 18 $\square$ De Bosatlas verdeelt de wereld in tien cultuurgebieden. Tot welk van deze tien cultuurgebieden behoren de meeste mediterrane partners van de EU?

2p 19 $\square$ Leg met behulp van bron 13 uit waarom een aantal Zuid-Europese lidstaten van de EU niet zo enthousiast is over het stichten van een vrijhandelszone in het Middellandse-Zeegebied.

Toch hebben met name de Zuid-Europese lidstaten van de EU om andere redenen wel degelijk belang bij een intensieve samenwerking tussen de EU en de buurlanden rond de Middellandse Zee.
2p 20 $\square$ Geef hiervoor twee niet-economische redenen.

De buurlanden van de EU rond de Middellandse Zee hopen dat de in bron 11 genoemde vrijhandelszone zal leiden tot meer Europese investeringen in deze regio waardoor de welvaart er zal kunnen toenemen.
2p 21 $\square$ Geef twee economische redenen waarom het voor veel ondernemers uit de Europese Unie aantrekkelijk is om in deze regio te investeren.

Voor ondernemers uit de Europese Unie zijn er ook nadelen aan het investeren in deze regio.
1p 22 $\square$ Geef een politieke reden waarom het voor deze ondernemers niet aantrekkelijk is om in deze regio's te investeren.

200029 16 8 Lees verder


### Pagina 9

Mens en Milieu
3p 23 □ Het rivierkleilandschap vervult een belangrijke functie in de ecologische hoofdstructuur.
A: Welk deel van het rivierkleigebied is bij uitstek geschikt om deel uit te maken van de
ecologische hoofdstructuur?
B: Geef een argument voor het bedoelde antwoord.

bron 14 Verwoestijning als samenspel van ecologische, endogene (interne) en exogene (externe)
factoren en systemen

[FIGUUR: Diagram met drie overlappende ovalen die ecologische factoren en systemen, endogene factoren en systemen, en exogene factoren en systemen vertegenwoordigen, met pijlen die interacties aangeven.]

ecologische factoren en systemen:
o.a. klimaat, vegetatie, bodem, waterhuishouding,
zonneinstraling, evapotranspiratie

endogene factoren en systemen:
o.a. nationale economische en
staatsrechtelijke systemen, demografie, sociale
verhoudingen, benuttings- en gebruiks-
ruimte, overlevingsstrategieën

exogene factoren en systemen:
o.a. wereldeconomie, internationale politiek,
koloniaal verleden, ontwikkelingssamenwerking,
internationale technologische ontwikkelingen

vrij naar: Hammer, T., Geographische Rundschau, november 11/2000

bron 15 De ontwikkeling van grondgebruik voor verschillende landbouwdoeleinden en de
bevolkingsgroei in Niger in de periode 1961-1998

[FIGUUR: Lijngrafiek met op de y-as "oppervlakte (milj. hectare)" en "landelijke bevolking (milj.)" en op de x-as de jaren 1961 tot 1997. Drie lijnen tonen de ontwikkeling van akkerbouwareaal, veeteeltareaal en landelijke bevolking.]

Legenda:
landbouwareaal
akkerbouwareaal
veeteelt areaal
landelijke bevolking

200029 16 9 Lees verder


### Pagina 10

bron 16 De grootte van het veebestand in Niger in de periode 1961–1998

[FIGUUR: Lijnendiagram met op de y-as links het aantal runderen, geiten en schapen (x1.000.000) en op de y-as rechts het aantal kamelen (x1.000). De x-as toont de jaren van 1961 tot 1999.]

bronnen 15 en 16: Richter, R., Geographische Rundschau, november 11/2000

bron 17 Vluchtelingenstromen, enkele honderdduizenden mensen in totaal, ontstonden als gevolg van
extreme droogte in de Sahel in de jaren 1972–1974 en in 1984–1985. De stromen kwamen op gang
met veehoudende nomaden die, als eersten en het ergst getroffen, naar de gebieden van de
keuterboeren (kleine gemengde landbouwbedrijfjes) trokken. Vervolgens trokken uit deze gebieden
geconcentreerde stromen vluchtende keuterboeren en nomaden naar opvangkampen in en nabij
de steden.

bron: Richter, R., Geographische Rundschau, 11/2000

Bij de vragen 24 tot en met 29 vergelijk je verschijnselen met elkaar en leg je relaties
tussen verschijnselen.

Gebruik de bronnen 14 tot en met 17 bij de vragen 24 tot en met 27.

2p 24 ☐ Als oorzaak voor verwoestijning wordt vaak overbebouwing genoemd, met als mogelijk
gevolg het ontstaan van vluchtelingenstromen (bron 17). Volgens een studie van R. Richter
(bronnen 15 en 16) is overbebouwing niet de hoofdoorzaak van deze vluchtelingenstromen.
Geef met behulp van de bronnen 15 en 16 een argument dat deze conclusie uit de studie van
R. Richter ondersteunt.

2p 25 ☐ Het is te verwachten dat het proces van verwoestijning in landen als Niger in de toekomst in
een steeds hoger tempo verloopt.
Geef hiervoor een uit bron 15 af te leiden argument dat deels dit hogere tempo van
verwoestijning waarschijnlijk maakt.

Gebruik ook de atlas bij vraag 26.

2p 26 ☐ Om droogteproblemen in het zuiden van Niger snel te kunnen opvangen zijn internationale
afspraken op fluviale schaal nodig.
Leg dit uit.

200029 16 10 Lees verder

### Pagina 11

Vervoeistijning is een complex milieuprobleem waarvan de wisselwerkingen tussen oorzaak
en gevolg op alle ruimtelijke schalen (bron 14). Overbevolking is hierboven reeds
als mogelijke factor genoemd. Het Nederlandse Ministerie van Buitenlandse Zaken laat zich
adviseren bij de bestrijding van verwoestijning in de Sahel.
5p 27
Schrijf met behulp van bron 14 en overeenkomstig de onderstaande instructies een
samenhangend advies over de bestrijding van de verwoestijning in de Sahel. Je gaat in je
advies ervan uit dat verdroging als gevolg van menselijk handelen bijdraagt aan de
verwoestijning.
Instructies:
Schrijf een samenhangend advies voor het Ministerie van Buitenlandse Zaken, bij voorkeur
in niet meer dan 100 woorden. Neem in dit advies de volgende onderdelen op:
A: Proces: op welke wijze het menselijk handelen bijdraagt aan verwoestijning.
B: Maatregel: welke concrete maatregel genomen kan worden om de bijdrage van de mens
aan de verwoestijning te verkleinen.
C: Gevolgen:
1: wat de ecologische
2: de endogene (interne)
3: en de exogene (externe) gevolgen zijn van deze maatregel.
bron 18
Eén vlindersoort minder op aarde. Wie maalt erom behalve een enkele verwoede vlinderaar. Maar
dat er elk jaar tienduizenden dier- en plantensoorten uitsterven, dat hele ecologische systemen,
zoals tropische bossen, dreigen te verdwijnen (...)? Ook voor ontwikkelingssamenwerking is
biodiversiteit een sleutelbegrip geworden: de afname van de biodiversiteit dreigt op korte termijn
de hele wereldbevolking, maar treft op korte termijn de kwetsbaarste groepen het eerst.
Armoedebestrijding en behoud van biodiversiteit liggen daarom in elkaars verlengde.
Voor ontwikkelingssamenwerking is bescherming van afzonderlijke soorten van minder belang dan
bescherming van ecosystemen. Want juist bij die ecosystemen zie je de vicieuze cirkel van
armoede en milieudegradatie.
vrij naar: Oppewal, J., Tekstfragment uit Internationale Samenwerking, februari 1995
Gebruik bron 18 bij de vragen 28 en 29.
2p 28
In bron 18 wordt gesproken over een vicieuze cirkel van armoede en milieudegradatie.
Deze vicieuze cirkel is hieronder weergegeven. De onderdelen 1 en 3 zijn al aangegeven.
Schrijf de cijfers 2 en 4 op je antwoordblad en zet er de juiste invulling achter. Ga daarbijbij
uit van de natuur-/milieurelatie.
[FIGUUR: Een cyclus met 4 onderdelen, genummerd 1 tot en met 4. Nummer 1 is gelabeld "afhankelijkheid van rijke landen". Nummer 3 is gelabeld "milieudegradatie". Pijlen wijzen van 1 naar 2, van 2 naar 3, van 3 naar 4 en van 4 naar 1. Onder de pijlen 2->3 en 4->1 staan stippellijnen.]
vicieuze cirkel
1
afhankelijkheid van
rijke landen
milieudegradatie
2p 29
Afname van de biodiversiteit veroorzaakt problemen op diverse ruimtelijke schalen, onder
andere op de mondiale schaal.
Leg met behulp van een concreet voorbeeld uit waarom de afname van de biodiversiteit op
mondiale schaal voor de mens belangrijke nadelen heeft.
200029 16
11
Lees verder
Beschikbaar gesteld door Stichting Studie

### Pagina 12

bron 19 Een deel van de provincie Noord-Brabant rond 1985
[FIGUUR: Kaart van een deel van Noord-Brabant met enkele plaatsnamen en hoogtelijnen.]
bron: Grote Provincie Atlas van Noord-Brabant/Oost, schaal 1:25.000, Groningen, 1990
Gebruik bron 19 en eventueel de atlas bij vraag 30.

2p 30
Bron 19 is een kaart van een agrarisch gebied in het oosten van Noord-Brabant. In dit gebied is de intensieve veehouderij de belangrijkste vorm van landbouw. In welke gegevens van de kaart kun je afleiden dat deze vorm van landbouw daar overheerst?

200029 16 12 Lees verder

### Pagina 13

bron 20 Toename CO₂-gehalte in de atmosfeer in de periode 1960-1985 te Mauna Loa, Hawaii
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as CO₂-concentratie (deelties per miljoen luchtmoleculen) van 320 tot 350, en op de x-as de jaren van 1965 tot 1985. Er zijn twee lijnen getekend, één die de jaarlijkse gemiddelden weergeeft en een andere die de seizoensgebonden schommelingen laat zien. Er is een legenda die de jaarlijkse gemiddelde en de seizoensgebonden schommelingen aanduidt. De algemene trend is een stijging van de CO₂-concentratie over de jaren.]
Legenda:
jaar-
gemiddelde
winter
zomer
jaar
bron: Kemp, D., Global environmental issues, Londen, 1994
Gebruik bron 20 bij vraag 31.
Er is een groot verschil tussen de zomer- en de wintermaanden voor wat betreft het
2p 31 CO₂-gehalte in de atmosfeer.
Welke twee factoren dragen bij aan dit grote verschil?
Einde
200029 16 13