# Eindexamen Economie VMBO-KB 2023 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-kb/economie/2023/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

### Vraag 36 – Opgave 1

### Vraag 37 – Opgave 1

### Vraag 38 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-KB
2023
tijdvak 1
donderdag 25 mei
13.30 - 15.30 uur
economie CSE KB

Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 38 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 49 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden.

KB-0233-a-23-1-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Nederland, tomatenland

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 1 in de bijlage.

De Nederlandse economie is de best presterende van Europa. In de ranglijst van het World Economic Forum in 2021 stijgt ons land van plek zes naar plek vier. De sterke economie van Nederland komt onder andere door de open economie van Nederland.

1p 1 Een open economie leidt tot meer concurrentie tussen bedrijven. Producenten verbeteren om die reden de kwaliteit van hun producten. Noem nog een ander voordeel voor de consument van een open economie.
A De btw op goederen wordt verlaagd.
B De goederen kunnen duurder worden.
C De goederen kunnen goedkoper worden.
D De keuze voor de consument wordt minder.

Voor de Nederlandse economie is import en export van landbouwproducten erg belangrijk. In Nederland worden grote hoeveelheden tomaten geteeld. Toch importeren we ook nog een grote hoeveelheid tomaten uit Duitsland.

Gebruik informatiebron 1.
1p 2 Bereken voor welk bedrag Nederland in 2021 aan tomaten uit Duitsland importeerde. Schrijf je berekening op.

1p 3 In de afgelopen jaren is de concurrentie binnen Europa toegenomen. Zuid-Europese telers kunnen goedkoper tomaten produceren dan Nederlandse telers.
→ Noem een manier, anders dan de prijs, waarop Nederlandse telers kunnen blijven concurreren met Zuid-Europese tomatentelers.

Gebruik informatiebron 1.
2p 4 In 2022 maakte het CBS bekend dat de exportopbrengst van tomaten naar Duitsland was gestegen naar € 926.400.000.
→ Bereken de procentuele stijging van de Nederlandse tomatenexport naar Duitsland in 2022, vergeleken met 2021. Schrijf je berekening op.

KB-0233-a-23-1-0
2 / 14
lees verder ►►►

### Pagina 3

1p 5 Internationale handel is heel belangrijk voor de Nederlandse economie en de welvaart in Nederland. Een econoom doet twee beweringen:
1 Vrij verkeer van goederen en diensten leidt tot meer concurrentie binnen de Europese Unie (EU).
2 Importheffingen van de EU zorgen voor een stijging van de Nederlands import.
Welke van de bovenstaande beweringen is of zijn juist?
A Alleen 1 is juist.
B Alleen 2 is juist.
C Zowel 1 als 2 is juist.

1p 6 In Nederlandse winkels zijn ook tomaten te koop die geimporteerd zijn uit Spanje en Marokko.
→ Welk voordeel hebben de Nederlandse importeurs van Spaanse tomaten, omdat Spanje lid is van de EU en de EMU?

KB-0233-a-23-1-0 3 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

E-bike van de zaak
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms
gebruikmaken van informatiebron 2 in de bijlage.

Loes gebruikt haar auto alleen voor woon-werkverkeer van Laren (NH)
naar Hilversum. Autorijden is duur en niet duurzaam. Daarom gaat zij
uitzoeken hoeveel autorijden haar kost en welke duurzame alternatieven
er zijn om op haar werk te komen.

2p 7 Hieronder staan drie verschillende stellingen over autokosten.
Geeef voor elke stelling aan of deze juist of onjuist is.
Doe het zo: Noteer de nummers (1), (2) en (3) op je antwoordblad en
schrijf daarachter juist of onjuist.
1 De kosten van een autoverzekering zijn incidentele uitgaven.
2 De brandstofkosten zijn huishoudelijke uitgaven.
3 De kosten voor onderhoud en reparatie zijn vaste lasten.

gegevens over woon-werkverkeer van Loes:
- Loes werkt 4 dagen per week, 45 weken per jaar.
- De enkele reisafstand woon-werkverkeer bedraagt 8 km.
- Haar auto rijdt 1 : 20 (1 liter per 20 km).
- De benzineprijs bedraagt € 1,99 per liter.

2p 8 Bereken de brandstofkosten voor Loes per jaar. Schrijf je berekening op.
1p 9 Het duurst van autorijden zijn de afschrijvingen van de auto.
Hoe worden de afschrijvingen berekend?
A (aanschafwaarde - levensduur) / restwaarde
B (aanschafwaarde - restwaarde) / levensduur
C levensduur / (aanschafwaarde - restwaarde)
D restwaarde / (aanschafwaarde - levensduur)

Loes heeft alle autokosten berekend, gemiddeld komt ze op € 5.500 per
jaar.
Loes: “Misschien is een E-bike (elektrische fiets) stukken goedkoper."
In het Fietsersblad vindt ze verdere informatie.

Gebruik informatiebron 2.
1p 10 Bereken de elektriciteitskosten van de E-bike per jaar. Schrijf je
berekening op.

KB-0233-a-23-1-o 4/14 lees verder ▶▶▶

### Pagina 5

1p 11 Ze heeft een mooie fiets gezien die € 3.000 kost.
Een E-bike is voor Loes veel goedkoper dan de auto. Maar ook voor het
bedrijf waar Loes werkt kan een E-bike voor woon-werkverkeer positieve
gevolgen opleveren.
→ Geef een voorbeeld van een positief gevolg voor de werkgever door
het gebruik van de E-bike te stimuleren.

1p 12 Loes wil het nog scherper stellen: "Als meer werknemers een E-bike gaan
gebruiken voor het woon-werkverkeer kunnen de maatschappelijke kosten
van het woon-werkverkeer dalen."
Welk argument ondersteunt de mening van Loes?
A De prijs van autobrandstof kan dalen.
B De prijs van autobrandstof kan stijgen.
C Het milieu wordt meer vervuild.
D Het milieu wordt minder vervuild.

KB-0233-a-23-1-0 5/14 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Hondenuitlaatservice
Emma heeft een eigen bedrijf: Uit met Bello. Ze laat met een bakfiets
honden uit, waarvan de baasjes onvoldoende tijd hebben om hun
viervoeters uit te laten.

prijslijst van Uit met Bello
losse wandeling
tienstrippen wandelkaart
maandkaart

datum op afspraak
kaart is een jaar geldig
1 of 2 x per week mee
3 of 4 x per week mee

prijs
€ 14
€ 135
€ 13 per wandeling
€ 12,50 per wandeling

1p 13
De baasjes van honden die regelmatig gebruikmaken van Uit met Bello
betalen minder per wandeling, omdat Uit met Bello . . .
A geen klantenbinding wil.
B meer zekerheid heeft omtrent de opbrengsten bij vaste klanten.
C minder zekerheid heeft omtrent de opbrengsten bij vaste klanten.

1p 14
Op een maandag in april laat Emma negen honden tegelijk uit.
In de planning ziet ze de aangemelde honden van maandag:
- Bello – losse wandeling
- Blacky, Pluto – aftekenen op tienstrippen wandelkaart
- Pascha, Sam, Dribbel, Snuf, Rakker – elke maandag en donderdag
- Droppie – maandag, dinsdag, woensdag, donderdag
→ Bereken de totale opbrengst op deze dag voor Uit met Bello. Schrijf je
berekening op.

1p 15
Uit met Bello heeft relatief weinig bedrijfskosten.
→ Maak van de onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door
de juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de
nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.
Als Uit met Bello weinig bedrijfskosten heeft, is het verschil tussen de
brutowinst en de nettowinst relatief ...(1)... (groot / klein). De aanschaf
van hondenbrokken zijn ...(2)... (afschrijvingskosten / variabele kosten /
vaste kosten).

In haar werkgebied is veel vraag naar haar uitlaatservice. Er ontstaat een
wachtlijst, dus wil. Uit met Bello gaan uitbreiden. Nu passen er acht
honden in de bakfiets. In een elektrisch autobusje kan ze er twintig
tegelijk vervoeren. Maar dan heeft ze een extra werknemer nodig.

KB-0233-a-23-1-o
6 / 14
lees verder ►►►

### Pagina 7

2p 16 Door de extra klanten is het autobusje in korte tijd terugverdiend.
- Ze kan het autobusje aanschaffen voor € 4.350.
- De toename van de omzet is € 100 per dag.
- De extra kosten zijn € 75 per dag.
→ Bereken in hoeveel dagen het autobusje is terugverdiend. Schrijf je berekening op.

2p 17 Door de aanschaf van het autobusje zullen ook andere bedrijfskosten van Uit met Bello toenemen.
→ Noem twee andere voorbeelden van bedrijfskosten die toenemen door de aanschaf van het autobusje.

2p 18 Door de aanschaf van het autobusje wordt er op een andere manier gewerkt bij Uit met Bello.
→ Maak van de onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan.
De aanschaf van het autobusje leidt voor het bedrijf tot een toename van de (1)... (consumptiecapaciteit / productiecapaciteit) van het bedrijf.
De aanschaf van het autobusje leidt tot een ... (2)... (arbeidsintensievere / kapitaalintensievere) productie.

KB-0233-a-23-1-o 7 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

Zambia

Voor een praktische opdracht gaan
Sanne en Kofi onderzoek doen naar de
economische situatie van het
ontwikkelingsland Zambia.
Kofi komt oorspronkelijk uit Zambia en is
benieuwd naar de economische situatie
van zijn geboorteland.
[FIGUUR: Een kaart van Afrika met Zambia gemarkeerd.]

1p 19 Monocultuur en hoge schulden zijn kenmerken van een ontwikkelingsland,
zo ook in Zambia.
→ Noem nog twee andere kenmerken van een ontwikkelingsland.

Op Wikipedia leest Kofi dat Zambia erg afhankelijk is van de export van
koper. Veel koper wordt geëxporteerd naar China waar het wordt gebruikt
in de woningbouw.

1p 20 Als de Chinese economie minder groeit zal de exportwaarde van koper uit
Zambia ook afnemen.
Hieronder staan vijf economische verschijnselen:
1 De Chinese economie groeit minder.
2 China gaat minder woningen bouwen dan gepland.
3 De prijs van koper uit Zambia daalt.
4 De Chinese vraag naar koper uit Zambia daalt.
5 De exportwaarde van Zambia zal afnemen.
In welke regel staan deze verschijnselen zo, dat een logische
gedachtegang ontstaat?
A 1 → 2 → 3 → 4 → 5
B 1 → 2 → 4 → 3 → 5
C 1 → 3 → 2 → 4 → 5
D 1 → 3 → 4 → 2 → 5
E 1 → 4 → 2 → 3 → 5
F 1 → 4 → 3 → 2 → 5

KB-0233-a-23-1-o 8 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 9

1p 21 In Zambia bevinden zich veel mijnen die de grondstof kopererts produceren. Wat zou de economie van Zambia meer opleveren?
A de export van eindproducten
B de export van grondstoffen
C de import van eindproducten
D de import van grondstoffen

2p 22 Sanne komt tot de conclusie dat de hoge schulden van Zambia leiden tot een lage economische groei.
→ Leg in twee stappen uit dat de schulden van Zambia leiden tot een lage economische groei.

Kofi vindt dat het met de staatsschuld van Zambia nog wel meevalt. De staatsschuld van Zambia is in verhouding tot het nationaal inkomen zelfs lager dan in Nederland.

[FIGUUR: Tabel met land, nationaal inkomen en staatsschuld. Landen zijn Nederland en Zambia. Nationaal inkomen Nederland is € 913 miljard, Zambia is € 27 miljard. Staatsschuld Nederland is € 420 miljard, Zambia is € 11,88 miljard.]

2p 23 Bereken dat de staatsschuld van Zambia in verhouding tot het nationaal inkomen lager is dan van Nederland. Schrijf je berekening op.

Kofi: "Zambia leent vooral van China. Ik vind het prima dat China veel investeert in een land als Zambia."
Sanne is het niet met Kofi eens: "Schulden aan China helpen Zambia niet vooruit. Het land kan beter geld lenen bij de Wereldbank."

1p 24 Geef een economisch argument om de mening van Sanne te ondersteunen.

KB-0233-a-23-1-o 9 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 10

Lio superrijk
Lio heeft een nieuw contract afgesloten bij FC Barcelona. De beroemde
Nederlandse voetballer gaat € 138.809.402 per jaar verdienen. Daar komt
bij de start van het seizoen nog een bonus bij van € 193.154.554.
2p 25 Bereken het gemiddelde maandsalaris van Lio. Schrijf je berekening op.
Lorenzcurve
[FIGUUR: Een Lorenzcurve grafiek met op de y-as '% van het inkomen' van 0 tot 100, en op de x-as '% van de bevolking' van 0 tot 100. De curve start bij (0,0) en loopt omhoog met een toenemende helling, passing door de punten (circa 20, circa 10), (circa 40, circa 30), (circa 60, circa 55) en (circa 80, circa 80).]
Gebruik de Lorenzcurve.
1p 26 Lio is een van de rijkste inwoners van het land.
Tot welke groep in de Lorenzcurve hoort Lio met zijn inkomen?
A groep a 0% - 20%
B groep b 20% - 40%
C groep c 40% - 60%
D groep d 60% - 80%
E groep e 80% - 100%
KB-0233-a-23-1-o
10 / 14
lees verder 

### Pagina 11

1p 27 Lio heeft een leuke villa gekocht ter waarde van € 6,2 miljoen. De meeste mensen moeten geld lenen voor de aankoop van een huis.
→ Maak van de onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan.
Er zijn verschillende leenvormen. Een lening om een woning te kunnen kopen noem je een ...(1)... (doorlopend krediet / hypotheek / koopcontract). Bij een geldlening is het maximaal te lenen bedrag afhankelijk van ...(2)... (de hoogte van je inkomen / je opleiding).

1p 28 Sinds vorig jaar vliegt Lio met een eigen vliegtuig van Nederland naar Barcelona. Het vliegtuig heeft hij niet gekocht, maar huurt hij permanent. Een voordeel van huren in plaats van kopen van een vliegtuig is:
A Aan het einde van de huurperiode ben je eigenaar.
B De verhuurder zorgt voor het onderhoud.
C Je kunt het vliegtuig verhuren aan anderen.

Lio is gek op mooie auto's. Zijn duurste auto is een Pagani Zonda van € 1,7 miljoen. De kosten van een auto zijn afhankelijk van het aantal kilometers per jaar, maar er zijn ook vaste kosten die horen bij het bezit van een auto.

1p 29 Geef van de volgende kostensoorten aan of het de vaste of variabele kosten zijn voor een autobezitter.
Doe het zo: Noteer de letters (a, b en c) op je antwoordblad. Schrijf achter de letters de juiste woorden op (vaste kosten of variabele kosten).

| kostensoort | vaste kosten | variabele kosten |
|---|---|---|
| a wegenbelasting |  |  |
| b brandstof |  |  |
| c autoverzekering |  |  |

KB-0233-a-23-1-o 11 / 14 lees verder

### Pagina 12

1p 30 De Pagani Zonda is duur in de aanschaf, maar ook per jaar is de auto een stuk duurder dan een middenklasse auto. Zo zijn de afschrijvingskosten bijzonder hoog.
Wat bepaalt, behalve de aanschafwaarde, de hoogte van de jaarlijkse afschrijvingen van een auto?
A de restwaarde, de gebruiksduur en de verzekering
B de restwaarde en de gebruiksduur
C de restwaarde, de onderhoudskosten en het aantal kilometers

2p 31 Lio heeft € 100 miljoen op zijn spaarrekening staan en hij heeft € 200 miljoen belegd in bitcoins. De jaarlijkse rente op de spaarrekening is 0,5%. Het rendement op bitcoins schat hij op 15%.
→ Bereken de totale geschatte inkomsten uit het bezit van spaargeld en bitcoins. Schrijf je berekening op.

KB-0233-a-23-1-o 12 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 13

Tata Steel in zwaar weer

uit een krant, april 2020:
Onrust bij staalproducent Tata Steel
Tata Steel in IJmuiden produceert jaarlijks meer dan zeven miljoen ton
staal. Dat staal wordt gebruikt voor de productie van auto's, koelkasten,
fomnuizen, blikjes en vele andere producten. Door overproductie op de
internationale staalmarkt dalen de prijzen van staal. Om te blijven bestaan
zal Tata Steel moeten bezuinigen of anders gaan produceren. Daardoor
dreigt ontslag voor vele werknemers.

1p 32 Tata Steel is producent van staal.
Tot welke productiesector behoort Tata Steel?
A tot de primaire sector
B tot de secundaire sector
C tot de tertiaire sector
D tot de quartaire sector

1p 33 Om te blijven bestaan overweegt de directie van Tata Steel de productie
te verplaatsen naar lagelonenlanden. Hierdoor zullen werknemers in
Nederland worden ontslagen.
→ Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de
juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de
nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.
Door de verplaatsing van de productie naar lagelonenlanden neemt
...(1)... (het aanbod van / de vraag naar) arbeid in Nederland af.
Deze verplaatsing veroorzaakt ...(2)... (conjuncturele / structurele)
werkloosheid in Nederland.

1p 34 De vakbonden stellen voor om de werkweek van werknemers in te korten
van 40 uur naar 36 uur.
→ Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de
juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de
nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.
Door de werkweek in te korten wordt dezelfde productie door ...(1)...
(meer / minder) werknemers gedaan. Daardoor hoeven er ...(2)... (meer /
minder) werknemers ontslagen te worden.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

KB-0233-a-23-1-0 13/14 lees verder >>>


### Pagina 14

1p 35 Tata Steel overweegt om het productieproces verder te automatiseren.
Zij wil daardoor beter kunnen concurreren op de wereld-staalmarkt.
Hieronder staan drie economische verschijnselen:
1 De arbeidsproductiviteit stijgt.
2 De kostprijs van staal daalt.
3 De verkooprijs van staal daalt.
In welke regel staat deze verschijnselen zo, dat een logische
gedachtegang ontstaat?
A automatisering $\rightarrow 1 \rightarrow 2 \rightarrow 3 \rightarrow$ betere concurrentiepositie
B automatisering $\rightarrow 1 \rightarrow 3 \rightarrow 2 \rightarrow$ betere concurrentiepositie
C automatisering $\rightarrow 2 \rightarrow 1 \rightarrow 3 \rightarrow$ betere concurrentiepositie
D automatisering $\rightarrow 2 \rightarrow 3 \rightarrow 1 \rightarrow$ betere concurrentiepositie
E automatisering $\rightarrow 3 \rightarrow 1 \rightarrow 2 \rightarrow$ betere concurrentiepositie
F automatisering $\rightarrow 3 \rightarrow 2 \rightarrow 1 \rightarrow$ betere concurrentiepositie

2p 36 Door de werknemers van Tata Steel wordt nu 320.400 uur per jaar
gewerkt.
$\rightarrow$ Bereken de toename van het aantal volledige banen als een volledige
baan vermindert van 40 naar 36 uur per week. Schrijf je berekening
op.

1p 37 Als het aantal uren in de werkweek daalt met 10% wil Tata Steel ook de
lonen laten dalen met 10%. De productie daalt immers ook met 10%.
De vakbond eist dat het loon per werknemer gelijk blijft.
De directie van Tata Steel zegt dat dit niet kan, omdat dan de
concurrentiepositie van Tata Steel verslechtert.
Hieronder staan drie economische verschijnselen:
1 De arbeidsproductiviteit stijgt niet.
2 De loonkosten per gewerkt uur stijgen.
3 De kostprijs van staal stijgt.
In welke regel staan de verschijnselen in de volgorde volgens de
gedachtegang van de directie van Tata Steel?
A looneis van de vakbond $\rightarrow 1 \rightarrow 2 \rightarrow 3 \rightarrow$ slechtere concurrentiepositie
B looneis van de vakbond $\rightarrow 1 \rightarrow 3 \rightarrow 2 \rightarrow$ slechtere concurrentiepositie
C looneis van de vakbond $\rightarrow 2 \rightarrow 1 \rightarrow 3 \rightarrow$ slechtere concurrentiepositie
D looneis van de vakbond $\rightarrow 2 \rightarrow 3 \rightarrow 1 \rightarrow$ slechtere concurrentiepositie
E looneis van de vakbond $\rightarrow 3 \rightarrow 1 \rightarrow 2 \rightarrow$ slechtere concurrentiepositie
F looneis van de vakbond $\rightarrow 3 \rightarrow 2 \rightarrow 1 \rightarrow$ slechtere concurrentiepositie

1p 38 Als Tata Steel in Nederland gaat sluiten zal dit betekenen dat ook de
werkgelegenheid bij andere bedrijven in de regio IJmuiden zal afnemen.
$\rightarrow$ Leg uit waarom de werkgelegenheid ook bij andere bedrijven in de
regio IJmuiden zal afnemen als Tata Steel sluit.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
KB-0233-a-23-1-o
14 / 14
einde