# Eindexamen Economie VMBO-KB 2016 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-kb/economie/2016/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-KB
2016
tijdvak 2
donderdag 23 juni
13:30 - 15:30 uur
economie CSE KB
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 35 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 46 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden.
KB-0233-a-16-2-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Hennep als vezel

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave hoef je geen gebruik te maken van een informatiebron in de bijlage.

Hennepvezels zijn al duizenden jaren in gebruik als grondstof voor kleding. Door de massaproductie van katoenvezels raakte hennep razendsnel uit de mode.
Op dit moment worden in Nederland op kleine schaal weer hennepvezels geproduceerd. In vergelijking met katoenvezels heeft hennep enorme voordelen:
- hennepvezels kunnen gewoon in het Nederlandse klimaat worden geproduceerd,
- bij de productie van hennepvezels worden veel minder chemicaliën gebruikt,
- hennepvezels zijn sterker,
- het waterverbruik bij de productie van hennepvezels is lager,
- hennep heeft een kortere productietijd.

1p 1 Op welke bedrijfskosten kan de Nederlandse henneproducent besparen doordat hennepvezels gewoon in Nederland geproduceerd kunnen worden?

De industrie en de overheid willen dat er duurzamer wordt geproduceerd. Economische groei mag niet ten koste gaan van het milieu en de welvaart van volgende generaties.

1p 2 Hieronder staan vijf economische verschijnselen.
1 Het gebruik van hennepvezels neemt toe.
2 Het gebruik van grondstoffen, chemicaliën en water neemt af.
3 Kleding slijt minder snel.
4 Er zijn minder vezels nodig voor de productie van kleding.
5 De productie van kleding wordt duurzamer.
In welke regel staan deze verschijnselen zó dat een logische gedachtegang ontstaat?
A 1 → 2 → 3 → 4 → 5
B 1 → 2 → 4 → 3 → 5
C 1 → 3 → 2 → 4 → 5
D 1 → 3 → 4 → 2 → 5
E 1 → 4 → 2 → 3 → 5
F 1 → 4 → 3 → 2 → 5

KB-0233-a-16-2-o 2 / 14 lees verder ►►►


### Pagina 3

2p 3 Noem twee redenen voor de industrie om duurzamer te gaan produceren.
Bernard is een nieuwe hennepkwekerij begonnen. Met het startkapitaal
koopt hij een grote machine die hennepvezel kan verwerken.

2p 4 Noem twee soorten bedrijfskosten die verband houden met het gebruik
van een machine.
In het begin loopt de verkoop van hennepvezels nog niet zo goed. Een
kilo katoenvezel kost € 80 en is een derde goedkoper dan hennepvezel.
Maar volgens Bernard is voor de consument het aloude gezegde hier van
toepassing: “Goedkoop is duurkoop.”

1p 5 Bereken de prijs van 1 kilo hennepvezel. Schrijf je berekening op.

1p 6 Leg uit wat Bernard bedoelt met “Goedkoop is duurkoop” in de
vergelijking tussen katoenvezel en hennepvezel als grondstof voor
kleding.

Bernard heeft grootse plannen en wil twintig mensen aannemen: “Nu is
hennepvezel nog wat duurder dan katoenvezel, maar als de afzet flink
gaat toenemen en de vaste kosten gelijk blijven, dan neemt mijn
concurrentiekracht toe, zeker weten.”

2p 7 Maak van onderstaande zinnen een economisch juist tekst door de juiste
woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1), (2) en (3) op je antwoordblad. Vul bij
de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.

De vaste kosten van Bernards bedrijf blijven gelijk. Hij verwacht dat de
productie ...(1)... (afneemt / toeneemt). Hierdoor kan de winst per
eenheid ...(2)... (dalen / stijgen) en kan de verkoop-prijs ...(3)... (dalen /
stijgen). De concurrentiekracht van Bernards bedrijf kan in het laatste
geval toenemen.

Wietske, kritische dochter van Bernard, moet het nog zien gebeuren:
“Hennep is dan wel duurzamer, maar nu nog duurder. Waarom, vraag ik
mij af, zou de consument bereid zijn om meer voor een broek van hennep
te betalen?”

1p 8 Noem een reden waarom de consument bereid is om een hogere prijs te
betalen voor een broek van hennep.

KB-0233-a-16-2-0 3 / 14 lees verder

### Pagina 4

Eten voor de winst

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave hoef je geen gebruik te maken van een informatiebron in de bijlage.

Rusland weigert in 2014 veel producten uit Europa. Hierdoor ontstaat op de Europese markt een overschot aan producten. Ook Nederlandse boeren en tuinders zijn daar de dupe van.

Nederland exporteert per jaar 61.000 ton kaas, 28.000 ton varkensvlees en 36.000 ton appels en peren naar Rusland. Deze hoeveelheid uit de drie productgroepen komt nu op de Nederlandse markt. Zouden de Nederlandse consumenten deze extra producten zelf kunnen consumeren? De omvang van het probleem wordt pas echt duidelijk als je berekent hoeveel extra er per inwoner zou moeten worden geconsumeerd door 16,8 miljoen Nederlanders.

1p 9
Bereken in één decimaal hoeveel kilogram appels en peren er in een jaar per inwoner van Nederland gemiddeld extra moeten worden geconsumeerd om het ontstane overschot te consumeren (1 ton = 1.000 kilogram).
Schrijf je berekening op.

1p 10
Econoom Peter stelt dat het onmogelijk is dat alle Nederlanders uit alle drie de productgroepen meer gaan consumeren.
→ Leg deze stelling van Peter uit.

Door de Russische boycot komen nu grote hoeveelheden appels en peren op de Nederlandse markt.

1p 11
Wat is, vanwege de gedaalde Russische vraag, het gevolg voor de Nederlandse markt van appels en peren?
A Het aanbod daalt en de prijs stijgt.
B Het aanbod stijgt en de prijs daalt.
C Het aanbod blijft gelijk en de prijs daalt.
D Het aanbod blijft gelijk en de prijs stijgt.

[FIGUUR: Twee lachende peren, een grote en een kleinere, liggen naast elkaar.]

KB-0233-a-16-2-0

4 / 14

lees verder ► ► ►


### Pagina 5

Een andere mogelijkheid is het distribueren van overschotten via de
Voedselbanken. Een Europese noodregeling bepaalt dat voor appels en
peren vergoedingen worden betaald aan de tuinders als deze appels en
peren via Voedselbanken worden verdeeld.
Een Voedselbank verstrekt kosteloos levensmiddelen aan mensen die
financieel niet of nauwelijks in staat zijn om in hun levensonderhoud te
voorzien.
De prijzen in de supermarkt zullen door de noodregeling nauwelijks
veranderen.

1p 12 Leg uit dat de prijzen in de supermarkt nauwelijks zullen veranderen als
het volledige overschot aan appels en peren via Voedselbanken wordt
verdeeld.

Mede om de boeren en tuinders te helpen om de overschotten te
verkleinen, zijn de supermarkten een actie begonnen om de verkoop van
verse producten uit eigen land te bevorderen, met als slogan:
'Versproducten van eigen grond, liggen lekker in de mond'.

1p 13 Welke soort reclame wordt hier gebruikt?
A commerciële reclame
B ideële reclame
C misleidende reclame
D sluikreclame

1p 14 De actie van de supermarkten om de boeren en tuinders te helpen is een
vorm van collectieve reclame (gezamenlijke reclame door bedrijven die
hetzelfde product leveren).
Door wie en met welk doel wordt collectieve reclame gemaakt?
A Collectieve reclame wordt gemaakt door een producent om de verkoop
van collectieve producten te stimuleren.
B Collectieve reclame wordt gemaakt door een winkel om de verkoop
van producten te stimuleren.
C Collectieve reclame wordt gemaakt door producenten en winkels
gezamenlijk om de verkoop van producten te stimuleren.
D Collectieve reclame wordt gemaakt door winkels gezamenlijk om de
verkoop van collectieve producten te stimuleren.

KB-0233-a-16-2-0 5 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 6

Volgens Peter zouden de boeren en tuinders veel meer gebruik moeten maken van plaatsbeleid in de marketingmix. Volgens hem zouden een hogere afzet de overschotten flink kunnen dalen.
2p 15 Noem een concreet voorbeeld van plaatsbeleid en leg uit hoe dit kan leiden tot een grotere afzet voor de boeren en tuinders.
KB-0233-a-16-2-o 6 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 7

De werkloosheid neemt toe

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 1 in de bijlage.

uit: De Volkskrant 1 april 2013:

Werkloosheid stijgt sterk
In maart 2013, nog steeds midden in de economische crisis, doet zich een vreemde situatie voor. De werkloosheid, vergeleken met de maand ervoor, neemt met 28.000 personen toe, terwijl er 'slechts' 2.000 banen verdwijnen. De snel oplopende werkloosheid wordt vooral veroorzaakt door de toename van het aantal nieuwe werkzoekenden. Vooral vrouwen en zzp'ers (zelfstandigen zonder personeel) gaan op zoek naar werk, volgens het UWV (Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen).

1p 16 Vaak is het zo dat, in tijden van hoge werkloosheid, werklozen zich minder aanbieden op de arbeidsmarkt.
→ Geef een argument waarom werklozen zich, in tijden van hoge werkloosheid, minder aanbieden op de arbeidsmarkt.

1p 17 Werknemers met een tijdelijk arbeidscontract worden in tijden van economische crisis meestal als eerste ontslagen.
→ Geef een argument waarom juist werknemers met een flexibel arbeidscontract als eerste worden ontslagen.

Als zzp'ers al meerdere jaren geen opdrachten meer kunnen vinden, melden zij zich uiteindelijk aan bij het UWV en worden officieel geregistreerd als werkloos.

1p 18 Geef een financiële reden waarom deze zzp'ers zich aanmelden bij het UWV.

De werkloosheid nam in het eerste kwartaal van 2013 ten opzichte van hetzelfde kwartaal in 2012 sterk toe.

Gebruik informatiebron 1.
2p 19 Bereken de procentuele toename van de geregistreerde werkloosheid in het eerste kwartaal van 2013 ten opzichte van het eerste kwartaal van 2012.
Schrijf je berekening op.

KB-0233-a-16-2-o 7 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 8

De geregistreerde werkloosheid op jaarbasis neemt sinds 2008 toe. Per
kwartaal zijn er, zoals elk jaar, soms kleine dalingen waarneembaar.

Gebruik informatiebron 1.
Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste
woorden en getallen te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de
nummers het juiste Romeinse cijfer en jaartal in. Kies uit het Romeinse
cijfer en jaartal dat tussen haakjes staat.
Meestal neemt elk jaar de geregistreerde werkloosheid ten opzichte van
het vorige kwartaal af in kwartaal ...(1)... (I / II / III / IV).
Het jaar ...(2)... (2008 / 2009 / 2010) is hierop een uitzondering.

In maart 2013 steeg de geregistreerde werkloosheid met 28.000 personen
ten opzichte van februari 2013. Het aantal werkloosheidsuitkeringen steeg
in die periode maar met 3.000.

21 Geef een reden waarom de stijging van het aantal
werkloosheidsuitkeringen lager is dan de stijging van het aantal
geregistreerde werklozen.

KB-0233-a-16-2-0 8/14 lees verder ►►►

### Pagina 9

Wereldwinkel

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms
gebruikmaken van informatiebronnen 2 en 3 in de bijlage.

Daniëlle is bedrijfsleider van een Wereldwinkel. Wereldwinkels streven
naar een gelijkere verdeling van inkomens en goederen in de wereld. De
producenten in ontwikkelingslanden krijgen via de Wereldwinkels een
‘eerlijke’ prijs voor hun producten, dat is vaak bij verkoop via de gewone
winkels niet het geval.

Gebruik informatiebron 2.
1p 22 Welke vorm van hulp bieden Wereldwinkels aan ontwikkelingslanden?
A gebonden hulp
B noodhulp
C structurele hulp

Daniëlle weet dat je in de schappen van supermarkten naast een
‘gewone’ reep chocolade ook ‘eerlijke’ Oxfam chocoladerepen kunt
vinden. Zij is benieuwd hoe eerlijk de ‘eerlijke’ Oxfam chocoladerepen
zijn. Van een ‘gewone’ chocoladereep gaat gemiddeld € 0,01 van de
consumentenprijs naar de cacaoboer.

Gebruik informatiebron 3.
2p 23 Bereken in eurocent het verschil dat de cacaoboer voor zijn cacao
ontvangt bij een ‘eerlijke’ Oxfam chocoladereep ten opzichte van een
‘gewone’ chocoladereep.
Schrijf je berekening op.

Ismaël is een geëmigreerde cacaoboer uit Ghana en komt regelmatig een
kopje koffie drinken in de Wereldwinkel van Daniëlle. Hij vindt dat de
Europese Unie (EU) bezig is met oneerlijke concurrentie.
Als hij een ‘eerlijke’ prijs voor zijn cacaobonen had gekregen, zou hij nog
steeds cacaoboer in Ghana zijn. Israël licht zijn mening toe:
1 “Een ‘eerlijke’ prijs voor de producenten in ontwikkelingslanden
alleen mogelijk als Westerse landen stoppen met het heffen van
invoerrechten.
2 Westerse landen zullen dat niet doen uit puur eigenbelang.”

2p 24 Verklaar beide uitspraken van Ismaël.

KB-0233-a-16-2-o
9 / 14
lees verder

### Pagina 10

Daniëlle en Ismaël concluderen dat de armoede in de ontwikkelingslanden
toeneemt door het subsidiebeleid van de EU.

1p 25 Hieronder staan vijf economische verschijnselen.
1 Subsidie EU aan boeren in de EU.
2 Inkomens van boeren in ontwikkelingslanden daalt.
3 Boeren in ontwikkelingslanden raken hun afzet kwijt.
4 Boeren in de EU kunnen een lagere prijs vragen voor hun producten.
5 Armoede neemt toe in ontwikkelingslanden.
In welke regel staan deze verschijnselen zó dat een logische
gedachtegang ontstaat?
A 1 → 2 → 3 → 4 → 5
B 1 → 2 → 4 → 3 → 5
C 1 → 3 → 2 → 4 → 5
D 1 → 3 → 4 → 2 → 5
E 1 → 4 → 2 → 3 → 5
F 1 → 4 → 3 → 2 → 5

KB-0233-a-16-2-o 10 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 11

Zullen we het laten bezorgen?

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebronnen 4 en 5 in de bijlage.

De Nederlandse consument houdt van goed voedsel, maar als het uitkomt, wordt steeds vaker voor lekker en gemakkelijk gekozen. Volgens mevrouw De Backer van het FoodService Instituut Nederland (FSIN) is het thuisbezorgen van kant-en-klaarmaaltijden flink in opkomst. De trend beperkt zich niet meer tot pizza's en broodjes shoarma. Ook (betere) restaurants leveren tegenwoordig hun maaltijden bij de voordeur af.

[FIGUUR: Een bestelbusje met een bezorger die een pakket overhandigt aan een vrouw buiten een gebouw.]

Gebruik informatiebron 4.
1p 26 Mevrouw De Backer (FSIN): “De omzet van shoarma/döner en grillrooms is 2,8% van de totale omzet van thuisbezorgers in Nederland.”
$\rightarrow$ Bereken in hele euro's de totale omzet van thuisbezorgers in 2014 in Nederland. Schrijf je berekening op.

1p 27 Volgens FSIN wordt de Nederlandse maaltijd steeds vaker thuisbezorgd en is er sprake van een groeimarkt. Die groei wordt mede gestimuleerd door digitale media, zoals smartphones.
$\rightarrow$ Leg uit dat digitale media bijdragen aan een groei van de omzet.

Mevrouw De Backer (FSIN): “Een nieuw verschijnsel is dat bedrijven geen complete maaltijden, maar de ingrediënten voor deze maaltijden thuisbezorgen. FijnVers.nl bezorgt elke week een box met verse ingrediënten en bijbehorende recepten en dat tegen een lagere prijs dan in de supermarkt, zo beweert FijnVers.nl.”

Gebruik informatiebron 5.
1p 28 Bereken hoeveel procent FijnVers.nl goedkoper is dan 'de supermarkt'. Schrijf je berekening op.

Gebruik informatiebron 5.
1p 29 Verklaar dat FijnVers.nl voordeliger kan zijn dan 'de supermarkt', hoewel ze ook nog recepten leveren en thuisbezorgen.

KB-0233-a-16-2-0
11 / 14
lees verder ►►►

### Pagina 12

Chocolade zonder nasmaak!

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms
gebruikmaken van informatiebron 6 en 7 in de bijlage.

Tv-journalisten Tony en Sjakie maken een
programma over de productie van chocolade in de
wereld. Cacao is de grondstof voor chocolade.
Wereldwijd wordt er 4 miljoen ton (1 ton is 1.000
kilogram) cacao geproduceerd. In Ivoorkust en
Ghana werken 2,5 miljoen cacaoboeren.
bron: www.tonyschocolonely.com

[FIGUUR: Een afbeelding van een man met een hoge hoed, staand in een dramatische wolkachtige setting, met de tekst "TONY AND THE SLAVE FREE CHOCOLATE FACTORY" prominent aanwezig.]

2p 30 Gebruik informatiebron 6 en de informatie hierboven.
Bereken hoeveel kilo cacao er, in Ivoorkust en Ghana samen, gemiddeld
per boer wordt geproduceerd.
Schrijf je berekening op.

Tony: "Dagelijks werken er wereldwijd enorm veel boeren op
cacaoplantages om ervoor te zorgen dat wij kunnen genieten van ons luxe
chocolaatje. Maar voor hen is er weinig luxe."

1p 31 Gebruik informatiebron 7.
Bereken in een decimaal hoeveel procent van de winkelprijs de cacaoboer
ontvangt.
Schrijf je berekening op.

2p 32 De wereldmarktrijzen van de cacao worden gecontroleerd door grote
cacaohandelaren. Door met buffervoorraden te werken beïnvloeden zij de
wereldmarktprijs.
→ Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de
juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1), (2) en (3) op je antwoordblad. Vul bij
de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.

Als handelaren de wereldmarktprijs willen verhogen, zullen zij de
buffervoorraden ...(1)... (vergroten / verkleinen). Hierdoor zal ...(2)... (het
aanbod / de vraag) op de wereldmarkt van cacao gaan ...(3)... (dalen /
stijgen) en daardoor zal de wereldmarktprijs van cacao stijgen.

KB-0233-a-16-2-0
12 / 14
lees verder ►►►

Beschikbaar gesteld door Stichting Stud
iebegeleiding Leiden (SSL).

### Pagina 13

Tony: "Kinderarbeid komt op de West-Afrikaanse cacaoplantages heel
vaak voor. Volgens schattingen gaat het om meer dan 1,8 miljoen
kinderen die worden gebruikt als moderne slaven. Schandalig vind ik dat!"
Tony en Sjakie willen een vernieuwende chocoladefabriek opstarten.
Omdat ze vinden dat ze alleen staan in hun strijd tegen kinderarbeid,
kiezen ze voor de naam: Tony's Eenzame Chocolade (TEC).

1p 33 TEC wil 100% kinderarbeid-vrije chocolade en koopt de cacao zelf in bij
cacaoboeren in Ivoorkust en Ghana. Zij werken met overeenkomsten met
een lange looptijd. Zowel voor TEC als voor de cacaoboeren geeft dat
voordelen.
→ Noem een voordeel voor de cacaoboeren van een overeenkomst met
een lange looptijd.

TEC betaalt de cacaoboeren per kilo 25% meer dan de wereldmarktprijs.
Volgens Sjakie leidt de hogere cacaoprijs tot economische groei in
Ivoorkust en Ghana en uiteindelijk ook tot minder kinderarbeid.

1p 34 Hieronder staan drie economische verschijnselen.
1 Boeren kunnen werknemers meer betalen.
2 Opbrengsten van de boeren stijgen.
3 Noodzaak om kinderen te laten werken neemt af.
In welke regel staan deze verschijnselen zó dat een logische
gedachtegang ontstaat?
A hogere cacaoprijs → 1 → 2 → 3 → afname van kinderarbeid
B hogere cacaoprijs → 1 → 3 → 2 → afname van kinderarbeid
C hogere cacaoprijs → 2 → 1 → 3 → afname van kinderarbeid
D hogere cacaoprijs → 2 → 3 → 1 → afname van kinderarbeid
E hogere cacaoprijs → 3 → 1 → 2 → afname van kinderarbeid
F hogere cacaoprijs → 3 → 2 → 1 → afname van kinderarbeid

Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.

KB-0233-a-16-2-o
13 / 14
lees verder ► ► ►

### Pagina 14

Tony is het niet helemaal eens met Sjakies redenering: "Ik ben voor economische groei in ontwikkelingslanden, maar ik kan me voorstellen dat economische groei in ontwikkelingslanden op korte termijn leidt tot meer kinderarbeid."

2p 35 Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1), (2) en (3) op je antwoordblad. Vul bij
de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.
Door ... (1)... (meer vraag naar / minder aanbod van) producten uit
ontwikkelingslanden ontstaat er economische groei in
ontwikkelingslanden. De vraag naar ...(2)... (werkgevers / werknemers)
stijgt dan. Als er op korte termijn ...(3)... (te veel / te weinig) arbeiders
beschikbaar zijn, worden kinderen ingeschakeld.

KB-0233-a-16-2-o 14 / 14 einde ■