# Eindexamen Natuur- en scheikunde 2 VMBO-GL/TL 2015 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/nask2/2015/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 45 – Opgave 45

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2015
tijdvak 2
donderdag 18 juni
13.30 - 15.30 uur
natuur- en scheikunde 2 CSE GL en TL
Gebruik zo nodig het informatieboekje Binas vmbo kgt.
Dit examen bestaat uit 45 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 65 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord
kunnen worden.
GT-0174-a-15-2-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Open vragen
Geeft niet méér antwoorden dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redener worden gevraagd, geef er dan twee en niet
méér. Alleen de eerste twee redener kunnen punten opleveren.
Vermeld altijd de berekening, als een berekening gevraagd wordt. Als
een gedeelte van de berekening goed is, kan dat punten opleveren.
Een goede uitkomst zonder berekening levert geen punten op.
Geef de uitkomst van een berekening ook altijd met de juiste eenheid.

De Airbus

[FIGUUR: Een vliegtuig van Airbus A380 in de lucht.]
De Airbus A380 is op dit moment het grootste
passagiersvliegtuig ter wereld. Bij de productie
ervan worden nieuwe materialen toegepast:
'Glare': een combinatie van aluminium en kunststof
die is versterkt met glasvezel. Glasvezel bestaat voornamelijk uit
siliciumdioxide.
thermoplastische kunststoffen.

1p 1 Piet stelt dat Glare geen legering genoemd mag worden.
→ Geef een argument voor de stelling van Piet.

1p 2 Geef de formule van siliciumdioxide.

1p 3 Welke eigenschap past bij het begrip thermoplast?
A Een thermoplast blijft hard bij verwarmen.
B Een thermoplast breekt bij verwarmen.
C Een thermoplast stolt bij verwarmen.
D Een thermoplast vervormt bij verwarmen.

1p 4 Hoe heet het proces waarbij kunststoffen worden gevormd uit kleine
moleculen?
A kraken
B ontharden
C polymerisatie
D thermolyse

Voordat aluminium verwerkt wordt in 'Glare', wordt het met een oplossing
van chroomzuur behandeld. Deze oplossing is extreem zuur, oxiderend en
corrosief. Door de behandeling ontstaat op het aluminium een laagje
aluminiumoxide van 5 micrometer dik. Dit laagje zorgt er onder meer voor
dat het materiaal beter bestand is tegen corrosie.

GT-0174-a-15-2-o
2/12
lees verder

### Pagina 3

1p 5 In de afbeelding hiernaast zijn de kleuren van universeelindicator-papier
weergegeven afhankelijk van de pH.
Welke kleur krijgt het indicator-papier wanneer er
een druppel chroomzuur-oplossing op wordt gedaan?
A blauw
B geel
C groen
D rood
[FIGUUR: Een achthoekig kleurpallet met pH-waarden van 1 tot 14, met bijbehorende kleuren variërend van rood (pH 1) tot blauw (pH 14).]

1p 6 Hieronder zijn enkele pictogrammen weergegeven. Twee hiervan staan op
een voorraadvat met een oplossing van chroomzuur.
I II III IV
[FIGUUR: Vier gevarendriehoeken. I toont een vlam, II toont een exploderende bom, III toont een vlam binnen een cirkel, IV toont druppels die op een hand en een metaalplaat vallen.]
→ Geef de nummers van deze twee pictogrammen.

1p 7 Wat is de verhouding aluminiumionen : oxide-ionen in aluminiumoxide?
A 1 : 2
B 2 : 1
C 2 : 3
D 3 : 2

1p 8 Hoe dik is het laagje aluminiumoxide dat ontstaat door de behandeling
met een oplossing van chroomzuur?
A 0,005 cm
B 0,005 mm
C 0,5 cm
D 0,5 mm

De airbus A380 gebruikt kerosine als brandstof. Kerosine is een mengsel
en kan met een gemiddelde molecuulformule worden weergegeven.
Het vliegtuig kan maximaal 248 ton kerosine meenemen.
De vergelijking van de volledige verbranding van kerosine is hieronder
onvolledig weergegeven. Eén coëfficiënt ontbreekt.
$C_{15}H_{32} + \ldots O_2 \rightarrow 15 CO_2 + 16 H_2O$

1p 9 Welke coëfficiënt moet voor $O_2$ worden gezet om de reactievergelijking
kloppend te maken?
A 15
B 18
C 23
D 31

3p 10 Bereken hoeveel ton water ontstaat bij de volledige verbranding van
248 ton kerosine.

GT-0174-a-15-2-o 3 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 4

Waterstof in mierenzuur

Een alternatief voor fossiele brandstoffen is het gebruik van waterstof ($H_2$)
als brandstof. Waterstof wordt wel een milieuvriendelijke brandstof
genoemd: bij de verbranding ervan ontstaat alleen waterdamp. De
hoeveelheid waterstof die nodig is om een paar honderd kilometer te
kunnen rijden past onder normale omstandigheden niet in een tank. Deze
hoeveelheid kan alleen in de auto worden meegenomen, wanneer het
wordt samengeperst onder zeer hoge druk of wordt afgekoeld totdat de
waterstof condenseert.

2p 11 Geef de reactievergelijking van de verbranding van waterstof.

2p 12 In onderstaande tabel is een aantal gegevens opgenomen.
$\rightarrow$ Neem de tabel over en kruis aan of deze gegevens wel of niet
veranderen wanneer 1000 L waterstofgas wordt afgekoeld tot een
vloeistof.

| | wel | niet |
|---|---|---|
| het aantal moleculen |  |  |
| de afstand tussen de moleculen |  |  |
| de massa |  |  |
| het volume |  |  |

1p 13 Tot welke temperatuur moet waterstof bij normale druk ($p_0$) minstens
worden afgekoeld om deze vloeibaar te laten worden? Maak gebruik van
Binas-tabel 17.
A $-259$ $^\circ$C
B $-252,7$ $^\circ$C
C $20,3$ $^\circ$C
D $293,3$ $^\circ$C

1 Voor het gebruik van waterstof als brandstof voor auto's en bussen wordt
2 onderzocht of mierenzuur ($CH_2O_2$) gebruikt kan worden als opslagmiddel.
3 Mierenzuur kan worden gevormd uit waterstof en één andere stof. De
4 automobilist kan een oplossing van mierenzuur tanken. Met behulp van
5 een katalysator in de auto zou het mierenzuur kunnen worden omgezet tot
6 onder andere waterstofgas.

1p 14 Geef de molecuulformule van de andere stof (regel 3).

GT-0174-a-15-2-o

4 / 12

lees verder ►►►


### Pagina 5

2p 15 Laat met een berekening zien dat uit 1,0 L mierenzuuroplossing 0,034 kg waterstofgas kan ontstaan.
Ga uit van de volgende gegevens:
– 1,0 L mierenzuuroplossing bevat 0,78 kg mieren-zuur;
– per molecuul mieren-zuur ontstaat één molecuul waterstofgas.

1p 16 Bereken hoeveel km een auto kan rijden op 50 L mierenzuuroplossing.
Ga uit van de volgende gegevens:
– uit 1,0 L mierenzuuroplossing kan 0,034 kg waterstofgas ontstaan;
– een auto kan per kg waterstof 115 km rijden.

Kunstwerk van kwik
1 In 1937 heeft de kunstenaar Calder een
2 kwikfontein gemaakt. Hiervoor werd 200 liter
3
4
5
6
7
8
9
kwik aangevoerd. De fontein bestaat uit metalen
platen waarover de kwik naar beneden rolt en
uiteindelijk in een bad vol kwik terechtkomt.
De bezoekers mochten destijds hun vingers in
het bad steken om het koude metaal te voelen.
Ook konden ze er munten inwerpen die dan bleven drijven. Het kunstwerk
werd later verplaatst naar een afgesloten glazen vitrinekast.
naar: Periodic Tales - Hugh Aldersey-Williams

[FIGUUR: Een foto van een kunstwerk met een schaal met daarop een vloeistof en twee gebogen objecten boven de vloeistof.]

1p 17 Wat is de toestandsaanduiding van kwik bij kamertemperatuur?
A (aq)
B (g)
C (l)
D (s)

2p 18 De massa van 1,0 mL kwik is 13,5 g.
→ Bereken hoeveel ton kwik werd aangevoerd voor dit kunstwerk
(1 ton is 1000 kg).

1p 19 Was de dichtheid van de munten (regel 8) groter dan, gelijk aan of kleiner
dan die van kwik?
A groter
B gelijk
C kleiner

1p 20 Het kunstwerk werd verplaatst (regel 9) vanwege een gevaarlijke
stoffeigenschap van kwik.
→ Geef deze stoffeigensschap.

GT-0174-a-15-2-o 5 / 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Gasbrug

1p 21 Geef de rationele naam van MgCO₃.
1p 22 Geef de naam van glaswerk II.
1p 23 Geef aan uit welk gegeven in de tekst blijkt dat al het CaCO₃ en MgCO₃ uit de tablet zal reageren.

De vergelijking van de reactie van H⁺ met CaCO₃ is hieronder onvolledig weergegeven. Een coëfficiënt en twee formules ontbreken.

... H⁺ + CaCO₃ → ... + ... + CO₂

2p 24 Neem de onvolledige vergelijking over en vul de ontbrekende gegevens in.
2p 25 Laat met een berekening zien dat 166 mL CO₂ kan ontstaan uit 680 mg CaCO₃. Ga hierbij uit van de volgende gegevens:
– de massaverhouding bij deze reactie is CaCO₃ : CO₂ = 100 : 44,0
– 1,00 mL CO₂ heeft een massa van 1,80 mg.

1p 26 Na afloop van de proef zal de pH van de vloeistof in glaswerk I zijn veranderd. Ga ervan uit dat alle CO₂ wordt omgezet tot CO₂²⁻. Welke pH zal de vloeistof kunnen hebben?
A 0,1
B 4,6
C 7,8
D 11,1

GT-0174-a-15-2-0 6/12 lees verder ►►►

### Pagina 7

2p 27 Hieronder staat een aantal mogelijke aanpassingen van de proef.
→ Neem onderstaande tabel over en kruis bij elke aanpassing aan of de
gasvorming wel of niet wordt versneld. Ga ervan uit dat het volume
zoutzuur in alle gevallen gelijk is.
wel niet
een hogere concentratie zoutzuur in glaswerk I doen
kouder zoutzuur in glaswerk I gebruiken
de tablet verpulveren
een groter glaswerk I gebruiken

1p 28 In theorie zal bij de reactie uit de tablet 189 mL $CO_2$ kunnen ontstaan.
Toch is in glaswerk II slechts 105 mL gas opgevangen. Een belangrijke
oorzaak hiervan is dat het gas oplosbaar is in water. Ook is het mogelijk
dat iets niet goed is gegaan bij de uitvoering van de proef.
→ Geef aan welke fout bij de uitvoering kan zijn gemaakt, waardoor
minder gas is opgevangen dan 189 mL.

Voor een herhaling van de proef maken ze een gelijke opstelling. Dan
blijkt dat glaswerk II 30 mL lucht bevat. Sebas zegt: "Je weet de
hoeveelheid koolstofdioxidegas als je van het totale gasvolume 30 mL
lucht aftrekt."

2p 29 Geef aan of Sebas gelijk heeft. Motiveer je antwoord.
GT-0174-a-15-2-0
7 / 12
lees verder ►►►

### Pagina 8

Van cacaovrucht tot chocolade

Cacao wordt gewonnen uit de bonen die aanwezig zijn in cacaovruchten. De vruchten worden - zonder schil - in grote ondiepe bakken verzameld om te vergisten. Hierbij vinden onder meer de volgende reacties plaats:
Glucose uit de cacaobonen wordt omgezet tot alcohol en koolstofdioxide. Hierbij is glucose de enige beginstof. (reactie I)
De ontstane alcohol reageert met zuurstof uit de lucht tot azijnzuur. (reactie II)
Na afloop van het vergistingsproces worden de cacaobonen afgescheiden en ondergaan nog allerlei bewerkingen. Hierbij ontstaat onder meer "cacaomassa". Cacaomassa is een donkerbruin mengsel van cacaoboter en vaste cacaodeeltjes.

naar: www.etenschappen.be

[FIGUUR: Open cacaovrucht met bonen en een losse schil.]

30 3p Geef de reactievergelijking van reactie I.

31 1p Wat is de formule van azijnzuur?
A $H_2SO_4$
B HAc
C HCl
D $HNO_3$

Een deel van de cacaomassa kan bij 90 °C worden uitgeperst in een zogeheten filterpers. De (gesmolten) cacaoboter gaat door het filter heen. De vaste deeltjes blijven op het filter achter. Deze vaste deeltjes worden uiteindelijk vermalen tot cacaopoeder (waarvan bijvoorbeeld chocolademelk kan worden gemaakt).

32 1p Welke naam kan bij dit scheidingsproces worden gegeven aan de vaste cacaodeeltjes?
A bezinksel
B extract
C filtraat
D residu

GT-0174-a-15-2-O 8 / 12 lees verder

### Pagina 9

Chocolade wordt hoofdzakelijk gemaakt uit vier hoofdingrediënten: de donkerbruine cacaomassa wordt gemengd met (extra) cacaoboter, suiker en eventueel melkpoeder. Dit chocolademengsel wordt verwarmd. Aan het verwarmde mengsel kunnen hulpstoffen zoals lecithine en vanille worden toegevoegd. De smaak van de chocolade is afhankelijk van de samenstelling.

In onderstaande cirkeldiagrammen is de samenstelling van pure chocolade, melkchocolade en witte chocolade weergegeven.

[FIGUUR: Cirkeldiagram I toont de samenstelling van een chocoladesoort met 45,0% a, 29,5% b, 25,0% c en 0,5% d.]
[FIGUUR: Cirkeldiagram II toont de samenstelling van een chocoladesoort met 40,0% a, 25,0% e, 14,5% b, 5,5% c en 14,5% d.]
[FIGUUR: Cirkeldiagram III toont de samenstelling van een chocoladesoort met 44,5% e, 10,0% b, 0,5% d en 45,0% a.]

Legenda:
a = suiker
b = cacaoboter
c = melkpoeder
d = andere ingrediënten
e = cacaomassa

naar: www.chocolade.nl

1p 33 Door bij de productie van chocolade lecithine toe te voegen aan het vloeibare chocolademengsel, mengen de ingrediënten beter. Hoe heet zo'n hulpstof die ervoor zorgt dat stoffen beter mengen?
A  emulgator
B  indicator
C  katalysator
D  adsorptiemiddel

2p 34 Leid af welk cirkeldiagram bij witte, en welke bij pure chocolade hoort. Geef je antwoord als volgt:
De witte chocolade is diagram ..., omdat ...
De pure chocolade is diagram ..., omdat ...

GT-0174-a-15-2-0
9 / 12
lees verder ►►►

### Pagina 10

Glas

Glas wordt gevormd uit een mengsel van zand en metaaloxides dat bij een extreem hoge temperatuur wordt gesmolten. Hierbij ontstaat een dikke vloeibare massa, die daarna gevormd en afgekoeld wordt. De samenstelling bepaalt de hardheid, de glans en de kleur van het glas. Er bestaan allerlei soorten glas, bijvoorbeeld:
- Kristal: doorschijnend glas van zeer hoge kwaliteit dat meer dan 10 massaprocent lood(II)oxide bevat. Het lood(II)oxide zorgt voor een mooie schittering.
- Pyrex: 'vuurvast' glas dat goed tegen grote temperatuurveranderingen kan doordat een verbinding van het element boor aan het glasmengsel is toegevoegd.
Laboratoriumglaswerk dat is gemaakt van pyrex heeft de volgende samenstelling:

| | massaprocent |
|---|---|
| $\text{SiO}_2$ | 80,6 |
| $\text{B}_2\text{O}_3$ | 13,0 |
| $\text{Na}_2\text{O}$ | 4,0 |
| $\text{Al}_2\text{O}_3$ | 2,3 |

1p 35 Wat geeft de II weer in de naam lood(II)oxide?
A het atoomnummer
B de coëfficiënt
C de index
D de lading

2p 36 Geef de namen van de twee metaaloxides die aanwezig zijn in pyrex. Maak gebruik van de gegevens in bovenstaande tabel.

3p 37 Bereken hoeveel gram boor aanwezig is in een pyrex bekerglas met een massa van 168 gram.

GT-0174-a-15-2-o 10 / 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 11

Vingerafdruk

Door de aanwezigheid van een laagje zweet op vingertoppen blijft er, wanneer een voorwerp wordt aangeraakt, een vingerafdruk achter. Zweet is een mengsel van onder andere water, opgeloste zouten en verschillende vetten. Eén van die zouten is natriumchloride. Om vingerafdrukken zichtbaar te maken kan een oplossing van zilvernitraat worden gebruikt. Deze oplossing reageert met de chloride-ionen uit de vingerafdruk tot zilverchloride. Door vervolgens licht op het zilverchloride te laten schijnen, ontleedt dit tot vast zilver en chloorgas. De vingerafdruk wordt daarbij zichtbaar.

Op internet staat een voorschrift met de volgende benodigdheden:
- flesje met verstuiver
- zilvernitraatoplossing (0,75 gram zilvernitraat per 25 mL water)
- vergrootglas of microscoop
- papier met vingerafdruk

naar: http://makezine.com

1p 38 Met zilvernitraat moet voorzichtig gewerkt worden. Daarom is het nodig om, behalve een labjas en een veiligheidsbril, ook handschoenen te dragen.
$\rightarrow$ Uit welk gegeven uit Binas blijkt dat het nodig is om handschoenen te dragen?

1p 39 De zilvernitraatoplossing wordt vanuit een flesje met een verstuiver aangebracht. Wanneer de verstuiver wordt gebruikt, ontstaat een mengsel van lucht en kleine druppeltjes zilvernitraatoplossing. Welk soort mengsel is dat?
A emulsie
B nevel
C rook
D schuim

1p 40 Geef de naam van het type ontleding waarbij zilverchloride wordt omgezet.

1p 41 Welke vergelijking geeft de reactie weer waarbij de vingerafdruk zichtbaar wordt?
A $2\text{AgCl} \rightarrow 2\text{Ag}^{+} + 2\text{Cl}^{-}$
B $2\text{AgCl} \rightarrow 2\text{Ag} + \text{Cl}_{2}$
C $\text{AgCl}_{2} \rightarrow \text{Ag} + \text{Cl}_{2}$
D $\text{AgCl}_{2} \rightarrow \text{Ag}^{+} + 2\text{Cl}^{-}$

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

GT-0174-a-15-2-o
11 / 12
lees verder $\rightarrow \rightarrow \rightarrow$

### Pagina 12

Jood

Wanneer een elektrische stroom door een oplossing van kaliumjodide wordt geleid, vindt er een reactie plaats. Hierbij worden jodide-ionen en watermoleculen omgezet tot joodmoleculen, waterstofmoleculen en hydroxide-ionen. Er wordt gebruikgemaakt van koolstofelektrodes. Een schematische weergave van de opstelling is hiernaast weergegeven.
[FIGUUR: Schematische weergave van een elektrolytische cel met twee koolstofelektrodes ondergedompeld in een oplossing met K+ en I- ionen, aangesloten op een batterij.]

3p 42 Geef de vergelijking van de reactie die plaatsvindt wanneer de elektrische stroom door de oplossing loopt.

1p 43 Geef de naam van het reactieproduct dat behoort tot de halogenen.

2p 44 Bij de negatieve elektrode ontstaat een gas.
Beschrijf een proef waarmee kan worden aangetoond dat dit gas waterstofgas is.
Noteer je antwoord als volgt:
handeling(en): ...
waarneming(en): ...

2p 45 Tijdens de proef verandert de pH van de oplossing.
Hoe kan deze verandering van de oplossing worden aangeduid?
Kies uit: basisch, neutraal en zuur.
Geef je antwoord als volgt:
De oplossing is voor de proef ...
De oplossing is na de proef ...

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
GT-0174-a-15-2-0 12 / 12 einde ■