# Eindexamen Natuur- en scheikunde 2 VMBO-GL/TL 2015 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/nask2/2015/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2015
tijdvak 1
maandag 11 mei
13.30 - 15.30 uur

natuur- en scheikunde 2 CSE GL en TL

Gebruik zo nodig het informatieboek Binas vmbo kgt.

Dit examen bestaat uit 46 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 67 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

GT-0174-a-15-1-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Open vragen
- Geef niet méér antwoorden dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd, geef er dan twee en niet méér. Alleen de eerste twee redenen kunnen punten opleveren.
- Vermeld altijd de berekening, als een berekening gevraagd wordt. Als een gedeelte van de berekening goed is, kan dat punten opleveren. Een goede uitkomst zonder berekening levert geen punten op.
- Geef de uitkomst van een berekening ook altijd met de juiste eenheid.

De Naicarijn
De Naicarijn in Mexico is een
lood-, zink- en zilvermijn. De
metaalertsen worden op grote
diepte gewonnen. Hiervoor moest er eerst
een grote hoeveelheid water worden
weggepompt. Daarbij kwam een heel
bijzondere grot te staan. De grot bleek
de grootste kristallen te bevatten die ooit op
aarde zijn gevonden. De kristallen bestaan uit
calciumsulfaat-dihydraat.
Het grootste kristal was 11 m hoog en had een volume van 24 m³. Met
een dichtheid van 2,3 · 10³ kg per m³ is de massa van dit kristal 55 ton.

[FIGUUR: Een grotere zwart-witfoto van een grot met grote, puntige kristallen en drie personen die erdoorheen lopen.]

naar: http://ngm.nationalgeographic.com

1p 1 Uit de metaalertsen worden metalen verkregen.
In onderstaande tabel staan enkele gegevens van deze metalen. Twee
gegevens ontbreken nog.

| naam  | symbool | atoomnummer | groep in het periodiek systeem |
|-------|---------|-------------|--------------------------------|
| lood  | Pb      | 82          | 14                             |
| zink  | Zn      | ...         | 12                             |
| zilver| Ag      | 47          | ...                            |

Welke twee gegevens maken de tabel compleet?
A 30 en 5
B 30 en 11
C 65,4 en 5
D 65,4 en 11

GT-0174-a-15-1-o 2 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 3

2p 2 Een bekend looderts is PbS.
→ Geef de naam van PbS. Maak hierbij gebruik van een Romeins cijfer.
1p 3 Wat is de benaming voor het water dat uit de grot is gepompt?
A grondwater
B oppervlaktewater
C regenwater
D zeewater
1p 4 Welke triviale naam heeft calciumsulfaat-dihydraat?
A calciet
B gebluste kalk
C gips
D kalksteen
1p 5 Bij de vorming van de kristallen vindt een toestandsverandering plaats.
Welke notatie geeft deze verandering juist weer?
A (aq) → (s)
B (l) → (s)
C (s) → (aq)
D (s) → (l)
1p 6 In de tekst is een aantal eigenschappen van het grootste kristal genoemd.
Welke van die eigenschappen is een stofeigenschap?
A de dichtheid van 2,3·10³ kg per m³
B de hoogte van 11 m
C de massa van 55 ton
D het volume van 24 m³
[FIGUUR: Een kader dat een tekstvak en een chemische reactie bevat. De tekst in het vak beschrijft de samenstelling van kristallen, kristalwater en de vorming van calciumsulfaat-dihydraat uit een oplossing. De chemische reactie toont de vorming van calciumsulfaat-dihydraat uit calciumionen, sulfaationen en water.]
De kristallen bestaan uit calciumionen, sulfaationen en 'kristalwater'.
Kristalwater wordt gevormd door watermoleculen die aanwezig zijn in de
ruimtes tussen de ionen. De formule van calciumsulfaat-dihydraat wordt
genoteerd als $CaSO_4 \cdot 2H_2O$. Deze stof ontstaat uit een oplossing van
$CaSO_4$ in water onder invloed van de temperatuur in de grot (58 °C).
De vergelijking van deze reactie is:
$$Ca^{2+} + SO_4^{2-} + 2 H_2O \rightarrow CaSO_4 \cdot 2H_2O$$
2p 7 Bereken hoeveel kg water aanwezig is in een kristal met een massa van
55 ton (1 ton = 1000 kg).
Ga er bij de berekening van uit dat calciumsulfaat-dihydraat een
molecuulmassa heeft van 172,2 u.

GT-0174-a-15-1-o 3 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 4

1p 8 In het weggepompte water kunnen opgeloste $Ca^{2+}$ ionen worden aangetroffen. Deze kunnen uit het water worden verwijderd door middel van een neerslagreactie met een oplossing van een zout. Welk zout is daarvoor geschikt?
A ammoniumnitraat
B bariumcarbonaat
C kaliumfosfaat
D koperbromide

Vitamine C

Appels bevatten vitamine C ($C_6H_8O_6$). Aan appelsap wordt ook vaak extra vitamine C toegevoegd. Anton wil onderzoeken hoeveel mg vitamine C aanwezig is per mL appelsap. Hij besluit het appelsap te titreren met een oplossing die een bepaalde gekleurde stof bevat. Deze stof reageert met vitamine C en wordt aangeduid met de afkorting DCPIP. Anton vult een erlenmeyer met 10,0 mL appelsap. Hij vult de buret met een DCPIP-oplossing. De docent zegt dat 1,0 mL DCPIP-oplossing reageert met 0,097 mg vitamine C. Anton leest de beginstand af en start met de titratie. Tijdens de titratie komt er een druppel DCPIP-oplossing op de binnenwand van de erlenmeyer terecht. Anton spuit de druppel met een beetje demiwater bij het appelsap. Na het bereiken van de kleuromslag leest hij de eindstand af. Hieruit blijkt dat hij bij de titratie 31,90 mL DCPIP nodig heeft gehad.

1p 9 Vitamine C is een moleculaire stof.
→ Geef aan hoe dit uit de formule van vitamine C blijkt.

1p 10 Welke grootheid onderzoekt Anton wanneer hij het aantal mg vitamine C per mL appelsap bepaalt?
A concentratie
B dichtheid
C massapercentage
D volumepercentage

GT-0174-a-15-1-o 4 / 12 lees verder  ► ► ►

### Pagina 5

1p 11 Met welk voorwerp kan Anton het nauwkeurigst 10,0 mL appelsap afmeten?
[FIGUUR: Een afbeeldingsreeks met vier laboratoriuminstrumenten: een maatcilinder (I), een reageerbuis (II), een spuit (III) en een erlenmeyer (IV).]
A het voorwerp uit afbeelding I
B het voorwerp uit afbeelding II
C het voorwerp uit afbeelding III
D het voorwerp uit afbeelding IV

1p 12 Anton leest voor de titratie de beginstand van de buret nauwkeurig af. Welke van de afbeeldingen geeft de juiste manier van aflezen weer?
[FIGUUR: Vier afbeeldingen die verschillende manieren van oogpositie weergeven ten opzichte van de vloeistof in een buret. Bij de eerste drie afbeeldingen kijkt het oog van bovenaf, recht en van onderaf naar de meniscus. De vierde afbeelding toont een hand die de buret vasthoudt. De eerste drie afbeeldingen zijn gelabeld I, II en III, de vierde met IV.]
A afbeelding I
B afbeelding II
C afbeelding III
D afbeelding IV

2p 13 Anton moet de druppel DCPIP-oplossing van de binnenwand van de erlenmeyer spuiten om bij de berekening een juiste uitkomst te krijgen.
→ Leg uit of Anton een te laag of een te hoog aantal mg vitamine C berekent als hij de druppel niet van de binnenwand spuit.

2p 14 Anton drinkt een glas (200 mL) appelsap.
→ Bereken hoeveel mg vitamine C het glas appelsap bevat.

GT-0174-a-15-1-o 5 / 12

### Pagina 6

Vliegen op kerosine of op frituurvet?

Veel vliegtuigen gebruiken kerosine als brandstof. Kerosine wordt door destillatie uit aardolie verkregen. Om het milieu te sparen wordt de kerosine ontzwaveld, voordat deze als brandstof wordt gebruikt.

1p 15 Uit Binas-tabel 41 valt het kooktraject af te leiden van kerosine. Wat is de begin- en de eindtemperatuur van dit kooktraject?
A 20 °C – 40 °C
B 40 °C – 70 °C
C 70 °C – 90 °C
D 90 °C – 140 °C

1p 16 Welk van onderstaande diagrammen hoort bij het kooktraject van kerosine?
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'temp' en op de x-as 'tijd'. De grafiek begint hoog, daalt snel, vlak dan een tijdje en daalt dan langzamer. Onder de grafiek staat 'diagram 1'.]
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'temp' en op de x-as 'tijd'. De grafiek begint laag, stijgt snel, vlakt dan een tijdje af en stijgt dan langzamer. Onder de grafiek staat 'diagram 2'.]
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'temp' en op de x-as 'tijd'. De grafiek begint laag, stijgt eerst langzaam, daarna sneller en vlakt dan af. Onder de grafiek staat 'diagram 3'.]
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'temp' en op de x-as 'tijd'. De grafiek begint laag, stijgt langzaam en dan weer iets sneller, zonder af te vlakken. Onder de grafiek staat 'diagram 4'.]
A diagram 1
B diagram 2
C diagram 3
D diagram 4

3p 17 Geef de reactievergelijking voor de volledige verbranding van kerosine. Gebruik voor kerosine de formule $C_{15}H_{32}$.

2p 18 Wanneer niet-ontzwavelde kerosine wordt gebruikt, veroorzaakt de zwavel in deze brandstof schade aan het milieu.
$\rightarrow$ Leg uit dat zwavel bij verbranding schade aan het milieu veroorzaakt.

2p 19 Een Boeing 737 gebruikt $3,1 \cdot 10^3$ L kerosine per uur. Ga ervan uit dat kerosine een dichtheid heeft van $0,80 \cdot 10^3$ kg/m³.
$\rightarrow$ Bereken hoeveel kg kerosine deze Boeing per uur gebruikt.

GT-0174-a-15-1-o 6 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 7

De luchtvaartsector zoekt alternatieven voor kerosine. Frituurvet biedt een
mogelijkheid. Uit gebruikt frituurvet kan namelijk in een aantal stappen
biodiesel worden gemaakt. Dit proces kan met de volgende
totaalvergelijking vereenvoudigd worden weergegeven:

frituurvet + methanol $\rightarrow$ glycerol + biodiesel
$C_{54}H_{104}O_6 + 3 \ C H_4O \ \rightarrow C_3H_8O_3 + 3 \ C_{18}H_{36}O_2$

In onderstaand blokschema is een deel van het proces schematisch en
vereenvoudigd weergegeven.

[FIGUUR: Blokschema met drie stappen: I, II en III. Frituurvet gaat stap I in. Methanol gaat ook stap I in en wordt met frituurvet gemengd. Uit stap I komt biodiesel en methanol/glycerol. Uit stap II komt biodiesel. Methanol en glycerol gaan stap III in. Uit stap III komt glycerol.]

De zo gevormde biodiesel kan, gemengd met kerosine, worden gebruikt in
vliegtuigen.

2p 20 Bereken hoeveel kg frituurvet nodig is voor het verkrijgen van 50,0 kg
biodiesel. Neem bij je berekening aan dat:
- de gemiddelde massa van een molecuul frituurvet 848 u is.
- de gemiddelde massa van een molecuul biodiesel 284 u is.

2p 21 In de blokken I tot en met III vindt een reactie of een scheiding plaats.
$\rightarrow$ Neem onderstaande tabel over en kruis aan welk begrip (reactie of
scheiding) juist is.

| blok | reactie | scheiding |
|---|---|---|
| I |  |  |
| II |  |  |
| III |  |  |

In een filmpje van de NOS wordt het volgende beweerd:
Voor een retourvlucht Amsterdam-Parijs is 11000 liter frituurvet nodig. Dat
komt overeen met het afgewerkte frituurvet van 7700 kg patat.

2p 22 Bereken hoeveel bakjes patat gebakken moeten worden voor deze
retourvlucht. Ga er bij de berekening van uit dat één bakje 150 gram patat
bevat.

GT-0174-a-15-1-o 7 / 12 lees verder

### Pagina 8

Algen maken melkzuur

1 Onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam zijn erin geslaagd om
2 algen zo aan te passen dat ze melkzuur ($C_3H_6O_3$) maken. Met behulp van
3 (zon)licht zetten de algen water en kooldioxide om tot melkzuur en
4 zuurstof. De algen leven in water waaraan voedingstoffen, zoals nitraat
5 zijn toegevoegd. Ze worden gehouden in een installatie van doorzichtige
6 buizen. Melkzuur wordt onder meer gebruikt als voedingszuur. De stof
7 wordt dan aangeduid met E270.

2p 23 Tot welke soort stoffen behoort melkzuur?
Neem de tabel over en kruis aan.
[FIGUUR: Tabel met in de eerste kolom 'koolwaterstof', 'ontleedbare stof', 'zout'. In de tweede kolom de kop 'wel' en in de derde kolom de kop 'niet'.]

3p 24 Geef de vergelijking van de reactie waarbij melkzuur ontstaat (regels 3 en
4).

1p 25 Een oplossing van melkzuur in water is een 'zure oplossing'. Een
oplossing wordt 'zuur' genoemd, wanneer een bepaald soort deeltje
aanwezig is.
→ Geef de notatie van dit deeltje.

2p 26 Leg uit of de vorming van melkzuur een fotolyse is. Gebruik in je antwoord
een gegeven uit de tekst.

1p 27 Geef aan waarom de buizen waarin de algen worden gehouden,
doorzichtig zijn.

2p 28 Met 'nitraat' (regel 4) wordt een zout bedoeld dat nitraationen bevat.
→ Geef de naam en de bijbehorende formule van een 'nitraat'.

1p 29 Welke functie heeft melkzuur wanneer het wordt gebruikt onder de
aanduiding E270?
A conserveermiddel
B emulgator
C oplosmiddel
D verdikkingsmiddel

GT-0174-a-15-1-o 8 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 9

Het melkzuur wordt in een aantal stappen uit de vloeistof gehaald.
Hiervoor wordt onder andere 'kalkmelk' gebruikt, waardoor calciumlactaat
ontstaat. Kalkmelk is een suspensie van calciumhydroxide in water.

1p 30 In welke fasen komt calciumhydroxide voor in kalkmelk?
A opgelost en vloeibaar
B vloeibaar en vast
C vast en opgelost

1p 31 Calciumlactaat bestaat uit calciumionen en lactaationen in de
verhouding 1:2.
→ Geef de lading van het lactaation.

Men verwacht dat algen, in de toekomst, op een vergelijkbare manier ook
bijvoorbeeld alcohol en etheen ($\text{C}_2\text{H}_4$) kunnen produceren. Alcohol kan
dienen als biobrandstof. Etheen is een grondstof voor plastics.

1p 32 Geef de molecuulformule van alcohol.

1p 33 De grondstof etheen kan polymeriseren tot het plastic polyetheen.
→ Geef de algemene naam voor beginstoffen waaruit door polymerisatie
een nieuwe stof ontstaat.

Het is voordelig om de melkzuurproductie door algen te 'koppelen' aan
een bedrijf dat koolstofdioxide als afvalstroom produceert, zoals
een steenkolenkachtcentrale. Hierdoor kan een negatief effect op het
milieu worden voorkomen.

2p 34 Geef aan om welk milieu-effect het gaat en leg uit dat dit door de
'koppeling' kan worden voorkomen.

GT-0174-a-15-1-o 9 / 12 lees verder

### Pagina 10

Van rodekool tot 'zuurstok'

Van<bos> rodekool kan sap worden bereid door gesneden rodekool in water te
koken. Wanneer het mengsel is afgekoeld kan het paarsblauwe sap
worden afgegoten. Dit sap kan allerlei verschillende kleuren krijgen.
De kleur is afhankelijk van de pH. Met de proef 'de zuurstok' worden deze
kleuren goed zichtbaar. De uitvoering van deze proef is als volgt
beschreven:

1 Neem een glazen buis van 1 meter en sluit de onderkant af.
2 Schenk 10 mL natronloog in de buis.
3 Giet nu, tot ongeveer 12 cm onder de rand, rodekoolsap erbij.
4 Giet vervolgens 10 mL zoutzuur erbij.
5 Sluit de buis aan de bovenkant af.
6 Kantel nu de buis een aantal keren.

naar: Show de chemie

1p 35 Welke van onderstaande scheidingsmethodes wordt gebruikt bij het
bereiden van rodekoolsap?
A adsorberen
B destilleren
C extraheren
D indampen

1p 36 Geef de rationele naam van natronloog.

1p 37 Geef de algemene naam van een stof die bij een bepaalde
pH verandering van kleur verandert.

Direct na stap 3 gaat de kleur van het rodekoolsap
veranderen, doordat het sap mengt met de natronloog.
De menging vindt niet volledig plaats: onder in de buis
wordt het mengsel groen en hogerop in de buis blauw en
blauwpaars.
Wanneer daarna (langzaam) zoutzuur wordt toegevoegd
(stap 4), krijgt de vloeistof boven in de buis weer een
andere kleur.
Door het kantelen van de buis in stap 6 vindt nog meer
menging plaats.
Het resultaat lijkt op een 'zuurstok'.

[FIGUUR: Schematische weergave van een glazen buis met lagen in verschillende kleuren: rood bovenaan, gevolgd door paars, dan blauw en groen onderaan.]

GT-0174-a-15-1-o 10/12 lees verder ►►►

### Pagina 11

1p 38 Welk begrip past bij het groene mengsel onder in de buis na stap 3?
A basische oplossing
B neutrale oplossing
C zure oplossing

2p 39 De kleuren in ‘de zuurstok’ zijn het gevolg van een zuur-basereactie.
→ Geef de vergelijking van deze zuur-basereactie.

1p 40 Het rodekoolsap moet koel bewaard worden om bederf te voorkomen.
Bij bederf wordt het paarsblauwe sap namelijk felrood.
Welke pH-verandering treedt op bij bederf?
A De pH daalt.
B De pH blijft gelijk.
C De pH stijgt.

Deodorant

Op de internetsite Wikipedia is te lezen dat de oude Romeinen al
deodorant gebruikten: een mengsel van houtskool en vet. De houtskool
zou zweetgeur aan zich binden. Daardoor was de zweetgeur niet te
ruiken.

1p 41 Wanneer geurstoffen uit zweet te ruiken zijn, zijn deze geurstoffen uit het
zweet verdampt.
Welke fase hebben de geurstoffen dan?
A gas
B vast
C vloeibaar

1p 42 Welk begrip past bij het binden van zweetgeur aan houtskool?
A adsorberen
B bezinken
C neutraliseren
D oplossen

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

GT-0174-a-15-1-o 11/12 lees verder ‣‣‣

### Pagina 12

De stof aluin wordt al eeuwenlang gebruikt als deodorant. Aluin bestaat
uit aluminiumionen, kaliumionen en sulfaationen en heeft de formule
$KAl(SO_4)_x$

1p 43 Welk getal moet voor $x$ worden ingevuld om de formule volledig te
maken?
A 1
B 2
C 3
D 4

Tegenwoordig bestaan er vele soorten deodorant. Van één daarvan staat
de volgende informatie op internet:

"De unieke antibacteriële formule met zilverionen bestrijdt bacteriën,
waardoor lichaamsgeur geen kans krijgt."

Bij de rubriek 'veelgestelde vragen' staat:

"Zilvermoleculen zijn in staat om bacteriën uit te schakelen die
verantwoordelijk zijn voor het ontstaan van een onprettige geur."

De werkzame stof van deze deodorant is zilvercitraat $(Ag_3C_6H_5O_7)$.

naar: www.nivea.nl

2p 44 In de tekst worden twee begrippen door elkaar gebruikt: zilverionen en
zilvermoleculen. Eén ervan is juist.
$\rightarrow$ Leg uit welk begrip juist is voor de stof zilvercitraat.

3p 45 Bereken het massapercentage zilver in zilvercitraat.

Deodorant is vaak verkrijgbaar in een spuitbus. Daarmee kan een nevel
van de deodorant worden gemaakt.

1p 46 Wat is een nevel?
A gasbelletjes, fijn verdeeld in een vloeistof
B vaste deeltjes, fijn verdeeld in een gas
C vaste deeltjes, fijn verdeeld in een vloeistof
D vloeistofdruppels, fijn verdeeld in een gas

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
GT-0174-a-15-1-o
12 / 12
einde ■