# Eindexamen Natuur- en scheikunde 2 VMBO-GL/TL 2014 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/nask2/2014/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2014
tijd vak 2
dinsdag 17 juni
13.30 - 15.30 uur
natuur- en scheikunde 2 CSE GL en TL

Gebruik zo nodig het informatieboekje Binas vmbo kgt.

Dit examen bestaat uit 46 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 66 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.

GT-0174-a-14-2-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Open vragen
- Geef niet méér antwoorden dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd, geef er dan twee en niet
méér. Alleen de eerste twee redenen kunnen punten opleveren.
- Vermeld altijd de berekening, als een berekening gevraagd wordt. Als
een gedeelte van de berekening goed is, kan dat punten opleveren.
Een goede uitkomst zonder berekening levert geen punten op.
- Geef de uitkomst van een berekening ook altijd met de juiste eenheid.

GT-0174-a-14-2-o 2 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 3

Tatoeage-inkt
1 Tatoeage-inkt bestaat onder andere uit water, glycerol ($C_3H_8O_3$) en
kleurstof. Als witte kleurstof kan titaan(IV)oxide worden gebruikt. Voor
een gele kleur kan een stof gebruikt worden met de formule $C_{12}H_{10}N_2O$.
De inkt bevat soms ook een bepaald soort plastic waardoor de kleuren
levendiger en langer mooi blijven.

1p 1 Tatoeage-inkt wordt soms een emulsie genoemd.
Wat is de definitie van een emulsie?
A vaste stof fijn verdeeld in een vloeistof
B vaste stof opgelost in een vloeistof
C vloeistof fijn verdeeld in een vloeistof
D vloeistof opgelost in een vloeistof

1p 2 Tot welk soort stoffen behoort glycerol (regel 1)?
A elementen
B metalen
C moleculaire stoffen
D zouten

2p 3 Geef de formule van titaan(IV)oxide.

1p 4 Uit hoeveel atoomsoorten bestaat de gele kleurstof (regel 3)?
A 3
B 4
C 24
D 25

1p 5 'Wikipedia' geeft van een plastic (regel 4) de volgende beschrijving:
"Een plastic is een kunststof waarvan door verhitting in een vorm een
voorwerp kan worden gemaakt."
Welke van onderstaande begrippen passen bij deze beschrijving?
A thermoharder en legering
B thermoharder en polymeer
C thermoplast en legering
D thermoplast en polymeer

GT-0174-a-14-2-o
3 / 14
lees verder ►►►

### Pagina 4

Hoogoven

1 Een filmpje van het televisieprogramma
2 'Het Klokhuis' gaat over een hoogoven.
3 In deze installatie, die 48 meter hoog is
4 en gemaakt van staal, wordt ijzer
5 geproduceerd uit ijzererts. Het meest
6 gebruikte ijzererts bestaat voornamelijk
7 uit $Fe_2O_3$. De werking van een hoogoven
8 is hieronder vereenvoudigd uitgelegd.
9 IJzererts en cokes (C) worden in de
10 hoogoven gebracht. Cokes reageert met
11 zuurstof uit lucht tot koolstofmono-oxide.
12 Hierbij ontstaat veel warmte.
13 Vervolgens reageert koolstofmono-oxide
14 met $Fe_2O_3$ uit het erts tot ijzer en koolstofdioxide.
15 Het vloeibare ijzer wordt onderaan de hoogoven afgetapt.
16 Van het vloeibare ijzer worden dikke platen gemaakt.

naar: www.ntr.nl
[FIGUUR: Schema van een hoogoven met pijlen voor ijzererts/cokes, lucht, koolstofmono-oxide, vloeibaar ijzer en hoogovengas met CO2.]

1p 6 Wat is de formule van de ijzerionen in $Fe_2O_3$?
A $Fe^{2-}$
B $Fe^{2+}$
C $Fe^{3-}$
D $Fe^{3+}$

2p 7 De temperatuur in een hoogoven kan oplopen tot 2300 °C. De stalen
wand van de hoogoven wordt daarom van binnen beschermd met
hittebestendige bakstenen en een koelsysteem.
$\rightarrow$ Verklaar aan de hand van een gegeven uit Binas-tabel 15 waarom het
nodig is de wand van de hoogoven te beschermen.

2p 8 Geef de vergelijking van de reactie van cokes met zuurstof (regels 10
en 11).

1p 9 Cokes is poreus en bevat veel holten. Daardoor verbrandt cokes heftig en
snel.
$\rightarrow$ Geef aan waarom de holten in cokes zorgen voor een heftige en snelle
verbranding.

GT-0174-a-14-2-o 4 / 14 lees verder 

### Pagina 5

1p 10 Bij het maken van platen uit afgetapt ijzer (regels 15 en 16) vindt een fase-overgang plaats.
Wat is de notatie van deze fase-overgang?
A (g) → (s)
B (l) → (g)
C (l) → (s)
D (s) → (l)

De beschreven processen in de hoogoven zijn hieronder schematisch weergegeven:
[FIGUUR: Schema van een hoogoven met input van zuurstof en cokes, en output van koolstofmono-oxide, ijzer en een onbekende stof Y. Er is ook een onbekende input X.]
11 Geef de namen van de stoffen die zijn weergegeven met X en Y.
Noteer je antwoord als volgt:
X = ...
Y = ...

3p 12 Per dag verwerkt een hoogoven 2500 ton Fe₂O₃.
→ Bereken hoeveel ton ijzer deze hoogoven per dag maximaal kan produceren.

Uit ijzer kan bijvoorbeeld 'roestvast staal' (RVS) worden gemaakt door er andere metalen, zoals chroom en nikkel, aan toe te voegen. RVS 18/8 bevat 18 massaprocent chroom en 8 massaprocent nikkel.

1p 13 Welke periode in het Periodiek Systeem bevat de meeste metalen?
A 1
B 2
C 4
D 6

2p 14 Een plaat RVS 18/8 heeft een massa van 4800 kg.
→ Bereken hoeveel kg ijzer een plaat RVS 18/8 van 4800 kg bevat.
Neem bij de berekening aan dat behalve ijzer, chroom en nikkel geen andere metalen aanwezig zijn in RVS 18/8.

GT-0174-a-14-2-o 5 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 6

Het nieuwe plassen

1 Urine bestaat hoofdzakelijk uit water en oplosbare stoffen. Via het toilet
2 komen zo allerlei stoffen in het rioolwater. Zuiveringsinstallaties
3 verwijderen ongewenste stoffen uit het rioolwater. Hiervoor wordt gebruik
4 gemaakt van onder meer filteren en bezinken, maar ook van behandeling
5 met micro-organismen.

15 De oplosbare stoffen (regel 1) worden niet door filtratie uit urine
verwijderd.
→ Geef hiervoor een reden.

16 Het gehalte stikstof is 10 g/L in urine en 0,05 g/L in rioolwater.
→ Leg uit waarom het stikstofgehalte in urine hoger is dan het
stikstofgehalte in rioolwater.

Rioolwater is gemakkelijker te behandelen wanneer urine niet op het riool
wordt geloosd. De Stichting Toegepast Onderzoek Waterbeheer (STOWA)
heeft daarom onderzoek laten doen naar alternatieven. Door gebruik te
maken van een wc-pot die urine gescheiden opvangt van ontlasting (het
zogenaamde "nieuwe plassen") kan de urine in een verwerkingsinstallatie
worden behandeld. Men wil vooral stoffen uit urine verwijderen die de
atomensoorten stikstof en fosfor bevatten.
De belangrijkste stikstofverbinding in urine is ureum (CH$_{4}$N$_{2}$O).

naar: STOWA 2010-WO2

17 De molecuulmassa van ureum is 60,0 u.
→ Bereken het massapercentage stikstof in ureum.

Bij één van de behandelingen in de verwerkingsinstallatie wordt ureum
onder invloed van micro-organismen omgezet. Hierbij ontstaan onder
andere NH$_{4}^{+}$ ionen en OH$^{-}$ ionen. Doordat de pH stijgt, kunnen de
NH$_{4}^{+}$ ionen vervolgens reageren met magnesiumionen en fosfaationen
die ook in urine aanwezig zijn. Daarbij ontstaat struviet, een vaste stof
met de formule MgNH$_{4}$PO$_{4}$. Dit kan worden gebruikt als kunstmest.

18 Waarmee kan de pH van urine worden vastgesteld?
A blauw lakmoespapier
B methylrood
C rood lakmoespapier
D universeelindicatorpapier

GT-0174-a-14-2-0 6 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 7

1p 19 Geef aan waardoor de pH stijgt bij de omzetting van ureum.

1p 20 Welke naam hoort bij de formule $NH_4^+$?
A ammonia
B ammoniak
C ammonium

2p 21 Leg uit dat door de vorming van struviet stikstofatomen en fosforatomen uit urine verwijderd worden.
De stikstofatomen uit de overgebleven stikstofverbindingen kunnen daarna worden verwijderd door ze te laten reageren tot nitraationen. De nitraationen worden vervolgens omgezet tot stikstofgas dat wordt geloosd in de buitenlucht.

1p 22 Nitraationen kunnen niet met behulp van een neerslagreactie uit urine verwijderd worden.
→ Geef hiervoor een verklaring.

2p 23 In het diagram hiernaast is de samenstelling van lucht
weergegeven.
[FIGUUR: Cirkeldiagram dat de samenstelling van lucht weergeeft. 78% stikstof, 21% zuurstof en 1% andere gassen.]
→ Leg aan de hand van dit diagram uit, dat stikstofgas veilig kan worden geloosd.

STOWA heeft een rapport gemaakt van haar onderzoek.
Een onderzoek bestaat gewoonlijk uit meerdere stappen zoals:
– conclusies trekken;
– werkplan maken;
– gegevens verzamelen;
– onderzoeksvraag formuleren.

2p 24 De hierboven gegeven stappen staan in willekeurige volgorde.
→ Geef aan welke van de gegeven stappen als eerste en welke als laatste wordt uitgevoerd.
Noteer je antwoord als volgt:
eerste stap: ...
laatste stap: ...

GT-0174-a-14-2-0
7 / 14
lees verder ►►►

### Pagina 8

Waterstof in aardgasnet

1
2
3
4
5
6
7
Uit onderzoek van energiebedrijven blijkt dat een mengsel van
waterstofgas en aardgas ($CH_4$) goed in huishoudens gebruikt kan worden.
Hierdoor is minder fossiele brandstof nodig.
De waterstof wordt geproduceerd door middel van elektrolyse. Hierbij
wordt water omgezet tot waterstof en zuurstof. De energie voor deze
omzetting wordt duurzaam geproduceerd door middel van zonne- en
windenergie.

2p 25
Door waterstof te gebruiken is minder fossiele brandstof nodig.
Op welke twee van onderstaande manieren wordt een fossiele brandstof
gewonnen?
- delven van steenkool
- kappen van hout
- oppompen van aardolie
- vergisting van graan tot alcohol
- verwerking van bio-afval

1p 26
Welk soort proces is de omzetting van water (regel 5)?
A koken
B ontleden
C scheiden
D verbranden

1p 27
De productie van duurzame energie (regels 6 en 7) is minder slecht voor
het milieu dan energieproductie uit fossiele brandstoffen. Er wordt
bijvoorbeeld een veel kleinere bijdrage geleverd aan het broeikaseffect.
→ Geef de naam van een stof die een bijdrage levert aan het
broeikaseffect.

[FIGUUR: Een kader met tekst: De reactie die bij de elektrolyse optreedt (regels 4 en 5) is hieronder
weergegeven.
$2 H_2O \rightarrow 2 H_2 + O_2$]

2p 28
Bereken hoeveel kg water omgezet moet worden om 1,0 m³ (0,090 kg)
waterstofgas te produceren.

GT-0174-a-14-2-o 8/14 lees verder ➢➢►


### Pagina 9

1p 29 Bij de volledige verbranding van aardgas ontstaat een
verbrandingsproduct dat ook ontstaat bij de verbranding van waterstof.
Welk verbrandingsproduct is dat?
A koolstofdioxide
B koolstofmono-oxide
C roet
D water
1p 30 De productie van het waterstofgas tot aan de levering van het gasmengsel
aan huis verloopt in een aantal stappen. Deze stappen zijn hieronder in
willekeurige volgorde weergegeven.
– gasmengsel invoeren in gasnet (1)
– waterstofproductie uit water (2)
– levering gasmengsel aan huis (3)
– waterstofgas en aardgas mengen (4)
Welke volgorde is juist?
A 2 - 1 - 4 - 3
B 2 - 4 - 1 - 3
C 4 - 2 - 3 - 1
D 4 - 3 - 2 - 1
GT-0174-a-14-2-o 9 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 10

Poets groen!
In het tijdschrift van energiebedrijf Nuon stond een artikel met daarin tips
voor het schoonmaken van je huis op een 'groene' manier.

Huis-, tuin, en keukenniddeltjes
1 Soda en schoonmaakazijn zijn onmisbaar in elk huishouden, want ze zijn
2 multifunctioneel. Ze bevatten natuurlijke zuren en kunnen daardoor
3 zeepresten en kalkaanslag oplossen. Veel beter voor het milieu dus dan
4 de speciale ontkalkers voor bijvoorbeeld koffiezetapparaten of
5 toiletpotten. Die bevatten meestal zeer bijtende stoffen zoals zoutzuur of
6 zwavelzuur. Met soda kunt u bijvoorbeeld prima een verstopte afvoer
7 ontstoppen, de vaatwasser reinigen en aangekoekte pannen uitkoken.
naar: Nuon Lentegids 2012

2p 31 Schoonmaakazijn (regel 1) is een oplossing van azijnzuur in water.
$\rightarrow$ Geef de formules van de ionen die aanwezig zijn in schoonmaakazijn.

2p 32 Het artikel bevat een scheikundige onjuistheid. Zo wordt beweerd dat
soda (natriumcarbonaat) natuurlijke zuren bevat.
$\rightarrow$ Leg aan de hand van de formule van natriumcarbonaat uit dat deze
stof geen zuur kan zijn.

1p 33 In de tekst wordt gesuggereerd dat 'speciale ontkalkers' vaak bestaan uit
een oplossing van zwavelzuur of uit zoutzuur. Mia wil onderzoeken of
onderscheid kan worden gemaakt tussen een oplossing van zwavelzuur
en zoutzuur.
Welke zoutoplossing is daarvoor geschikt?
A een oplossing van bariumnitraat
B een oplossing van ijzersulfaat
C een oplossing van natriumfosfaat
D een oplossing van zinkchloride

GT-0174-a-14-2-0 10 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 11

De meeste aangekoekte pannen kunnen met een soda-oplossing worden uitgekookt. Maar aluminium pannen worden dan beschadigd. Soda reageert namelijk met water. Daarbij ontstaan hydroxide ionen. Deze ionen reageren vervolgens met het aluminium van de pan. Hieronder staat de onvolledige vergelijking van deze reactie. Twee coëfficiënten ontbreken.
[FIGUUR: Een RVS pan met een zwarte aanslag op de bodem.]
$2 \text{ Al} + 2 \text{ OH}^- + ... \text{ H}_2\text{O} \rightarrow 2 \text{ Al(OH)}_4^- + ... \text{ H}_2$

1p 34 Welke coëfficiënt staat voor $\text{H}_2$ als de vergelijking kloppend is gemaakt?
A 2
B 3
C 4
D 6

1p 35 Welke toestandaanduiding past bij $\text{Al(OH)}_4^-$?
A (aq)
B (g)
C (l)
D (s)

GT-0174-a-14-2-o 11 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 12

Kwik gemorst
Kwik is bij kamertemperatuur een zilverkleurige vloeistof. Wanneer kwik
wordt gemorst, valt het in bolletjes uiteen. De bolletjes rollen gemakkelijk
weg. Ze kunnen terechtkomen in kiertjes, onder plinten, enzovoorts. Uit
het kwik komt kwikdamp vrij. Gemorst kwik moet daarom nauwkeurig
worden opgeruimd en - in een plastic zak - worden ingeleverd.
1p 36 Waarom is kwikdamp volgens Binas onder andere gevaarlijk?
A kwikdamp is brandgevaarlijk
B kwikdamp is explosief met zuurstof
C kwikdamp is gevaarlijk voor huid en ogen
D kwikdamp is kankerverwekkend
1p 37 Is het smeltpunt van kwik hoger dan, gelijk aan, of lager dan
kamertemperatuur?
A hoger dan kamertemperatuur
B gelijk aan kamertemperatuur
C lager dan kamertemperatuur
3p 38 In een werkruimte mag maximaal 0,05 mg kwikdamp per m³ aanwezig
zijn.
$\rightarrow$ Bereken hoeveel mL kwik maximaal mag verdampen in een ruimte van
150 m³. Gebruik bij je berekening Binas-tabel 16 en het gegeven dat
$1 \text{ cm}^3 = 1 \text{ mL}$
1p 39 Waar moet de plastic zak met kwik worden ingeleverd?
Gebruik Binas-tabel 43.
A bij het blik-verzamelpunt
B bij het GFT-verzamelpunt
C bij het KCA-verzamelpunt
D bij het plastic-verzamelpunt
Op plekken die moeilijk te reinigen zijn kan eventueel zwavelpoeder
worden gestrooid. Het zwavel reageert met het vloeibare kwik. Er ontstaat
een laagje vaste stof (HgS) dat het kwik afsluit, waardoor verdamping
wordt tegengegaan. De kwikresten moeten daarna alsnog worden
opgeruimd.
2p 40 Geef de vergelijking van de reactie van zwavel met kwik. Noteer ook de
toestandsaanduiding.
2p 41 Geef de rationele naam van de stof met de formule HgS. Gebruik hierbij
een Romeins cijfer.
GT-0174-a-14-2-o
12 / 14
lees verder

### Pagina 13

Zout uit de Dode Zee
De 'Dode Zee' is het zoutste meer ter wereld. In de tabel hieronder staan
enkele gegevens van ionen die aanwezig zijn in Dode Zeewater.

[FIGUUR: Tabel met positieve en negatieve ionen en hun concentratie in gram per liter]

Wanneer een beetje water uit de Dode Zee volledig wordt ingedampt,
ontstaat een mengsel van zouten.

naar: www.dodezee.net

1p 42 Geef de formule van een magnesiumzout dat volgens de tabel bij
indampen zou kunnen ontstaan.

1p 43 Van welk verschil instoffeigenschap wordt gebruikgemaakt bij indampen?
A deeltjesgrootte
B dichtheid
C kookpunt
D oplosbaarheid

Het zout uit de Dode Zee zou helende eigenschappen hebben.
Daarom wordt het ook verkocht als badzout.
Het televisieprogramma 'Keuringsdienst van Waarde' onderzocht vijf
soorten Dode Zee-badzout. Dode Zeezout heeft een hoger gehalte
magnesiumionen dan ander zeezout. Het gehalte natriumionen is juist
lager. De gehaltes van de badzouten werden daarom vergeleken met
'gewoon' zeezout. Op de volgende bladzijde zijn de resultaten
weergegeven.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

GT-0174-a-14-2-o 13 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 14

[FIGUUR: Tabel met 5 rijen en 3 kolommen. De kolommen heten 'badzout nr', 'gehalte ten opzichte van ander zeezout: magnesiumionen' en 'natriumionen'. De tabel bevat de waarden 1, hoog, hoog; 2, laag, hoog; 3, hoog, laag; 4, laag, hoog; 5, hoog, laag.]

naar: http://keuringsdienstvanwaarde.kro.nl

1p 44 Slechts twee van de onderzochte soorten badzout bleken werkelijk te
bestaan uit Dode Zeezout.
Welke zijn dat?
A 1 en 2
B 2 en 4
C 3 en 5
D 4 en 1

Bij het onderzoek werd gebruikgemaakt van een techniek waarmee een
soort vlamkleurtest aangeeft uit welke atoomsoorten het badzout bestaat
en hoeveel atomen van elke soort er aanwezig zijn.

1p 45 Welke kleur geven natriumdeeltjes aan een vlam?

Met een vlamkleurtest die in een klaslokaal wordt uitgevoerd, wordt de
kleur van de vlam bepaald door alle aanwezige deeltjes. Met zo'n test kan
het aantal atomen per soort niet worden vastgesteld.

1p 46 Welke vlam moet gebruikt worden voor een vlamkleurtest die in een
klaslokaal wordt uitgevoerd?
A blauwe ruisende vlam
B gele vlam
C kleurloze niet-ruisende vlam

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
GT-0174-a-14-2-0 14/14 einde ■