# Eindexamen Natuur- en scheikunde 2 VMBO-GL/TL 2014 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/nask2/2014/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2014
tijd vak 1
dinsdag 13 mei
13.30 - 15.30 uur
natuur- en scheikunde 2 GL en TL

Gebruik zo nodig het informatieboek Binas vmbo kgt.
Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen.

Dit examen bestaat uit 47 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 66 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.

GT-0174-a-14-1-0

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Open vragen
- Geef niet méér antwoorden dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd, geef er dan twee en niet
méér. Alleen de eerste twee redenen kunnen punten opleveren.
- Vermeld altijd de berekening, als een berekening gevraagd wordt. Als
een gedeelte van de berekening goed is, kan dat punten opleveren.
- Een goede uitkomst zonder berekening levert geen punten op.
- Geef de uitkomst van een berekening ook altijd met de juiste eenheid.

Natriumbrand

Bij een chemisch bedrijf in Groningen is brand ontstaan, nadat iets fout
was gegaan met het overladen van natrium vanuit een treinwagon.
Honderden kilo's natrium kwamen op de grond terecht en vlogen in brand.
De brandweer bleef op een afstand, nadat zich een aantal explosies had
voorgedaan. Op de grond lag zo'n 200 tot 300 kilo vloeibare natrium.
Natrium is zeer brandbaar en reageert heftig met water. De brandweer
heeft het natrium daarom gecontroleerd laten opbranden.

naar: www.nos.nl

1p 1 Natrium heeft een smeltpunt van $97,5 \text{ }^\circ\text{C}$ en een kookpunt van $883 \text{ }^\circ\text{C}$.
Bij welke temperatuur is natrium vloeibaar?
A lager dan $97,5 \text{ }^\circ\text{C}$
B hoger dan $97,5 \text{ }^\circ\text{C}$ en lager dan $883 \text{ }^\circ\text{C}$
C hoger dan $883 \text{ }^\circ\text{C}$

1p 2 Welke kleur zullen de vlammen bij de natriumbrand voornamelijk hebben
gehad?
A blauwpaars
B geel
C groen
D helderblauw

1p 3 Welk blusmiddel is volgens Binas geschikt voor het blussen van een
natriumbrand?

GT-0174-a-14-1-o 2 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 3

Natrium is een zilverkleurig metaal dat door elektrolyse uit natriumchloride kan worden verkregen. Natrium reageert gemakkelijk met zuurstof en water. Om deze reden wordt natrium opgeslagen onder een laag petroleum. Bij de reactie van natrium met water ontstaan natronloog en waterstofgas.

1p 4 Welk soort proces is elektrolyse?
A ontleden
B oplossen
C scheiden
D verbranden

1p 5 Uit welke aardoliefractie wordt petroleum verkregen?
A benzine
B gasolie
C kerosine
D nafta

3p 6 Geef de vergelijking van de reactie van natrium met water.

1p 7 Verklaar dat explosiegevaar ontstaat wanneer een natriumbrand wordt geblust met water.

GT-0174-a-14-1-o 3 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 4

Diesel en benzine

In de rubriek "vraag en antwoord" van het tijdschrift "Kijk" stond het volgende:

Wat is het verschil tussen diesel en benzine?
Ruwe olie is een mengsel van koolwaterstofketens van verschillende
lengte. In een raffinaderij worden de koolwaterstofketens gesorteerd en
gesplitst. Benzine bestaat uit kortere ketens dan diesel. Hoe korter de
keten, hoe makkelijker de brandstof ontbrandt.

naar: Kijk, nummer 2/2012

1p 8 Welke soorten atomen komen voor in koolwaterstoffen?
A C en H
B C en O
C C, H en O
D C, H, O en N

1p 9 In de tekst staat dat in een raffinaderij koolwaterstofketens worden
'gesorteerd'. Hiermee bedoelt de schrijver waarschijnlijk dat de ruwe olie
wordt gescheiden.
-> Hoe heet deze scheidingsmethode?

1p 10 Met 'splitsen' wordt mogelijk het kraken van de koolwaterstofketens
bedoeld.
Wat is kraken?
A Korte koolwaterstofketens worden aan elkaar gekoppeld.
B Korte koolwaterstofketens worden gescheiden van lange.
C Lange koolwaterstofketens worden aan elkaar gekoppeld.
D Lange koolwaterstofketens worden omgezet tot korte.

1p 11 Is de gemiddelde massa van de moleculen in benzine gelijk aan de
gemiddelde massa van de moleculen in diesel?
A Ja, de massa's zijn gelijk.
B Nee, de gemiddelde massa van de moleculen in benzine is groter.
C Nee, de gemiddelde massa van de moleculen in benzine is kleiner.

GT-0174-a-14-1-o 4/14 lees verder

### Pagina 5

Diesel wordt door reactie uit gasolie gevormd. Deze gasolie wordt eerst
uit ruwe aardolie geproduceerd. Diesel kan worden weergegeven met de
molecuulformule $C_{14}H_{30}$. De reactie waarbij diesel ontstaat is hieronder
vereenvoudigd en onvolledig weergegeven:
$C_{25}H_{52} \rightarrow C_{14}H_{30} + \ldots$
Eén reactieproduct ontbreekt.
1p 12 Wat is het kooktraject van de gasolfractie volgens Binas?
A $90\ ^{\circ}\text{C} - 140\ ^{\circ}\text{C}$
B $140\ ^{\circ}\text{C} - 150\ ^{\circ}\text{C}$
C $150\ ^{\circ}\text{C} - 300\ ^{\circ}\text{C}$
D $300\ ^{\circ}\text{C} - 360\ ^{\circ}\text{C}$
1p 13 Geef de formule van het ontbrekende reactieproduct.
De vergelijking van de volledige verbranding van diesel is hieronder
gedeeltelijk weergegeven:
$2\ C_{14}H_{30} + 43\ O_2 \rightarrow \ldots + \ldots$
Twee reactieproducten en hun coëfficiënten ontbreken.
2p 14 Neem bovenstaande vergelijking over en vul deze aan.
3p 15 Bereken hoeveel kg zuurstof nodig is voor het volledig verbranden van
4,0 kg diesel.
2p 16 Het verbranden van diesel in een auto is nooit helemaal volledig.
Wanneer diesel onvolledig verbrandt kunnen water en twee andere
reactieproducten ontstaan.
$\rightarrow$ Geef de namen van deze twee (andere) reactieproducten.
GT-0174-a-14-1-o
5 / 14
leest verder ►►►

### Pagina 6

Super-ontstopper

Hieronder staat een omschrijving van een schoonmaakmiddel voor het professioneel ontstoppen van afvoersystemen.

Mega Super Ontstopper 0.5 Liter
Vloeibare industriële afvoermontstopper en -reiniger, bevat 98% zwavelzuur.
Lost verstoppingen op zoals haar, papier, kalk, maandverband, zeep, kortiedk enz.
Tast geen rubber, lood, koper of pvc-afvoersystemen aan.
Niet gebruiken op gegalvaniseerd of geëmailleerd ijzer, zink, aluminium, chroom en geplastificeerde voorwerpen. In fles met veiligheidssluiting.
naar: http://oo-ijzerwaren.nl

1p 17 De super-ontstopper bevat behalve positieve waterstofionen ook negatieve ionen.
Wat is de formule van deze negatieve ionen?
A Ac$^-$
B Cl$^-$
C PO$_4^{3-}$
D SO$_4^{2-}$

3p 18 Bereken hoeveel gram zwavelzuur aanwezig is in 0,50 L super-ontstopper.
Ga er bij de berekening vanuit dat de dichtheid van de super-ontstopper 1,8 kg per L is.

1p 19 In de omschrijving staat dat de super-ontstopper kalk 'oplost'. Dit komt doordat het zuur met de kalk (calciumcarbonaat) reageert. Hierbij ontstaat ook een gas.
Welk gas is dat?
A Cl$_2$
B CO$_2$
C H$_2$
D SO$_2$

1p 20 Welke pH heeft de super-ontstopper?
A lager dan 7
B gelijk aan 7
C hoger dan 7

GT-0174-a-14-1-o 6 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 7

1p 21 De afvoer moet zoveel mogelijk watervrij worden gemaakt, omdat de aanwezigheid van water de werking van de super-ontstopper zal beïnvloeden.
Wordt de werkingssnelheid van de ontstopper hoger, lager of blijft deze gelijk bij aanwezigheid van water?
A gelijk, want de hoeveelheid zwavelzuur verandert niet.
B hoger, want de concentratie zwavelzuur neemt toe.
C lager, want de concentratie zwavelzuur neemt af.

[FIGUUR: Een kader met daarin tekst en een chemische reactievergelijking.]
De super-ontstopper mag niet gebruikt worden in een verstopte afvoerpijp die van zink is gemaakt. Er zal dan een reactie plaatsvinden, waardoor de afvoer kapot gaat. De vergelijking van deze reactie is:
$$2 \text{ H}^+ + \text{ Zn} \rightarrow \text{ H}_2 + \text{ Zn}^{2+}$$

1p 22 Is deze reactie een zuur-base reactie?
A Ja, want H$^+$ is een zuur.
B Ja, want er ontstaat H$_2$.
C Nee, want Zn is geen base.
D Nee, want er ontstaat Zn$^{2+}$.

2p 23 Leg uit aan de hand van de gegeven vergelijking dat een afvoer die van zink is gemaakt, kapot gaat wanneer hierin super-ontstopper wordt gebruikt.

GT-0174-a-14-1-o 7 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 8

Olieverf

In de schilderkunst wordt vaak gebruik gemaakt van olieverf. Olieverf
bestaat hoofdzakelijk uit een pigment voor de kleur en een bindmiddel.
Hieronder zijn gegevens van enkele pigmenten weergegeven.

| pigment       | kleur | rationele naam          | formule            |
|---------------|-------|-------------------------|--------------------|
| cadmiumrood   | rood  | cadmium(II)selenide     | CdSe               |
| kobaltblauw   | blauw | ...                     | CoO                |
| chromaatgeel  | geel  | lood(II)chromaat        | PbCrO₄             |

1p 24 Uit welk soort deeltjes bestaat cadmiumrood?
A atomen
B ionen
C moleculen

2p 25 Geef de rationele naam van het blauwe pigment.
Maak hierbij gebruik van een Romeins cijfer.

2p 26 Bereken het massapercentage chroom in het chroomaatgeel.

Een veel gebruikt bindmiddel is lijnzaadolie. Deze olie wordt uit zaden van
een vlasplant geperst. In het restproduct, de schilfers, zit nog ongeveer
10% olie. De olie uit de schilfers kan worden verkregen door extractie met
hexaan. De olie lost dan op. Het oplosmiddel laat men tenslotte
verdampen uit het vloeibare mengsel.
De bereiding van olie uit schilfers kan als volgt worden weergegeven:

[FIGUUR: Schematische weergave van een proces met drie blokken I, II en III. Blok I ontvangt "zaden" en produceert "olie". Blok II ontvangt "schilfers met 10% olie" en produceert "schilfers zonder olie" en een mengsel wordt naar blok III geleid. Blok III ontvangt "mengsel" en produceert "X" en een product wordt teruggevoerd naar blok II. "Olie" is een aparte uitvoer.]

1p 27 Welk proces vindt plaats in blok I?
A ontleden
B scheiden
C titreren
D verbranden

GT-0174-a-14-1-o 8 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 9

1p 28 Stof X uit blok III wordt hergebruikt in blok II.
→ Geef de naam van stof X.

Olieverf die op een schilderij is aangebracht, zal na enige tijd uitharden.
Doordat de oliemoleculen met behulp van zuurstof polymeriseren,
verandert de olie in een vaste stof waarin de pigmentdeeltjes vastliggen.

1p 29 Wordt olieverf bij hogere temperatuur langzamer of sneller hard?
A Langzamer, want bij hogere temperatuur bewegen de deeltjes te veel.
B Langzamer, want bij hogere temperatuur kan geen vaste stof ontstaan.
C Sneller, want bij hogere temperatuur gaan reacties sneller.
D Sneller, want bij hogere temperatuur verdampt de olie sneller.

GT-0174-a-14-1-o 9 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 10

Zilverspiegel

Op de site www.experimenten.nl staat een voorschrift voor het maken van een 'zilverspiegel' aan de binnenkant van glaswerk. Een zilverspiegel is een heel dun laagje vast zilver.

Hiervoor zijn de volgende chemicaliën nodig:
- 1,4 gram zilvernitraat opgelost in 80 mL water.
- 1,8 gram kaliumhydroxide opgelost in 40 mL water.
- ammonia 35%.
- 0,5 gram glucose opgelost in 10 mL water.

Bij de proef worden chemicaliën stapsgewijs bij elkaar in het glaswerk gedaan. De zilverspiegel ontstaat doordat een aantal ingewikkelde chemische reacties achter elkaar optreden. Uiteindelijk worden de zilverionen omgezet tot vast zilver.
Het totale proces kan worden weergegeven met de onderstaande vergelijking. Hierin ontbreken twee coëfficiënten.

$$Ag^{+} + C_6H_{12}O_6 + ... OH^{-} \rightarrow 2 Ag + C_6H_{12}O_7$$

1p 30 Geef de naam van het glaswerk dat op de foto te zien is.

2p 31 Geef de vergelijking van het oplossen van zilvernitraat.

1p 32 Geef de formule van kaliumhydroxide.
A CaO
B $Ca(OH)_2$
C KOH
D $K_2O$

1p 33 'Ammonia 35%' bestaat voor 35 massaprocent uit ammonia en voor 65 massaprocent uit een andere stof.
$\rightarrow$ Geef de formule van deze andere stof.

2p 34 Neem de vergelijking uit het tekstblok over en vul de twee coëfficiënten in.

GT-0174-a-14-1-o 10 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 11

Voor het goed slagen van het experiment moet het glaswerk brandschoon
zijn. Daarvoor moet het glaswerk eerst gewassen worden met water en
zeep, vervolgens nagespoeld met een geconcentreerde oplossing van
salpeterzuur en daarna drie keer met demi-water.

1p 35 Wat is de formule van salpeterzuur?
A H₂SO₄
B HAc
C HCI
D HNO₃

1p 36 Er moet drie keer nagespoeld worden met demi-water. Dit is zo, omdat in
het glaswerk steeds een klein beetje vloeistof zal achterblijven. Wanneer
daarin nog salpeterzuur aanwezig is, kan de vorming van de zilverspiegel
worden verstoord.
Hoe kan aangetoond worden of na het spoelen nog salpeterzuur
aanwezig is in de achtergebleven vloeistof?
A Wit kopersulfaat aan de vloeistof toevoegen.
B Een gloeiende houtspaander bij de vloeistof houden.
C Een blauw lakmoespapiertje in de vloeistof houden.
D Fenolftaleïne aan de vloeistof toevoegen.

In het vloeistofmengsel dat bij de proef in het glaswerk ontstaat, kunnen
na enige tijd kristallen van de stof zilvernitride worden gevormd. Deze stof
is explosief. Daarom moet na afloop van de proef het glaswerk direct
worden leeggegoten, en worden nagespoeld met veel water.

1p 37 Zilvernitride heeft de formule $Ag_3N$. De stof bestaat uit zilverionen en
nitride-ionen.
→ Geef de lading van een nitride-ion.

GT-0174-a-14-1-o 11 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 12

Bariumoxide en barietwater

Bariumoxide (BaO) is een witte vaste stof, die op twee manieren kan
worden geproduceerd:
1 Door het verbranden van barium volgens de reactie:
$2 \mathrm{Ba} + \mathrm{O}_{2} \rightarrow 2 \mathrm{BaO}$
2 Door het ontleden van $\mathrm{BaCO}_{3}$. Hierbij ontstaat behalve bariumoxide
nog een reactieproduct.

1p 38 Tot welk soort stoffen behoort barium?
A metalen
B moleculaire stoffen
C niet-metalen
D zouten

3p 39 Laat met een berekening zien welke stof in overmaat aanwezig is
wanneer 5,0 gram barium wordt verbrand met 1,0 gram zuurstof.

1p 40 Wat is de formule van het andere reactieproduct dat ontstaat bij de
ontleding van $\mathrm{BaCO}_{3}$ volgens manier 2?
A C
B $\mathrm{CO}_{2}$
C $\mathrm{H}_{2} \mathrm{O}$
D $\mathrm{O}_{2}$

[FIGUUR: Een tekstvak met de tekst "Bariumoxide reageert met water. Hierbij ontstaan bariumionen en hydroxide-ionen. De oplossing die ontstaat, wordt barietwater genoemd."]

2p 41 Geef de notatie uit Binas waaruit blijkt dat bariumoxide reageert met
water. Noteer ook het nummer van de tabel.

3p 42 Geef de vergelijking van de reactie van bariumoxide met water.
Noteer daarbij ook de toestandsaanduidingen.

2p 43 Is de pH van barietwater lager dan, gelijk aan of hoger dan de pH van
water? Motiveer je antwoord.

[FIGUUR: Een tekstvak met de tekst "Barietwater kan, op dezelfde manier als kalkwater, worden gebruikt om koolstofdioxide aan te tonen. Bij deze reactie kan een waarneming worden gedaan. Deze waarneming is bij barietwater dezelfde als bij kalkwater."]

1p 44 Geef deze waarneming.

GT-0174-a-14-1-o 12 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 13

Schoon tapijt

Bij het schoonmaken van tapijt kan gebruik worden gemaakt van de 'injectie-extractie'. Bij deze schoonmaak-methode wordt door een reinigingsmachine heet water onder druk in het tapijt gespoten en daarna weer opgezogen. Zo kunnen grote hoeveelheden vuil worden verwijderd.
naar: www.linospecialist.nl

1p 45 Door welk verschil in stofeigenschap is extractie mogelijk?
A brandbaarheid
B dichtheid
C kookpunt
D oplosbaarheid

1p 46 Behalve als extractiemiddel heeft water ook een andere functie bij het gebruik van injectie-extractie.
Welke andere functie is dat?
A blusmiddel
B emulgator
C katalysator
D spoelmiddel

Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.

GT-0174-a-14-1-o 13 / 14 lees verder

### Pagina 14

Vuil kan niet altijd alleen met water worden verwijderd. Soms moet zeep aan het water worden toegevoegd. Onderstaande afbeeldingen geven weer hoe vuil, dat niet in water oplost, met zeep uit tapijt wordt verwijderd. De afbeeldingen staan niet in de juiste volgorde.

[FIGUUR: Vier panelen getoond naast elkaar, gelabeld a, b, c en d. Paneel a toont tapijvezels met daaraan hechtend vuildeeltjes en zeepmoleculen. De zeepmoleculen trekken met hun staarten naar de vuildeeltjes en met hun koppen naar het water. Paneel b toont een vuildeeltje dat zich losmaakt van de tapijvezels, omringd door zeepmoleculen. Paneel c toont zeepmoleculen die de vuildeeltjes hebben omringd, waardoor ze beter in water oplossen. Paneel d toont watermoleculen die naar een vuildeeltje toestromen, wat aangeeft dat het vuil nog niet in water oplost.]

Legenda:
• zeepmolecuul
o watermolecuul
❖ vuildeeltje
〰 tapijtvezels

1p 47 In welke volgorde moeten de afbeeldingen worden geplaatst om het schoonmaakproces juist weer te geven?
A b - a - d - c
B b - d - c - a
C d - b - a - c
D d - b - c - a

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
GT-0174-a-14-1-0 14 / 14 einde