# Eindexamen Natuur- en scheikunde 2 VMBO-GL/TL 2013 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/nask2/2013/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2013
tijdvak 2
dinsdag 18 juni
13.30 - 15.30 uur
natuur- en scheikunde 2 CSE GL en TL
Gebruik zo nodig het informatieboek Binas vmbo kgt.
Dit examen bestaat uit 47 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 67 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
GT-0174-a-13-2-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Open vragen
- Geef niet méér antwoorden dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd, geef er dan twee en niet
méér. Alleen de eerste twee redenen kunnen punten opleveren.
- Vermeld altijd de berekening, als een berekening gevraagd wordt. Als
een gedeelte van de berekening goed is, kan dat punten opleveren.
Een goede toekomst zonder berekening levert geen punten op.
- Geef de uitkomst van een berekening ook altijd met de juiste eenheid.

GT-0174-a-13-2-o 2 / 15 lees verder ► ► ►

### Pagina 3

Helderehid in bruin drinkwater
1 Het Friese drinkwater is op sommige plaatsen helder, maar lichtbruin
gekleurd. De kleur wordt onder meer veroorzaakt door (ongevaarlijke)
humuszuren in het water, dat opgepompt wordt uit de veenrijke grond.
Het drinkwaterbedrijf Vitens heeft een techniek ontwikkeld om het water
te ontkleuren. Men laat het opgepompte water door een ionenwisselaar
stromen. Hierdoor wisselen de ionen die de kleur veroorzaken met de
chloride ionen van de ionenwisselaar. Zo wordt het drinkwater ontkleurd.
1p 1 Welk soort water gebruikt Vitens voor zijn drinkwater?
A grondwater
B oppervlaktewater
C regenwater
D zeewater
1p 2 Welk soort mengsel is het gekleurde drinkwater (regels 1 en 2)?
A emulsie
B oplossing
C suspensie
2p 3 Leg uit of de ionen die de lichtbruine kleur veroorzaken, een positieve of
een negatieve lading hebben.
Sommige kleurstoffen kunnen door waterleidingbedrijven uit het water
worden verwijderd met 'actieve kool'. Hierbij wordt een vat gevuld met
korrels actieve koolstof. Het (gekleurde) water wordt er van bovenaf
opgegoten, en komt er aan de onderkant kleurloos uit.
1p 4 Wat is de naam van de scheidingsmethode waarbij de kleurstof verwijderd
wordt door actieve koolstof?
A adsorptie
B bezinken
C destillatie
D extractie
GT-0174-a-13-2-o 3/15 lees verder

### Pagina 4

Frisdrank en gebitsslijtage

Frisdranken bevatten vaak fosforzuur, citroenzuur en/of koolzuur. Tanden danken een dat dranken met een pH lager dan 5,5 het gebit ernstig kunnen aantasten. Bij langdurig gebruik kunnen gaten in kiezen en tanden ontstaan. In onderstaande tabel staan de pH en de aantasting van het gebit voor een aantal frisdranken aangegeven. Hoe meer + tekens er staan, hoe sterker het gebit door de frisdrank wordt aangetast.

[FIGUUR: Tabel met frisdranken, hun pH-waarde en aantasting van het gebit.]

naar: Preventie van erosieve gebitsslijtage

2p 5 Loes stelt vast: "Hoe lager de pH van de drank, hoe groter de aantasting."
→ Leg aan de hand van de tabel uit of Loes gelijk heeft.

1p 6 Fosforzuur kan worden gevormd uit H⁺ deeltjes en PO₄³⁻ deeltjes. Wat is de formule van fosforzuur?
A HPO₄
B H₂PO₄
C H₃PO₄
D H₄PO₄

2p 7 Loes heeft een kleurloze frisdrank. Ze wil weten of deze frisdrank schadelijk is voor haar tanden. Om dat te bepalen doet ze een paar druppels fenolrood in een glas frisdrank. Het mengsel wordt geel.
→ Leg uit of de pH van deze frisdrank volgens de tandartsen schadelijk is voor de tanden.

3p 8 Speeksel bevat HCO₃⁻ ionen. Deze base kan met het zuur uit een frisdrank reageren, maar deze reactie gaat niet erg snel.
→ Geef de vergelijking van de reactie van H⁺ met HCO₃⁻. Geef ook de toestandsaanduidingen.

2p 9 Frisdrank bevat vaak suikers, zoals glucose. Deze suikers versterken de aantasting van het gebit. Glucose wordt in de mond omgezet tot uitsluitend melkzuur ($C_3H_6O_3$). Hierbij is glucose de enige beginstof.
→ Geef de vergelijking van deze omzetting.

GT-0174-a-13-2-o 4 / 15 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

Wetenschappers hebben onderzoek gedaan naar de invloed van frisdrank op speeksel. Aan 1 mL speeksel werd telkens een hoeveelheid frisdrank toegevoegd. Vervolgens werd de pH van het mengsel gemeten. In onderstaand diagram staan de meetwaarden.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as pH (lopend van 0 tot 8) en op de x-as aantal mL drank toegevoegd (lopend van 0 tot 5). Twee lijnen: een gestippelde lijn voor Spa-rood en een ononderbroken lijn voor Cola. Beide lijnen dalen naarmate er meer drank wordt toegevoegd.]

Legenda:
-- -- Spa-rood
— Cola

naar: Nederlands Tijdschrift Tandheelkunde

1p 10 Uit de grafiek hierboven is de pH van speeksel af te leiden.
-> Wat is de pH van speeksel? Geef het antwoord in één decimaal.

1p 11 Leg uit waarom de pH daalt naarmate er meer frisdrank is toegevoegd.

1p 12 Drinken van leidingwater, na gebruik van een frisdrank, helpt tegen aantasting van het gebit. De restjes frisdrank zullen weggespoeld worden uit de mond en de pH van het speeksel gaat weer omhoog.
-> Geef aan waarom effectiever gespoeld kan worden met leidingwater dan met koolzuurhoudend mineraalwater.

1p 13 De manier waarop een drank wordt gedronken, heeft invloed op de gebitsslijtage. In een informatieblad voor tandartsen staat dat nippen, spoelen en gorgelen slecht is voor het gebit.
-> Geef aan waarom het beter is voor het gebit om frisdrank snel op te drinken.

GT-0174-a-13-2-o 5 / 15 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Koper
Bij verhitting kan een koperen voorwerp zwart worden. Het koper reageert met zuurstof uit de lucht, waardoor een laagje CuO ontstaat.

2p 14 Welke van onderstaande begrippen passen bij CuO?
Neem de tabel over en kruis aan.

|                | ja  | nee |
|----------------|-----|-----|
| moleculaire stof |     |     |
| ontleedbare stof |     |     |
| zout           |     |     |
| zuivere stof   |     |     |

Stefan verhit een hoeveelheid koperpoeder in een buis, terwijl hij voortdurend lucht door de buis leidt.
Al het koper reageert met zuurstof uit de lucht. Hierbij ontstaat CuO.

[FIGUUR: Opstelling met lucht die door een buis met koperpoeder wordt geleid, verwarmd door een brander.]

Voor en na de proef bepaalt Stefan de volgende massa's:
massa buis                               : 35,1 gram
massa buis met koperpoeder : 35,9 gram
massa buis met koperoxide : 36,1 gram
Vervolgens berekent hij in welke massaverhouding koper en zuurstof met elkaar reageren. Stefan gebruikt hiervoor de wet van massabehoud.

3p 15 Met bovenstaande massa's kan berekend worden in welke massaverhouding koper en zuurstof met elkaar hebben gereageerd.
→ Geef de berekening en noteer de uitkomst als koper : zuurstof = ... : 1.

2p 16 Leg uit dat zuurstof in overmaat aanwezig was bij de proef van Stefan.

GT-0174-a-13-2-0 6 / 15 lees verder ►►►

### Pagina 7

2p 17 Bij de proef vindt een verbranding plaats. Dit betekent dat aan de drie
verbrandingsvoorwaarden is voldaan.
→ Neem onderstaande tabel over en vul deze aan.
[FIGUUR: Tabel met kolomkoppen "verbrandingsvoorwaarde:" en "is aan voldaan door:", en rijen met "zuurstof" en "lucht(toevoer)".]
Het kan voorkomen dat onder het CuO nog een ander oxide is gevormd.
Deze stof heeft de formule $Cu_2O$.
2p 18 Bereken het massapercentage koper in $Cu_2O$.
2p 19 Geef de vergelijking van de reactie van koper met zuurstof waarbij $Cu_2O$
ontstaat.

### Pagina 8

Snoep geeft energie
In het boek ‘Show de chemie’ staan experimenten beschreven. Eén
daarvan is een demonstratieproef met een snoepje dat voornamelijk uit
suiker bestaat: een tumtum. De proef heet: ‘Snoep geeft energie’.
De uitvoering staat hieronder verkort weergegeven:
– Zet in de zuurkast een statief met reageerbuisklem klaar.
– Doe 13 g kaliumchloraat in een hardglazen reageerbuis.
– Verhit de reageerbuis in de reageerbuisklem tot het kaliumchloraat is
gesmolten.
– Verwijder de brander.
– Laat met een pincet een half tumtummetje in de reageerbuis glijden.
naar: Show de chemie

1p 20 Suiker is een triviale naam. Wat is volgens Binas de rationale naam van
suiker?
A fructose
B glucose
C maltose
D sacharose

1p 21 Welke faseovergang hoort bij het smelten van kaliumchloraat?
A (aq) → (l)
B (l) → (s)
C (s) → (aq)
D (s) → (l)

1p 22 Kaliumchloraat is een gevaarlijke stof. Op het etiket van de pot moeten
volgens de chemiekaart van de stof onderstaande pictogrammen staan:

[FIGUUR: Een pictogram met een vlam, een pictogram met een uitroepteken, een pictogram met een dode boom en een man.]

Wat betekenen de pictogrammen?
A ontvlambaar, schadelijk en gevaarlijk voor waterrijk milieu
B ontvlambaar, schadelijk en gevaarlijk voor waterrijk milieu
C oxiderend, giftig en gezondheidsgevaarlijk
D oxiderend, schadelijk en gevaarlijk voor waterrijk milieu

GT-0174-a-13-2-o 8 / 15 lees verder ►►►

### Pagina 9

1p 23 Met de luchttoevoer van een brander kan de kleur van de vlam worden geregeld. Welke kleur heeft de vlam wanneer de luchttoevoer dicht is?
A blauw
B geel
C kleurloos

Direct nadat het snoepje in de buis wordt gedaan ontstaat een roze-violet vuur dat heftig en luidruchtig spettert. Ook ontstaat een dikke witte rook die de buis wordt uitgeblazen. Eén van de reacties die plaatsvindt is hieronder onvolledig weergegeven. Vier coëfficiënten ontbreken.
[FIGUUR: Een opstelling met een brander die een vlam genereert, gericht op een buis waaruit rook ontsnapt.]
$C_{12}H_{22}O_{11}$ (s) + ... $KClO_3$ (l) $\to$ ... $CO_2$ (g) + ... $H_2O$ (g) + ... $KCl$ (s)

2p 24 Neem de reactievergelijking over en vul de vier ontbrekende coëfficiënten in.

1p 25 Geef de naam van de vaste stof die bij deze reactie ontstaat.

1p 26 Uit de reactievergelijking kan een oorzaak worden afgeleid waardoor de rook uit de buis wordt geblazen.
$\to$ Welke oorzaak is dat?

1p 27 Deze proef kan ook uitgevoerd worden met natriumchloraat. Welke kleur zal het vuur dan hebben?
A helderblauw
B geel
C groen
D steenrood

GT-0174-a-13-2-o 9 / 15 lees verder ►►►

### Pagina 10

Airconditioning
1 Voor het verdampen van een vloeistof is energie (warmte) nodig. Een
2 'airco' (airconditioning) maakt hiervan gebruik om te koelen. Een airco is
3 een gesloten systeem van buizen met een verdamper, een compressor en
4 een condensor. De verdamper bevindt zich in een kamer, de compressor
5 en de condensor zijn buiten het huis geplaatst.
6 De airco is gevuld met een 'koudemiddel'. In de verdamper verdampt het
7 vloeibare koudemiddel. Hierdoor wordt de verdamper koud en koelt de
8 lucht eromheen af. Een ventilator blaast de koude lucht verder de kamer
9 in, waardoor de ruimte koel wordt. Buiten perst de compressor het gas
10 weer samen. In de condensor wordt het gas omgezet tot een vloeistof. De
11 condensor wordt hierbij warm. De warmte wordt afgegeven aan de
12 buitenlucht.

Legenda:
gas
vloeistof
compressor
condensor
[FIGUUR: Schematische weergave van een airconditioning systeem. Er is een gedeelte binnen en buiten aangegeven, met de componenten verdamper, compressor en condensor, en een ventilator. Een muur scheidt binnen en buiten.]
buiten
binnen
ventilator
koude
lucht
verdampen
muur

2p 28 Vindt in de airco een chemische reactie plaats? Licht je antwoord toe.

1p 29 In de verdamper daalt de temperatuur van het koudemiddel tot – 51,8 °C.
De kamertemperatuur is 21,0 °C.
Wat is het verschil in temperatuur tussen het koudemiddel en de lucht in
de kamer?
A 29,2 °C
B 30,8 °C
C 72,8 °C

2p 30 Op de buitenkant van de verdamper verschijnen vaak waterdruppels.
→ Geef een verklaring voor het ontstaan van deze waterdruppels.

GT-0174-a-13-2-o
10 / 15
lees verder

### Pagina 11

Door de buizen van de airco stroomt het koudemiddel rond. In de tekening hieronder geven X en Y twee verschillende stroomrichtingen weer. De gedeelten I en II hebben een even groot volume.

[FIGUUR: Schematische weergave van een airconditioningsysteem. De legenda toont dat gestippelde delen gas voorstellen en schuin-gestreepte delen vloeistof. Er is een buizenstelsel getekend met een compressor, een condensor, een verdamper en een ventilator. Twee stroomrichtingen, X en Y, worden aangegeven met pijlen, waarbij X naar een muur loopt en Y erlangs. Delen van het buizenstelsel zijn gemarkeerd met I en II. Er zijn cirkels met H en F symbolen die moleculen voorstellen.]

1p 31 Wat is de stroomrichting van het koudemiddel en in welk gedeelte zitten de meeste moleculen?

|        | stroomrichting | meeste moleculen |
| ------ | -------------- | ---------------- |
| A      | X              | I                |
| B      | X              | II               |
| C      | Y              | I                |
| D      | Y              | II               |

1p 32 Als koudemiddel kan difluormethaan worden gebruikt. De moleculen van deze stof bevatten onder andere fluoratomen. Welke van onderstaande tekeningen geeft een molecuul van de stof difluormethaan weer?

[FIGUUR: Vier schematische voorstellingen van moleculen, genummerd I, II, III en IV. Molecuul I bestaat uit een centraal atoom C omringd door vier H-atomen. Molecuul II bestaat uit een centraal atoom C omringd door twee H-atomen en twee F-atomen. Molecuul III bestaat uit een centraal atoom C omringd door één H-atoom en drie F-atomen. Molecuul IV bestaat uit een centraal atoom C omringd door vier F-atomen.]

A tekening I
B tekening II
C tekening III
D tekening IV

1p 33 Vroeger werden cfk's gebruikt als koudemiddel. Tegenwoordig mag dat niet meer, omdat deze stoffen slecht zijn voor het milieu. Welk negatief milieueffect hebben cfk's?
A aantasting van de ozonlaag
B luchtverontreiniging
C versterking van het broeikaseffect
D zure regen

GT-0174-a-13-2-o 11 / 15 lees verder ►►►

### Pagina 12

Rode modder

In 2010 brak in Hongarije een dam door van een afvalreservoir van een
aluminiumfabriek. Het reservoir bevatte afval dat ontstaat bij de
verwerking van bauxiet (aluminiumerts). Een miljoen kubieke meter afval
overspoelde de omgeving. Het afval, dat giftige metalen bevat, wordt ook
wel 'rode modder' genoemd. De NOS-Radio interviewde naar aanleiding
van deze ramp een deskundige van de Technische Universiteit Delft.
In deze opgave staat een aantal fragmenten uit dit interview.

fragment 1
Interviewer: "Wat is dit voor troep, deze rode modder?"
Deskundige: "Bij de aluminiumproductie wordt gewerkt met bauxiet. Deze
bauxiet wordt gemengd met natronloog. Zo wordt het aluminium uit het
bauxiet gehaald. Wat overblijft is deze troep."

1p 34 De rode kleur van de modder wordt veroorzaakt door een verbinding met
de naam ijzer(III)oxide.
Wat is de formule van ijzer(III)oxide?
A FeO₃
B Fe₂O₃
C Fe₃O
D Fe₃O₂

1p 35 Geef de notatie van natronloog.

Bauxiet bestaat voor een groot deel uit aluminiumoxide ($Al_2O_3$). Dit
aluminiumoxide wordt met warm natronloog uit het bauxiet gehaald.
De rest van het bauxiet wordt als rode modder afgevoerd. Uit het
aluminiumoxide wordt vervolgens met behulp van elektrolyse aluminium
geproduceerd.

1p 36 Welk soort proces is elektrolyse?
A mengen
B ontleden
C scheiden
D verbranden

3p 37 Bereken hoeveel ton aluminium kan worden gevormd uit 5,0 ton
aluminiumoxide ($1$ ton $= 10^3$ kg).

1p 38 De aluminiumdeeltjes in aluminiumoxide verschillen van die in het
geproduceerde aluminium. Het aluminiumoxide bevat $Al^{3+}$ deeltjes.
→ Geef de notatie van de deeltjes in het geproduceerde aluminium.

GT-0174-a-13-2-o 12 / 15 lees verder ►►►

### Pagina 13

fragment 2
Deskundige: "Deze troep is heel erg basisch."
Interviewer: "Zuur dus, bijtend en zuur."
Deskundige: "Nee niet zuur, juist het omgekeerde, basisch."
Interviewer: "Oh."

2p 39 De interviewer vervart eigenschappen van zure en basische oplossingen.
→ Leg het verschil uit tussen basische en zure oplossingen aan de hand
van het begrip pH.

fragment 3
Interviewer: "Het slib verspreidt zich ook in de rivieren, nu lezen wij dat er
tonnen gips in de rivieren zijn gegoten, dat lijkt me ook niet goed voor
natuur en milieu?"
Deskundige: "Nee, en ik snap ook niet precies waarom men dat gips
gebruikt."
Interviewer: "Ze zeggen dat het is om het slib te binden."

1p 40 Gips bestaat vooral uit calciumsulfaat.
→ Geef de formule van calciumsulfaat.

1p 41 Het gips zou de verspreiding van rode modder (het 'slib') tegengaan.
Rode modder bevat onder andere zware metalen, zoals chroom en lood.
→ Geef aan waarom lood zich beter niet kan verspreiden in de omgeving.

GT-0174-a-13-2-o
13 / 15
lees verder ►►►

### Pagina 14

Chemie in een petrischaal

Bij de proef 'Chemie in een petrischaal' worden ionen aangetrokken door
een positieve of een negatieve elektrode. Hierdoor verplaatsen de ionen.
Als ionen met elkaar in contact komen, kunnen reacties verlopen.

De proef wordt uitgevoerd in een petrischaal die is gevuld met een 'gel'
(water met een verdikkingsmiddel). Aan deze gel is natriumnitraat
toegevoegd, zodat de gel stroom geleidt.
In de gel zijn twee gleufjes uitgesneden. Deze worden gevuld met:
– een oplossing van bariumiodide (gleufje I);
– een oplossing van kopersulfaat (gleufje II).
In de gel zijn ook twee elektroden gestoken (+ en –), die worden
aangesloten op een spanningsbron. Als de spanningsbron wordt
aangezet, ontstaat na verloop van tijd een wit neerslag tussen de gleufjes.
Hieronder is het bovenaanzicht van de petrischaal, voor en na afloop van
de proef, weergegeven.

[FIGUUR: Bovenaanzicht van een petrischaal met twee gleufjes en twee elektroden. De linker afbeelding toont de situatie 'voor' en de rechter afbeelding de situatie 'na afloop van de proef'. De gleufjes zijn gelabeld met I en II. De elektroden zijn gelabeld met + en -. In de rechter afbeelding is een witte neerslag zichtbaar tussen de gleufjes.]

voor
na

1p 42 Het verdikkingsmiddel in de gel is 'agar-agar'. Deze stof wordt ook
gebruikt in levensmiddelen. Wat is het E-nummer van deze stof?
A E-322
B E-325
C E-406
D E-442

1p 43 Geef de formule van natriumnitraat.

1p 44 Welke ionen zorgen voor de blauwe kleur in gleufje II?
A bariumionen
B koperionen
C nitraationen
D sulfaationen

GT-0174-a-13-2-o
14 / 15
lees verder

### Pagina 15

1p 45 In welke richting worden de jodide ionen getrokken?
A van I naar +
B van I naar II
C van II naar –
D van II naar I
2p 46 Geef de vergelijking van de reactie waarbij het witte neerslag ontstaat.
1p 47 Wanneer de proef wordt herhaald in een petrischaal die is gevuld met
   gedestilleerd water (in plaats van met een gel), verloopt de proef anders.
   Er zullen dan andere waarnemingen worden gedaan.
   → Geef zo’n andere waarneming.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
GT-0174-a-13-2-o 15 / 15 einde