# Eindexamen Natuur- en scheikunde 2 VMBO-GL/TL 2013 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/nask2/2013/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2013
tijd vak 1
dinsdag 14 mei
13.30 - 15.30 uur
natuur- en scheikunde 2 GL en TL
Gebruik zo nodig het informatieboek Binas vmbo kgt.

Dit examen bestaat uit 48 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 70 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

GT-0174-a-13-1-0

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Open vragen
- Geef niet méer antwoorden dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redeneren worden gevraagd, geef er dan twee en niet
méér. Alleen de eerste twee redeneren kunnen punten opleveren.
- Vermeld altijd de berekening, als een berekening gevraagd wordt. Als
een gedeelte van de berekening goed is, kan dat punten opleveren.
Een goede uitkomst zonder berekening levert geen punten op.
- Geef de uitkomst van een berekening ook altijd met de juiste eenheid.

Waterpiramide
1 Voor het produceren van schoon drinkwater in de tropen is een
2 zogenoemde 'waterpiramide' ontwikkeld. Een waterpiramide is een
3 grote witte tent met een grondoppervlakte van ongeveer 650 m².
4 Onderin de tent staat een bak waarin zeewater of grondwater wordt
5 gepompt. De pomp werkt op zonne-energie. Doordat de zon op het
6 tentdoek schijnt, loopt de temperatuur in de tent op tot zo'n 75 °C.
7 Het water verdampt, waarbij vuil en zout in de bak achterblijven.
8 De waterdamp verzamelt zich in druppeltjes zuiver water op de
9 binnenkant van het doek. Deze druppeltjes stromen langs het doek
10 omlaag en worden in een goot opgevangen. Het water wordt in een
11 tank opgeslagen. Na bewerking is het geschikt als drinkwater.
12 Ook de buitenkant van de tent wordt benut. Regenwater stroomt langs
13 de tent in een opvangbak en wordt in een andere tank opgeslagen.

[FIGUUR: Schematische weergave van een waterpiramide. De piramidevormige tent vangt zonlicht op, waardoor water uit een bak binnenin verdampt. De condens wordt opgevangen aan de binnenkant van het doek en stroomt naar een goot. Regenwater van buiten stroomt ook naar een opvangbak. Er zijn opslagtanks voor regenwater en drinkwater.]

GT-0174-a-13-1-o 2 / 15 lees verder

### Pagina 3

1p 1 In de tekst worden verschillende benamingen voor water gebruikt.
Welke van deze benamingen gaan over water waarin opgeloste stoffen
aanwezig zijn?
A zeewater en grondwater
B zeewater en waterdamp
C grondwater en waterdamp

1p 2 Hoe kan de stof water worden aangetoond?
A Met een rietje door de vloeistof blazen.
B Universeel indicatorpapier in de vloeistof dopen.
C Verhitten en waarnemen of een vaste stof ontstaat.
D Een beetje van de vloeistof toevoegen aan wit kopersulfaat.

1p 3 Geef de naam van de scheidingsmethode die in de tent plaatsvindt
(regels 7 tot en met 10).
A adsorptie
B destillatie
C extractie
D filtratie

1p 4 Met welke aanpassing aan de tent zou men per dag meer drinkwater
kunnen produceren?
A De tent aan de buitenkant met reflecterend folie bedekken.
B De tent en de bak groter maken en er meer water in doen.
C De tent in de schaduw plaatsen.
D Een dikker tentdoek gebruiken.

2p 5 Leg uit dat deze vorm van drinkwaterproductie geen bijdrage levert aan
het broeikaseffect.

### Pagina 4

Mandarjnen

1 In een aflevering van het televisieprogramma 'Keuringsdienst van waarde'
2 zoeken verslaggevers het antwoord op de volgende vraag:
3 "Hoe krijgen ze de partjes mandarijn in blik zo schoon en zonder vliesje?"

4 In de uitzending is te zien dat mandarijnen worden gepeld en verdeeld in
5 partjes. De partjes stromen daarna in een dun laagje natronloog door een
6 spiraalvormige 'glijbaan'. De natronloog reageert met de velletjes tot
7 oplosbare stoffen. Hierdoor worden de velletjes van de partjes verwijderd.
8 Aan het einde van deze 'glijbaan', die ruim 4 km lang is, komen de
9 ontvelde partjes in een grote bak. Deze bak is gevuld met zoutzuur om de
10 overgebleven natronloog te neutraliseren. Daarna worden de partjes
11 ingeblikt.

1p 6 Het velletje bestaat onder meer uit cellulose. Dit polymeer wordt onder
invloed van natronloog omgezet tot losse monomeren. Een afbeelding van
zo'n monomeer is hieronder weergegeven.

[FIGUUR: Structuurformules van monomeren met koolstofatomen, zuurstofatomen en waterstofatomen]

→ Geef de molecuulformule van dit monomeer.

1p 7 De glijbaan in de fabriek kan korter gemaakt worden. Om hetzelfde
resultaat te krijgen, moet men dan ook een andere aanpassing maken.
Men kan bijvoorbeeld de snelheid veranderen waarmee de natronloog
samen met de partjes door de glijbaan stroomt.
→ Leg uit dat men dan de stromingssnelheid moet verlagen.

GT-0174-a-13-1-o 4 / 15 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

In het programma wordt de natronloog 'gootsteenontstopper' genoemd.
Hiermee wordt de indruk gewekt dat een zeer schadelijke stof in de blikjes
terechtkomt. Een kijker vindt dat nogal overdreven: '... natronloog (...) is
inderdaad schadelijk, en zoutzuur ook, maar als deze bij elkaar worden
gedaan, vindt er een reactie plaats. Wat overblijft is nou niet bepaald
gevaarlijk ...'
De kijker doelt op de reactie die in de bak met zoutzuur plaatsvindt (zie de
regels 9 en 10 van het vorige tekstblok).

3p 8 Geef de vergelijking van de neutralisatiereactie die in de bak plaatsvindt.
Geef ook de toestandsaanduidingen.

1p 9 Na de reactie blijft een oplossing over van een zout dat bestaat uit
natriumionen en chloride ionen. Wat is de triviale naam van dit zout?
A kalk
B keukenzout
C soda
D zuiveringszout

Het proces waarbij de mandarijnenpartjes ontveld worden, is in
onderstaand blokschema onvolledig weergegeven.

[FIGUUR: Blokschema met twee boxen. Box 1 heeft een ingang links ("partjes met vel") en een uitgang onder ("II"). De uitgang rechts van box 1 ("partjes zonder vel overgebleven natronloog") gaat naar de ingang van box 2. Box 2 heeft een uitgang onder ("IV") en een uitgang rechts ("V"). Er staat een pijl van boven naar box 1 en van boven naar box 2 ("III").]

2p 10 Zet de volgende stoffen op de juiste plaats in het blokschema:
- partjes zonder vel;
- afval (2x);
- natronloog;
- zoutzuur.
Geef je antwoord als volgt:
I = ...
II = ...
III = ...
IV = ...
V = ...

GT-0174-a-13-1-o 5/15 lees verder ► ►►

### Pagina 6

Dit is een opgavepagina uit een examen. De pagina begint met een introductietekst over picrinezuur, een gele, explosieve vaste stof met een kenmerkende geur. Er wordt vermeld dat het vroeger gebruikt werd voor het kleuren van cellen bij microscopie en dat het explosief is. Er volgt een tabel met gegevens over picrinezuur: naam (Picrinezuur), formule (C₆H₃N₃O₇), oplosbaarheid in water (1,3 g per 100 mL), een etiket met gevaarsymbolen (explosief en giftig), en een beschrijving van reacties (ontleedt explosief onder vorming van giftige gassen, reageert met veel metalen, is oxiderend). De resterende delen van de pagina bevatten drie vragen (genummerd 11, 12, en 13), waarvan de eerste twee open vragen zijn en de derde een meerkeuzevraag is. Vraag 11 vraagt om het berekenen van de molecuulmassa van picrinezuur. Vraag 12 vraagt hoeveel liter water nodig is om 25 gram picrinezuur volledig op te lossen. Vraag 13 onderzoekt de reactie van picrinezuur in water en hoe dit wordt aangetoond met lakmoespapier.

### Pagina 7

1p 14 Hoe kan een ontledingsreactie aan de reactievergelijking herkend worden?
A Er is één beginstof en één reactieproduct.
B Er is één beginstof en meerdere reactieproducten.
C Er zijn meerdere beginstoffen en één reactieproduct.
D Er zijn meerdere beginstoffen en meerdere reactieproducten.

2p 15 Bij de ontleding van picrinezuur komt CO vrij. CO is een brandbaar en giftig gas, dat bovendien moeilijk is waar te nemen. Hierdoor kan een gevaarlijke situatie ontstaan.
→ Geef twee stofeigenschappen van CO waardoor CO moeilijk is waar te nemen.

2p 16 Geef de rationele naam van $\text{NO}_2$.

1p 17 Op het etiket zouden volgens de gegevens in de tabel op bladzijde 6 nog twee andere pictogrammen kunnen staan. Welke pictogrammen zijn dat?
[FIGUUR: Drie pictogrammen in ruiten, genummerd I, II en III. Pictogram I toont een druppel die op een oppervlak en een hand valt en beide aantast. Pictogram II toont een vlam boven een cirkel. Pictogram III toont een gasfles.]
A pictogram I en II
B pictogram I en III
C pictogram II en III

1p 18 Geef een reden waarom het verstandig is geen metalen spatel te gebruiken om vast picrinezuur uit een potje te halen.

1   Picrinezuur is in droge toestand explosief. Bij het
2   droog picrinezuur op school wordt geadviseerd de EOD
3   Opruimingsdienst Defensie (EOD) te bellen. Zelfs de pot openen om water
4   toe te voegen is namelijk zeer gevaarlijk. Door sublimatie kunnen tussen
5   de pot en de dekselrand kristallen gevormd zijn. Het draaien van de
6   deksel levert wrijving op en zal het picrinezuur kunnen laten exploderen.

1p 19 Hoe wordt het proces weergegeven waarbij de kristallen tussen de pot en de dekselrand gevormd worden (regels 4 en 5)?
A (g) → (s) → (g)
B (l) → (g) → (s)
C (s) → (g) → (s)
D (s) → (l) → (g)

GT-0174-a-13-1-o 7 / 15 lees verder

### Pagina 8

Strooizout

Bij bevriezing en sneeuwval kan het wegdek glad worden. Op
Nederlandse wegen wordt gladheid bestreden. Vóór 1960 gebeurde
dit door sneeuwruimen of het strooien van stroefmakende middelen
als zand, grind en as. Sinds 1960 worden ook dooimiddelen zoals
strooizout gebruikt. De meest gebruikte soorten strooizout bestaan
voornamelijk uit natriumchloride.

1p 20 Het wegdek van veel wegen bestaat uit asfaltbeton. Asfaltbeton is een
aardolie-product.
Welke stoffen kunnen ook uit aardolie worden geproduceerd?
A benzine en cosmetica
B kerosine en soldeer
C kunststof en cokes

2p 21 Geef de formule van het belangrijkste bestanddeel van zand.
Gebruik Binas-tabel 42.

De verschillende soorten strooizout kunnen op verschillende manieren
worden geproduceerd:
- methode I
Door mijnbouw wordt zoute grond afgegraven. Dit wordt gezeefd,
maar niet gezuiverd. Het zout bevat 5 massaprocent
verontreinigingen zoals zand, zware metalen en sulfaatzouten.
- methode II
Een ondergrondse zoutlaag wordt opgelost in water en naar het
oppervlakte gepompt. Het water wordt vervolgens onder vacuüm
(zeer lage druk) verdampt. Zo ontstaat zeer zuiver natriumchloride
(99,9 massaprocent).
- methode III
In warme landen wordt zeewater ingedampt. De vaste stof die
ontstaat (zeezout) bevat 95 massaprocent natriumchloride.

naar: Visie op gladheid – Akzo Nobel

1p 22 Bij welke productiemethode wordt extractie toegepast?
A methode I
B methode II
C methode III

GT-0174-a-13-1-o 8 / 15 lees verder ►►►

### Pagina 9

1p 23 Welk van onderstaande begrippen past bij het zeezout in methode III?
A bezinksel
B extract
C filtraat
D residu
1p 24 Een strooiwagen kan 3400 kg strooizout vervoeren. Welke (volle) strooiwagen vervoert het meeste natriumchloride?
A een strooiwagen met zout uit methode I
B een strooiwagen met zout uit methode II
C een strooiwagen met zout uit methode III

Om sneeuw en ijs snel te laten dooien is de grootte van de korrels strooizout belangrijk. Onderstaande tabel geeft enige informatie over de korrelgrootte:
[FIGUUR: Tabel met korrelgroottes voor verschillende methodes. Kolommen: aandeel korrels, methode I, methode II, methode III. Rijen: 80%, 1%. Waarden: Methode I: 1 tot 3 mm, groter dan 5 mm. Methode II: 0,20 tot 0,45 mm, groter dan 1 mm. Methode III: 1 tot 3 mm, groter dan 5 mm.]
naar: Visie op gladheid - Akzo Nobel

1p 25 Uit de tabel blijkt welk soort strooizout (gemiddeld) de kleinste korrels heeft. Welk soort strooizout is dat?
A het zout uit methode I
B het zout uit methode II
C het zout uit methode III
2p 26 Leg uit of                         kleinere korrels ervoor zorgen dat het strooizout sneller of juist langzamer werkt dan grotere korrels.
GT-0174-a-13-1-0
9 / 15
lees verder ►►►

### Pagina 10

Ontleding van salmiak

Bij de ontleding van salmiak (NH$_{4}$Cl) ontstaan de gassen waterstofchloride en ammoniak. Deze reactieproducten geven elk een andere kleur aan een nat indicator papiertje.
Salmiak kan worden ontleed volgens onderstaand voorschrift:
- Schep een laag van 1 cm droge salmiak in een brede reageerbuis.
- Bevochtig een strook universeelindicatorpapier met gedestilleerd water.
- Plaats dit papiertje verticaal in het bovenste deel van de reageerbuis.
- Plaats de reageerbuis in een statiefklem.
- Verhit het salmiak voorzichtig boven een stille, blauwe vlam.

1p 27 Welk type ontleding van salmiak is in de bovenstaande tekst beschreven?
A  elektrolyse
B  fotolyse
C  thermolyse

1p 28 Geef de naam van de positieve ionen in salmiak.

1p 29 Tot welk soort stoffen behoort salmiak?
A  metalen
B  moleculaire stoffen
C  zouten

2p 30 Geef de vergelijking van de reactie waarbij salmiak ontleedt in waterstofchloride en ammoniak.

1p 31 Welke van onderstaande tekeningen geeft de juiste afstelling van de brander voor deze proef weer?

[FIGUUR: Vier tekeningen van branderafstellingen, genummerd 1, 2, 3 en 4.]

afstelling 1
A  afstelling 1
B  afstelling 2
C  afstelling 3
D  afstelling 4

GT-0174-a-13-1-o 10 / 15 lees verder ►►►

### Pagina 11

Universeelindicatorpapier heeft de volgende schaalverdeling:
[FIGUUR: Een verticale schaal met pH-waarden aan de linkerkant en bijbehorende kleuren aan de rechterkant. De schaal loopt van 1 (rood) via oranje, donker geel, licht groen, blauw naar 13 (donker blauw). Een pijl naar beneden geeft aan dat de pH toeneemt.]

1p 32 Geef aan waarom het indicatorpapiertje nat moet zijn om de pH te kunnen meten.

3p 33 Het blijkt dat het natte indicatorpapiertje, dat in de reageerbuis is geplaatst, onderaan kleurt door het ammoniakgas en bovenaan door het waterstofchloridegas.
→ Welke van onderstaande tekeningen geeft het juiste resultaat van de proef weer? Leg je antwoord uit.

[FIGUUR: Vier tekeningen (a, b, c, d) van reageerbuizen met indicatorpapier. In tekening a en b is het papier aan de bovenkant rood gekleurd en aan de onderkant blauw. In tekening c en d is het papier aan de bovenkant groen gekleurd. In tekening a en c is het onderste deel van het papier blauw, in tekening b en d is het onderste deel van het papier rood.]

GT-0174-a-13-1-o
11 / 15
lees verder ►►►

### Pagina 12

Kleurig kobalt
Nadat Eveline op 'you-tube' een paar filmpjes over kobaltzouten heeft
bekeken, besluit ze zelf een proefje te doen. Op haar school hebben ze
kobalt(II)nitraat in haar schrift:
Kobalt(II)nitraat is een roodbruine stof, een beetje plakkerig poeder.
Ik heb het in water opgelost. Een prachtige roze oplossing krijg je dan.
Daarna deed ik een beetje kaliumhydroxide-oplossing erbij.
Er ontstond een licht blauw-groenachtig neerslag.

1p 34 Geef de formule van de stof kaliumhydroxide.
1p 35 In welke groep staat het element kobalt in het periodiek systeem?
A 4
B 5
C 9
D 12

3p 36 Eveline maakte een oplossing van 5,0 gram kobalt(II)nitraat in 250 mL
water. Al het kobalt(II)nitraat loste op. De formule van kobalt(II)nitraat is
Co(NO$_3$)$_2$.
$\rightarrow$ Bereken hoeveel gram kobaltionen in de oplossing van Eveline
aanwezig is.

2p 37 Eveline heeft in haar schrift de handelingen en de waarnemingen door
elkaar genoteerd.
$\rightarrow$ Geef van elk van onderstaande zinnen aan of het om een handeling of
een waarneming gaat:
1 Kobalt(II)nitraat is een roodbruine stof, een beetje plakkerig poeder.
2 Ik heb het in water opgelost.
3 Een prachtige roze oplossing krijg je dan.
4 Daarna deed ik een beetje kaliumhydroxide-oplossing erbij.
5 Er ontstond een licht blauw-groenachtig neerslag.
Geef je antwoord als volgt ('vul in 'handeling' of 'waarneming'):
1 = waarneming
2 = ...
3 = ...
4 = ...
5 = ...

1p 38 Geef aan waaruit blijkt dat in het proefje van Eveline een chemische
reactie heeft plaatsgevonden.

GT-0174-a-13-1-o 12 / 15 lees verder

### Pagina 13

1 Wanneer aan een oplossing van kobalt(II)nitraat een oplossing van
2 natriumfosfaat wordt toegevoegd, ontstaat een donker paarsblauw
3 neerslag. Dit neerslag bestaat uit een vaste stof: kobalt(II)fosfaat.
4 Het mengsel dat is ontstaan, kan worden gefiltreerd. Hierbij wordt het
5 kobalt(II)fosfaat en een heldere vloeistof verkregen. De vloeistof kan
6 vervolgens worden ingedampt, waarbij een witte vaste stof ontstaat.

3p 39 Geef de vergelijking voor de vorming van kobalt(II)fosfaat.

1p 40 In welk voorwerp kan Eveline de heldere vloeistof (regel 5) het beste indampen?

[FIGUUR: Een maatcilinder, een reageerbuis, een kroes en een erlenmeyer met de letters A, B, C en D eronder.]

A voorwerp A
B voorwerp B
C voorwerp C
D voorwerp D

1p 41 Geef de naam van de witte vaste stof die ontstaat als Eveline de vloeistof (regel 6) indampt. Ga er hierbij vanuit dat er precies genoeg natriumfosfaat is toegevoegd om alle kobalt(II)ionen neer te slaan.

3p 42 De oplosbaarheid van zouten kan worden weergegeven in een tabel.
→ Neem onderstaande tabel over en vul deze in met behulp van de informatie uit deze opgave. Gebruik daarbij een g voor goed oplosbaar of een s voor slecht oplosbaar.

kobalt(II)ionen nitraat-ionen hydroxide-ionen fosfaat-ionen
... ... ... ...

GT-0174-a-13-1-0 13 / 15 lees verder
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl_leiden.nl. Pagina: 649

### Pagina 14

Koperdieven

De prijs van koper is de laatste jaren sterk gestegen. Daarom stelen dieven het metaal van huizen, spoorwegen en andere plaatsen. In een krantenartikel met de titel "Koper lijkt wel het nieuwe goud" is een aantal voorbeelden genoemd:
- Van een begraafplaats in Antwerpen zijn onder meer kuisbeelden van graven gestolen. Veel van het gestolen materiaal was van koper, brons of messing.
- Koperdieven in Etten-Leur knipten 25 meter koperkabel weg waardoor slagbomen bij de overweg uren lang dicht bleven door een seinstoring.
naar: de Volkskrant

2p 43 Koper brengt per 1,0 kg 6,18 euro op. De prijs voor goud is 42,34 euro per 1,0 gram.
→ Bereken hoeveel kg koper de dief moet verkopen om evenveel geld te krijgen als voor 10 gram goud.

1p 44 Leg uit dat een beeldje van 8 kg goud eenvoudiger mee te nemen is dan een beeldje van 8 kg koper. Gebruik tabel 15 uit Binas.

1p 45 Brons bestaat voor 87 massaprocent uit koper.
→ Bereken hoeveel kg koper aanwezig is in een bronzen kruisbeeld van 55 kg.

1p 46 Messing bestaat uit koper en een ander metaal.
Welk ander metaal is dat?
A ijzer
B lood
C tin
D zink

1p 47 Wat is de notatie van het koper in koperkabels?
A $Cu$
B $Cu^+$
C $Cu^{2+}$
D $Cu_2$

GT-0174-a-13-1-o
14 / 15
lees verder ► ► ►

### Pagina 15

2p 48 Bij seinkabels wordt gebruikgemaakt van koper, omdat koper stroom geleidt. Stroomgeleiding is een stofeigenschap.
$\rightarrow$ Welke twee van onderstaande gegevens zijn ook een stofeigenschap?
- massa
- dichtheid
- kleur
- temperatuur
- prijs

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
GT-0174-a-13-1-o 15 / 15 einde