# Eindexamen Natuur- en scheikunde 2 VMBO-GL/TL 2011 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/nask2/2011/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2011
tijdvak 1
dinsdag 17 mei
13.30 - 15.30 uur
natuur- en scheikunde 2 CSE GL en TL

Gebruik zo nodig het informatieboek Binas vmbo kgt.

Achter dit examen is een erratum opgenomen en achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen.

Dit examen bestaat uit 48 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 66 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.

GT-0174-a-11-1-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Open vragen
- Geef niet méér antwoorden dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld
twee redenen worden gevraagd, geef er dan twee en niet méér. Alleen de
eerste twee redenen kunnen punten opleveren.
- Vermeld altijd de berekening, als een berekening gevraagd wordt. Als een
gedeelte van de berekening goed is, kan dat punten opleveren. Een goede
uitkomst zonder berekening levert geen punten op.
- Geef de uitkomst van een berekening ook altijd met de juiste eenheid.

Chemische geesten

In de tijd van de alchemisten werden gassen soms aangeduid met het woord
'geest'. Het was duidelijk dat er iets ontsnapte of aanwezig was, maar het 'iets'
was niet te zien. In sommige oudere benamingen van stoffen komt de term
geest nog steeds voor:
- geest van zout
- geest van salmiak
- wijngeest
- houtgeest

De 'geest van zout' ontwijkt, wanneer keukenzout reageert met zwavelzuur.
De chemische naam van de 'geest van zout' is waterstofchloride.

De 'geest van salmiak' ontsnapt wanneer salmiak sterk wordt verhit: er ontstaat
ammoniak. De 'geest van zout' en de 'geest van salmiak' zijn beide oplosbaar in
water.

1p 1 Uit welk soort deeltjes bestaat keukenzout?
A atomen
B ionen
C moleculen

1p 2 Geef de naam van de oplossing van 'de geest van zout' in water.

1p 3 De 'geest van salmiak' is giftig bij inademen.
Wat is de MAC-waarde van deze stof in mg per dm³?
A 1,8 mg per dm³
B $1,8 \cdot 10^{-1}$ mg per dm³
C $1,8 \cdot 10^{-2}$ mg per dm³
D $1,8 \cdot 10^{-3}$ mg per dm³

GT-0174-a-11-1-o 2 lees verder ► ► ►

### Pagina 3

1p 4 Waarvoor kan een oplossing van ammoniak worden gebruikt?
A etsen
B ontkalken
C ontvetten

Wijneest en houtgeest zijn bij kamertemperatuur geen gassen, maar vloeistoffen. Wijneest wordt ook wel 'spiritus' (het Latijnse woord voor geest) genoemd. De naam spiritus wordt nog steeds gebruikt voor het aanduiden van alcohol (ethanol). Maar let op: wat in de winkel verkocht wordt met de naam spiritus, is een mengsel van vooral alcohol met water en een beetje methanol (CH₃O). Methanol is zeer giftig en werd vroeger 'houtgeest' genoemd.

1p 5 Geef de formule van alcohol.
1p 6 Wat is volgens de tabel uit Binas het 'meest opmerkelijke gevaaraspect' van alcohol?
1p 7 Blauw en rood lakmoespapier verkleuren niet in een oplossing van alcohol. Welke kleur heeft thymolblauw in een oplossing van alcohol?
A blauw
B geel
C groen
D rood
1p 8 Tot welke soort stoffen behoort houtgeest?
A atomaire stoffen
B moleculaire stoffen
C zouten
1p 9 Welk pictogram staat op een fles met methanol?
[FIGUUR: Vuurpictogram met de tekst 'pictogram 1'.]
[FIGUUR: Doodshoofd met gekruiste botten met de tekst 'pictogram 2'.]
[FIGUUR: Zwart kruis met de tekst 'pictogram 3'.]
[FIGUUR: Reageerbuisjes die vloeistof op een hand druppelen met de tekst 'pictogram 4'.]
A pictogram 1
B pictogram 2
C pictogram 3
D pictogram 4
GT-0174-a-11-1-o 3 lees verder ►►►

### Pagina 4

Recycling in een spaceshuttle

1 In een spaceshuttle leven astronauten in een gesloten ruimte. Zuurstof raakt dan
2 snel op en de concentratie koolstofdioxide stijgt. Koolstofdioxide is bij een hoge
3 concentratie giftig. De MAC-waarde van koolstofdioxide is 9 mg per L.
4 Behalve zuurstof is ook water nodig in een spaceshuttle. Om te voorkomen dat
5 grote hoeveelheden zuurstof en water moeten worden meegenomen, worden het
6 uitgeademde koolstofdioxide en het gebruikte water gerecycled.

3p 10 Laat aan de hand van een berekening zien dat de concentratie van CO$_{2}$ in één
liter uitgeademde lucht hoger is dan de MAC-waarde (regel 3).
Maak bij de berekening gebruik van de volgende gegevens:
- uitgerijgde lucht bevat 3,9 volume percent koolstofdioxide
- de massa van 1 L CO$_{2}$ is 1,80 g

In de spaceshuttle wordt koolstofdioxide omgezet tot onder andere zuurstof. Dit proces is hieronder schematisch weergegeven.

[FIGUUR: Schematische weergave van koolstofdioxide omzetting. De leefruimte van de spaceshuttle is verbonden met reactor I, waar CO$_{2}$ en H$_{2}$O binnenkomen. Reactor I produceert CH$_{4}$ en reactor III. CH$_{4}$ gaat naar reactor II, waar het reageert tot Z en Y. Reactor III produceert O$_{2}$ en H$_{2}$ van H$_{2}$O. H$_{2}$ wordt teruggevoerd naar reactor I. O$_{2}$ wordt naar de leefruimte gestuurd.]

Het koolstofdioxide uit de leefruimte wordt in reactor I met waterstof gemengd en verhit. Hierbij ontstaan twee reactieproducten. In reactor II wordt CH$_{4}$ door verhitting ontleed tot twee stoffen, die zijn aangegeven met de letters Y en Z. In reactor III wordt water omgezet tot H$_{2}$ en O$_{2}$. Het H$_{2}$ wordt hiergebruikt in reactor I. Het O$_{2}$ wordt in de leefruimte hergebruikt.

3p 11 Geef de vergelijking van de reactie die plaatsvindt in reactor I.

1p 12 Welk soort ontleding vindt plaats in reactor II?
A elektrolyse
B fotolyse
C thermolyse

2p 13 Geef de formules van Y en Z.
Noteer je antwoord als volgt:
Y = ...
Z = ...

1p 14 Waarvoor wordt het O$_{2}$ in de leefruimte gebruikt?

GT-0174-a-11-1-0 4 lees verder ►►►


### Pagina 5

Drinkwater wordt gemaakt door waterdamp (dat is ontstaan door ademen en zweten), urine en douchewater te recyclen. Het 'waterrecyclingcentrum' bestaat uit twee ruimtes: ruimte A en ruimte B.
In ruimte A wordt de urine gedestilleerd.
In ruimte B wordt gecondenseerde waterdamp en douchewater ontdaan van vaste deeltjes, zoals haren, huidschilfers en stofdeeltjes.
Het water uit beide ruimtes wordt daarna verder verwerkt tot drinkwater.

2p 15 Urine bevat onder andere water en opgeloste zouten.
→ Neem onderstaande tabel over en zet de volgende begrippen op de juiste plaats: water, zouten, hoog en laag.

Destillaat
Residu

Stof(fen)
Kookpunt

In de grafiek hieronder is het verband weergegeven tussen het kookpunt van water en de luchtdruk.
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as druk (bar) in een logaritmische schaal van 0.001 tot 10, en op de x-as temperatuur (°C) van 0 tot 120. Er is een curve getekend die stijgt met toenemende temperatuur.]

naar: www.wikipedia.nl

2p 16 Op de aarde heerst een gemiddelde luchtdruk van 1 bar. In de spaceshuttle is de luchtdruk lager.
→ Leg uit met behulp van de grafiek of er in de spaceshuttle meer of minder warmte nodig is dan op aarde om de urine te destilleren.

1p 17 Met welke scheidingsmethode kan het water worden verkregen in ruimte B?
A adsorberen
B extraheren
C filtreren
D indampen

1p 18 Veel mensen vinden het een vies idee: drinkwater uit urine en afvalwater. Volgens een woordvoerder van NASA 'consumeren alle mensen gerecycled water'.
→ Leg uit dat alle mensen gerecycled water drinken.

GT-0174-a-11-1-o 5 lees verder ►►►

### Pagina 6

(Blus)schuim maken

Een brand kan soms worden bestreden met schuim.
Aart, Lars en Liesbeth, krijgen de opdracht om blusschuim te maken. leder
mengt in een maatcilinder van 100 mL enkele stoffen met wat afwasmiddel. Ze
gebruiken ieder andere stoffen. Bij elke reactie ontstaat een gas, waardoor het
schuim wordt gevormd.

1p 19 Wat is schuim?
A een vloeistof, fijn verdeeld in een gas
B een gas, fijn verdeeld in een vloeistof
C vaste deeltjes, fijn verdeeld in een gas

1p 20 Schuim en water zijn middelen om een brand te blussen.
→ Noem nog een ander blusmiddel.

1p 21 Waarop berust de blussende werking van schuim voornamelijk?
A afkoelen tot onder de ontbrandingstemperatuur
B afsluiten van de brandstoftoevoer
C afsluiten van de zuurstoftoevoer

Aart gebruikt brokjies marmer en een oplossing van salpeterzuur. Het zuur is
hierbij in overmaat aanwezig. Bij deze reactie ontstaat het gas koolstofdioxide.

1p 22 Wat is de notatie van een oplossing van salpeterzuur?
A H⁺ + Ac⁻
B H⁺ + Cl⁻
C H⁺ + NO₃⁻
D 2H⁺ + SO₄²⁻

2p 23 Liesbeth zegt dat Aart meer gas krijgt als hij de brokjes marmer eerst kleiner
maakt.
→ Leg uit of Liesbeth gelijk heeft.

GT-0174-a-11-1-0 6 lees verder ►►►

### Pagina 7

Lars gebruikt bruisteen en een oplossing van een stof met de formule $H_2O_2$.
Hierbij is bruisteen een katalysator. De vergelijking van de reactie die optreedt,
is hieronder onvolledig weergegeven. De coëfficiënten ontbreken.
... $H_2O_2 \rightarrow O_2 + H_2O$ (reactie 1)

1p 24 Geef de naam van $H_2O_2$.

1p 25 Welk getal staat voor $H_2O_2$ als de reactievergelijking kloppend is gemaakt?
A 1
B 2
C 3
D 4

1p 26 Leg uit waarom de katalysator (bruisteen) niet in de vergelijking van reactie 1
staat.

Liesbeth voert haar opdracht uit met magnesiumlint en zoutzuur.
De vergelijking van de reactie die optreedt, is hieronder weergegeven.
$Mg + 2 H^+ \rightarrow Mg^{2+} + H_2$ (reactie 2)

2p 27 Leg uit of reactie 2 een zuur-basereactie is.

3p 28 Bereken hoeveel mg magnesium Liesbeth nodig heeft om 90 mL schuim te
krijgen. Ga ervan uit dat:
- 1 mL gas overeenkomt met 1 mL schuim
- 1 mL $H_2$ een massa heeft van 0,082 mg

1p 29 Nadat ze voldoende schuim heeft gemaakt, gaat Liesbeth haar schuim testen.
Zodra zij het schuim over een brandende kaars schept, gaat de kaars uit.
Liesbeth doet daarbij nog een andere waarneming. De docent zegt dat het soort
schuim dat Liesbeth heeft gemaakt, daarom niet geschikt is als blusmiddel.
$\rightarrow$ Noem een andere waarneming die Liesbeth doet, wanneer het gas van het
schuim met de vlam in contact komt.

2p 30 Leg uit of het schuim dat Aart en Lars gemaakt hebben, geschikt of ongeschikt
is als blusmiddel.
Noteer je antwoord als volgt:
Het schuim van Aart is ..., want ...
Het schuim van Lars is ..., want ...

GT-0174-a-11-1-0 7 lees verder ►►►

### Pagina 8

Stoomstrijkijzer

Een stoomstrijkijzer bevat een ruimte die met water wordt gevuld. Door de warmte van het verwarmingselement verdampt het water. De stoom wordt door kleine gaatjes in de strijkzool in het textiel geperst. Hierdoor gaat het strijken gemakkelijker. Hieronder is een stoomstrijkijzer getekend. In de tekening zijn de stoomgaatjes in de strijkzool (nr. 4) goed zichtbaar.

[FIGUUR: Tekening van een stoomstrijkijzer met genummerde onderdelen.]

Belangrijke onderdelen:
1 Schuifje voor het vullen van het waterreservoir.
2 Stoomregelaar.
3 Temperatuurregelaar.
4 Strijkzool met stoomgaatjes.

In de handleiding wordt aangegeven dat wanneer het kraanwater een hoog gehalte aan calciumionen heeft, dit kraanwater moet worden gemengd met gedemineraliseerd water in de volgende verhouding: 50% kraanwater, 50% gedemineraliseerd water.

1p 31 Hoe wordt kraanwater met een hoog gehalte aan calciumionen genoemd?

1p 32 Een gebruiker mengt 500 mL kraanwater met een hoog gehalte aan calciumionen volgens de aanwijzing in de handleiding. Wordt het aantal calciumionen per liter hierdoor lager, hoger of blijft het gelijk?
A lager
B hoger
C gelijk

1p 33 In Limburg bevat het kraanwater niet alleen veel calciumionen, maar ook vrij veel magnesiumionen. Wat is de formule van magnesiumionen?
A Mg
B Mg$^{2+}$
C Mn
D Mn$^{2+}$

GT-0174-a-11-1-o 8 lees verder ► ► ►

Voor alle eindexamens, zie ook www.ssleiden.nl. Pagina: 751


### Pagina 9

Door de warmte van het strijkijzer ontstaan carbonaationen in het kraanwater.
De calciumionen kunnen reageren met deze carbonaationen. Hierdoor wordt
kalkaanslag gevormd. Kalkaanslag is een triviale naam voor calciumcarbonaat
($\text{CaCO}_3$).

2p 34 Geef de vergelijking van de vorming van kalkaanslag. Geef ook de
toestandsaanduidingen.

1p 35 Wat is een andere triviale naam voor kalkaanslag?
A kalkzeep
B ketelsteen
C ongebluste kalk
D soda

In de gebruiksaanwijzing worden aanwijzingen gegeven over de instelling van de
temperatuurregelaar en de stoomregelaar voor het strijken van textiel.

[FIGUUR: Schematische weergave van een strijkijzer bedieningspaneel met twee
ringen. De binnenste ring toont textielsoorten zoals zijde, wol, katoen en
linnen met bijbehorende stoominstellingen (punten). De buitenste ring toont
temperatuurinstellingen. Een label "Gekleurde stoomzone. Buiten deze gekleurde
zone geen stoom gebruiken." is aanwezig.]

2p 36 Leg uit met behulp van bovenstaande tabel bij welk weefsel het snelst
kalkaanslag wordt gevormd.

1p 37 In een stoomstrijkijzer is kalkaanslag ongewenst.
→ Geef een nadeel van kalkaanslag in een stoomstrijkijzer.

GT-0174-a-11-1-o 9 lees verder ► ► ►

### Pagina 10

Soldeer(tin)
1 Solderen is een techniek om metalen onderdelen met elkaar te verbinden.
2 Hiervoor wordt een legering gebruikt, die tijdens het solderen vloeibaar gemaakt
3 wordt. Soldeertin ('soldeer') is zo'n legering. Soldeer bestaat voor een groot deel
4 uit tin.

1p 38 Wat is het symbool van tin?
A Si
B Sn
C Te
D Ti

1p 39 Een hoeveelheid van 250 gram soldeer bevat 100 gram tin. Wat is het
massapercentage tin in soldeer?
A 0,25%
B 0,40%
C 25%
D 40%

1p 40 Wat is het andere bestanddeel van soldeer? Gebruik hierbij een tabel uit Binas.
A koper
B kwik
C lood
D zink

1p 41 Welk proces wordt in regel 2 beschreven?
A ontleden
B oplossen
C smelten
D verbranden

1p 42 Soldeer wordt onder andere gebruikt om stroomdraden met elkaar te verbinden.
$\rightarrow$ Welke stofeigenschap moet soldeer dus zeker hebben?

2p 43 Bij solderen ontstaan giftige dampen. Hiertegen kunnen veiligheidsmaatregelen
worden genomen. In de onderstaande tabel staan zes veiligheidsmaatregelen.
a Een mondkapje dragen.
b In de zuurkast werken.
c Een labjas dragen.
d Ventileren.
e Lange haren in een staart binden.
f Een veiligheidsbril dragen.
$\rightarrow$ Noteer de letters van de maatregelen die beschermen tegen de inademing
van giftige dampen.

GT-0174-a-11-1-o 10 lees verder


### Pagina 11

Knal
Een aflevering van het tv-programma 'Brainiac' gaat over de metalen uit groep 1
van het periodiek systeem. Eerst laat de presentator de reacties van lithium,
natrium en kalium met water zien.
Daarna begint het echte werk: 2 gram rubidium wordt toegevoegd aan een
laagje water in een groot bad. Na enkele seconden volgt een heftige explosie
die het water uit het bad laat spatten. In het bad zijn grote gaten ontstaan.
De reactie die is opgetreden, is hieronder weergegeven:

$$2 \text{ Rb} + 2 \text{ H}_2\text{O} \rightarrow 2 \text{ Rb}^+ + 2 \text{ OH}^- + \text{ H}_2$$

Vervolgens wordt hetzelfde experiment uitgevoerd met cesium. De explosie is
nog heftiger waarbij het water én het bad de lucht in vliegt. Het bad valt in een
aantal stukken weer op de grond.

2p 44 Bereken hoeveel gram water reageert met 2 gram rubidium. Gebruik hierbij
Binas-tabel 31.

2p 45 Uit de reactievergelijking is af te leiden dat er een zoutoplossing ontstaat.
→ Geef de naam van het zout in deze zoutoplossing.

1p 46 Wat is de pH van de oplossing die ontstaat bij de reactie van rubidium en water?
A kleiner dan 7
B gelijk aan 7
C groter dan 7

2p 47 Het ontstane waterstof reageert explosief met zuurstof tot water.
→ Geef de vergelijking van deze reactie.

[FIGUUR: Schematische weergave van het periodiek systeem met een box rond cesium.]
De presentator zegt aan het einde van de uitzending dat hij dit experiment niet
met francium mocht uitvoeren. Francium heeft atoomnummer 87 en staat in het
periodiek systeem in dezelfde groep als cesium.
Het periodiek systeem is in Binas-tabel 31 dus niet volledig afgebeeld.

1p 48 Leg uit, met behulp van het periodiek systeem, welk effect kan worden verwacht
wanneer het experiment wordt uitgevoerd met francium.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.

GT-0174-a-11-1-o* 11 einde ■


### Pagina 12

erratumblad 2011-1
natuur- en scheikunde 2 CSE GL en TL

Centraal examen vmbo
Tijd vak 1

Opgaven

Aan de secretarissen van het eindexamen van de scholen voor vmbo,

Bij het centraal examen natuur- en scheikunde 2 GL en TL vmbo op dinsdag 17 mei,
aanvang 13.30 uur moesten de kandidaten de volgende mededeling ontvangen. Deze
mededeling moet bij het begin van de zitting worden voorgelezen en/of aan de
kandidaten worden uitgereikt.

Op pagina 3, moet vraag 9 worden overgeslagen.

Het College voor Examens
Namens deze, de voorzitter,

drs. H.W. Laan

GT-0174-a-11-1-o-E*