# Eindexamen Natuur- en scheikunde 1 VMBO-GL/TL 2019 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/nask1/2019/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2019
tijdvak 1
dinsdag 14 mei
13.30 - 15.30 uur
natuur- en scheikunde 1 CSE GL en TL
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.
Gebruik het BINAS informatieboek.
Achter het correctievoorschrift zijn twee aanvullingen op het correctievoorschrift
opgenomen.
Dit examen bestaat uit 43 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
GT-0173-a-19-1-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Open vragen
- Geef niet méér antwoorden dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd, geef er dan twee en niet méér. Alleen de eerste twee redenen kunnen punten opleveren.
- Vermeld altijd de berekening, als een berekening gevraagd wordt. Als een gedeelte van de berekening goed is, kan dat punten opleveren. Een goede uitkomst zonder berekening levert geen punten op.
- Vermeld bij een berekening altijd welke grootheid berekend wordt.
- Geef de uitkomst van een berekening ook altijd met de juiste eenheid.

Gedeeld geluid

Een smartphone kun je gebruiken om muziek af te spelen. Met een versterker en een luidspreker kunnen meerdere mensen naar deze muziek luisteren.

[FIGUUR: Een smartphone is verbonden met een adapter die is aangesloten op een versterker met luidspreker.]

1p 1 Je ziet afbeeldingen van een signaal voor en na de versterker.

[FIGUUR: Links een grafiek van een sinusvormig signaal, met de titel "voor de versterker". Rechts een grafiek van een sinusvormig signaal met een hogere amplitude, met de titel "na de versterker". Beide grafieken hebben een raster.]

Over het versterkte signaal staan op de uitwerkbijlage twee zinnen.
→ Omcirkel in elke zin de juiste mogelijkheid.

GT-0173-a-19-1-o 2 / 14 lees verder

### Pagina 3

2p 2 De luidspreker bestaat uit drie onderdelen. De conus is een van deze
onderdelen.
→ Noteer de namen van de twee onderdelen die ervoor zorgen dat de
conus trilt.

4p 3 De hoogste toon die de luidspreker weer kan geven, heeft een trillingstijd
van 0,040 ms.
→ Bereken de frequentie en leg uit of deze toon hoorbaar is voor de
mens. Noteer het gehoorbereik van de mens bij je uitleg.

De smartphone laat muziek horen met een geluidsniveau van maximaal
88 dB. Door het gebruik van de versterker wordt dat verhoogd tot 94 dB.
Voor het geluidsniveau geldt:

Bij elke verdubbeling van het geluid neemt het geluidsniveau met 3 dB toe.

2p 4 Vergelijk het geluid van 94 dB met het geluid van 88 dB.
Over deze geluiden staan op de uitwerkbijlage drie zinnen.
→ Noteer in de eerste twee zinnen de juiste waarde en omcirkel in de
derde zin de juiste mogelijkheid. Gebruik de tabel ‘Maximale
blootstellingsduur’ in BINAS.

1p 5 In welke zone valt het maximale geluidsniveau van de luidspreker?
A   hinderlijk
B   zeer hinderlijk
C   zeer luid
D   extreem luid

GT-0173-a-19-1-o
3 / 14
lees verder

### Pagina 4

Schakeling doormeten

Marlou en Luuk sluiten een
weerstand aan op een variabele
spanningsbron.
Ze willen de spanning over en de
stroom door een weerstand meten.

Je ziet een afbeelding van hun
opstelling.
[FIGUUR: Opstelling met een spanningsbron en twee meetapparaten, waarschijnlijk voltmeters, en kabels.]

Marlou sluit de spanningsmeter aan. Dan stelt zij de spanningbron in op
2,0 V.

2p 6 Luuk meet de spanning zo nauwkeurig mogelijk.
Je ziet op de uitwerkbijlage een afbeelding met de aansluitingen voor het
meetbereik en de schaalverdeling van de spanningsmeter.
→ Kruis het juiste meetbereik aan en teken de wijzer op de
schaalverdeling vanuit P in de juiste stand.

2p 7 Luuk meet met een stroommeter een stroomsterkte van 25 mA.
→ Bereken de grootte van de weerstand die is aangesloten.

Marlou neemt twee andere
weerstanden en sluit die aan.

Je ziet een afbeelding van deze
situatie met de grootte van elke
weerstand.
[FIGUUR: Weerstand R1 = 20 ohm en weerstand R2 = 40 ohm, aangesloten met krokodillenklemmen.]

2p 8 Bereken de vervangingsweerstand van de weerstanden $R_1$ en $R_2$.

1p 9 Vergelijk de spanning over en de stroomsterkte door $R_2$ met de spanning
over en de stroomsterkte door $R_1$.
→ Omcirkel in elke zin op de uitwerkbijlage de juiste mogelijkheid.

GT-0173-a-19-1-o 4 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 5

Speelmomentje
In een speeltuin staat een bijzondere wip. Op deze wip kan een kind in
zijn eentje wippen.
De wip bestaat uit een balk met links van het draaipunt D een bak met
stenen en rechts een rek waar een kind aan kan hangen.
Je ziet een afbeelding met Leon die de wip in evenwicht heeft gebracht.
[FIGUUR: Een schematische weergave van een wip met een draaipunt D, een bak met stenen aan de linkerkant en een rek aan de rechterkant. De lengtes van de balk aan weerszijden van het draaipunt zijn aangegeven: 1,60 m links en 1,82 m rechts.]

1p 10 Het materiaal van de balk is homogeen.
→ Wat betekent homogeen?

De bak is gevuld met stenen. De totale massa van de stenen is 32 kg.

4p 11 Het volume van de stenen in de bak is $1,2 \cdot 10^4$ cm$^3$.
→ Bereken de dichtheid van deze stenen en noteer uit welke stof deze
    steensoort bestaat. Gebruik de tabel ‘Gegevens van enkele vaste
    stoffen’ in BINAS.

3p 12 Bereken het gewicht van Leon. Gebruik de momentenwet. Verwaarloos
    hierbij de massa van de bak waarin de stenen zitten en van het rek
    waaraan Leon hangt.

2p 13 Leon verplaatst zich in de richting van D.
→ Over het gevolg van deze verplaatsing staan op de uitwerkbijlage drie
    zinnen.
    → Omcirkel in elke zin de juiste mogelijkheid.

GT-0173-a-19-1-o 5 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 6

Wiebelstep
Tijsje heeft een speciale step.
Deze step wordt aangedreven door de
voetenplank op en neer te bewegen.
[FIGUUR: Een meisje met een step. Ze staat op de step en duwt zich af met haar voet.]

1p 14 Je ziet drie afbeeldingen van Tijsje op haar step.
In welke afbeelding is het massamiddelpun M van Tijsje juist geplaatst?
[FIGUUR: Drie schematische tekeningen A, B en C van een kind op een step. In elke tekening is het massamiddelpun M aangegeven met een stip en een letter.]

2p 15 Van een rit op de step is een s,t-diagram gemaakt. Dit staat op de
uitwerkbijlage.
In het diagram zijn vier delen van de grafiek met een letter aangegeven.
Bij ieder deel van de grafiek hoort een soort beweging.
Op de uitwerkbijlage staat een tabel met vier letters en mogelijke
bewegingen.
→ Zet achter elke letter één kruisje bij de juiste beweging.

GT-0173-a-19-1-o
6 / 14
lees verder

### Pagina 7

Tijesje test de handrem van haar step. Zij stept op volle snelheid en remt dan voluit. Van deze test is een v,t-diagram gemaakt.
[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as de snelheid v (m/s) en op de x-as de tijd t (s). De grafiek toont een horizontale lijn op v = 5 m/s tot t = 1,0 s, gevolgd door een dalende lijn van (1.0, 5) naar (3.0, 0).]
1p 16 Noteer de beginsnelheid van Tijsje in km/h.
4p 17 Bereken de afstand die Tijsje aflegt tijdens het remmen vanaf $t = 0,8$ s. Gebruik het diagram.
De vertraging tijdens het remmen is $2,1 \text{ m/s}^2$.
2p 18 Toon deze vertraging met een berekening aan. Gebruik het diagram.
2p 19 De massa van Tijsje en de step samen is 45 kg.
→ Bereken de nettokracht tijdens het remmen.
1p 20 De rem op het achterwiel wordt warm bij het remmen. Welke kracht zorgt voor het warm worden?
A luchtweerstand
B rolweerstand
C spierkracht
D wrijvingskracht
E zwaartekracht
GT-0173-a-19-1-o 7 / 14 lees verder ‣‣‣

### Pagina 8

Motorkraan
Een motor is in en uit een vrachtwagen te takelen met een motorkraan.

[FIGUUR: Een motorkraan met een motor erboven.]

1p 21 De constructie van de kraan is gemaakt van staal. Het staal is geverfd om roesten te voorkomen.
→ Noteer nog een manier om staal tegen roesten te beschermen.

2p 22 Je ziet een afbeelding van het bovenste deel van de kraan.
In de afbeelding zijn drie onderdelen genummerd:
de balk (1), de cilinder (2) en de ketting (3).

[FIGUUR: Een close-up van het bovenste deel van de motorkraan met genummerde onderdelen (1, 2, 3).]

→ Geef in de tabel op de uitwerkbijlage voor elke plaats met een kruisje aan of er sprake is van een duwkracht, een trekracht of duw- en trekracht.

GT-0173-a-19-1-o 8 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 9

Op de uitwerkbijlage staat een afbeelding van de kraan met aan het
uiteinde een motor. De kracht van de motor op het punt P is 9000 N.
1p 23 De gebruikte krachtenschaal is 1,0 cm $\cong$ 1500 N.
$\rightarrow$ Toon dit met een berekening aan.
3p 24 Bepaal met een constructie de kracht in ketting K vanuit P. Noteer de
grootte van de kracht naast de afbeelding.
2p 25 De motor wordt 30 cm opgetakeld.
$\rightarrow$ Bereken de benodigde arbeid.
GT-0173-a-19-1-o 9 / 14 lees verder

### Pagina 10

Aanrecht
Jorike en Flip kopen een nieuwe keuken. In een showroom bekijken ze verschillende aanrechtbladen.
[FIGUUR: Een moderne keuken met een eikenhouten aanrechtblad en een metalen spoelbak, en een ander deel met een wit aanrechtblad.]

2p 26 Flip staat bij een eikenhouten aanrechtblad met een metalen spoelbak. Hij legt zijn linkerhand op het aanrechtblad en zijn rechterhand op de spoelbak.
→ Noteer welk materiaal kouder aanvoelt en geef daarvan de reden.

1p 27 Jorike vraagt de verkoper met welk schoonmaakmiddel ze de metalen spoelbak moet schoonmaken. Volgens de verkoper mag het middel niet corrosief zijn. Welk van de volgende pictogrammen geeft aan dat een stof corrosief is?
[FIGUUR: Vijf pictogrammen in een rij, genummerd A tot en met E. A: doodshoofd met gekruiste botten. B: vlam. C: uitroepteken. D: bijtend op handen en metaal. E: vlam rond een cirkel.]
A
B
C
D
E

2p 28 In de showroom staat ook een volledig metalen aanrechtblad. Jorike zegt dat elektrische apparaten op het aanrecht staan. Ze vindt daarom een metalen aanrecht minder veilig dan een aanrecht met een blad van graniet of eikenhout.
→ Leg uit of je het met Jorike eens bent.

GT-0173-a-19-1-o
10 / 14
lees verder ► ► ►

### Pagina 11

Bijverwarmen

Een koude schuur kun je verwarmen met een petroleumkachel.
De brandstof steek je aan met een elektrische gloeidraad.

[FIGUUR: Een petroleumkachel met de tekst "petroleumkachel".]
[FIGUUR: Een close-up van batterijen in een houder met de tekst "de batterijen".]
[FIGUUR: Een gloeidraad die oplicht, met de tekst "gloeidraad".]

3p 29 De gloeidraad is via een drukschakelaar aangesloten op twee batterijen.
De spanning over en de stroomsterkte door de gloeidraad worden
gemeten.
Je ziet op de uitwerkbijlage een deel van het schakelschema.
→ Maak het schakelschema compleet met de twee batterijen, een
druchskakelaar, spanningsmeter en stroommeter.

Als de gloeidraad is ingeschakeld, loopt er een stroomsterkte van $4,8$ A.

2p 30 De batterijen leveren samen een spanning van $3,0$ V.
→ Bereken het geleverde vermogen.

3p 31 Het aansteken van de petroleum duurt $15$ s. De totale capaciteit van de
batterijen is $2,4$ Ah.
→ Noteer het aantal keer dat de kachel aangestoken kan worden.
Bereken eerst de tijd dat de batterijen een stroomsterkte van $4,8$ A
kunnen leveren.

GT-0173-a-19-1-o
11 / 14
lees verder ► ► ►


### Pagina 12

Water warmer

Doede en Emiel onderzoeken tijdens de natuurkundeles het verband
tussen energie en temperatuur. Zij gebruiken bij de meting een
energiemeter en een thermometer. In een dubbelwandig theeglas zetten
zij de thermometer en een dompelaar als verwarmingselement.

[FIGUUR: Een foto toont een dubbelwandig theeglas met water, een dompelaar, een thermometer en een stopwatch.]
de opstelling voor de proef

Doede schenkt 250 mL water in een dubbelwandig theeglas.

1p 32 Je ziet op de uitwerkwijze twee zinnen over deze hoeveelheid water.
→ Noteer in elke zin het ontbrekende getal.

1p 33 Emiel hangt de dompelaar in het water van het theeglas. Aan het snoer
van de dompelaar zit een stekker met randaarde.
Wanneer schakelt de aardlekschakelaar de spanning over de dompelaar
uit?
A als de fasedraad de nuldraad raakt
B als de fasedraad het metaal van de dompelaar raakt
C als de stroomsterkte door de dompelaar te groot is
D als de weerstand van de dompelaar te groot is

Emiel sluit de dompelaar via een energiemeter aan op netspanning
(230 V).

1p 34 In de dompelaar zit een gloeispiraal. Via een laag samengeperst poeder
geeft die zijn warmte af aan het metaal van de dompelaar.
Door welke vorm van warmtetransport wordt het metaal van de dompelaar
warm?
A geleiding
B straling
C stroming

GT-0173-a-19-1-o 12 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 13

Emiel start de tijd en leest elke minuut op de energiemeter het
energiegebruik af. Doede meet met een thermometer de temperatuur van
het water. Je ziet een tabel met hun meetresultaten.

[FIGUUR: Tabel met twee rijen en zeven kolommen. De eerste rij bevat de kopteksten 'E (kWh)' en vijf numerieke waarden. De tweede rij bevat de koptekst 'T (°C)' en vijf numerieke waarden.]

3p 35 Zet in het diagram op de uitwerkbijlage alle meetpunten uit en teken de
grafiek.

1p 36 Wat is de naam van het wiskundige verband tussen temperatuur en
energie?
A evenredig
B lineair
C omgekeerd evenredig

1p 37 De begintemperatuur van het water is $16\,^{\circ}\text{C}$.
Wat is deze temperatuur in K?
A -257 K
B -289 K
C 257 K
D 289 K

1p 38 Noteer de reden waarom het water tijdens de proef niet warmer wordt dan
$100\,^{\circ}\text{C}$.

1p 39 De dompelaar zet $0,030\ \text{kWh}$ ($108\ \text{kJ}$) aan elektrische energie om bij het
verwarmen tot $100\,^{\circ}\text{C}$. Het water heeft dan $88\ \text{kJ}$ energie opgenomen.
Hoeveel procent van de energie gaat verloren?
A 12%
B 19%
C 81%
D 88%

1p 40 Doede en Emiel herhalen de proef nog twee keer.
Bij de tweede proef gebruiken ze een dompelaar met een groter
vermogen. Bij de derde proef vullen ze het theeglas met meer water.
Op de uitwerkbijlage staat het diagram met de grafieken die ze tekenen
van de temperatuur tegen de tijd.
Over deze grafieken staan twee zinnen.
$\to$ Omcirkel in elke zin de juiste mogelijkheid. Grafiek 1 hoort bij de
eerste proef.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

GT-0173-a-19-1-o 13 / 14 lees verder

### Pagina 14

Code rood in China
Lees het krantenartikel.
Steenkoolverbranding in China heeft geleid tot een code rood voor luchtvervuiling. De waarschuwing geldt voor drie dagen in de hoofdstad Beijing. De luchtvervuiling wordt mede veroorzaakt door grote hoeveelheden fijnstof.
Bron: KNMI
[FIGUUR: Een foto van mensen met mondkapjes op, lopend in dichte mist.]
1p 41 Fijnstof bestaat uit schadelijke stofdeeltjes met een afmeting die kleiner zijn dan 2,5 micrometer.
Welke lengte komt overeen met 2,5 micrometer?
A 2,5 · $10^9$ m
B 2,5 · $10^6$ m
C 2,5 · $10^3$ m
D 2,5 · $10^{-3}$ m
E 2,5 · $10^{-6}$ m
F 2,5 · $10^{-9}$ m

2p 42 Naast de uitstoot van fijnstof ontstaan er bij steenkoolverbranding gassen die nadelige effecten op het milieu hebben.
Op de uitwerkbijlage staan twee zinnen over deze milieueffecten.
→ Maak elke zin compleet.

1p 43 In China wordt steenkool verbrand als energiebron voor stadsverwarming.
Over steenkoolverbranding staan op de uitwerkbijlage twee zinnen.
→ Omcirkel in de eerste zin de juiste mogelijkheid en maak de tweede zin compleet.
GT-0173-a-19-1-o 14 / 14 einde