# Eindexamen Natuur- en scheikunde 1 VMBO-GL/TL 2016 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/nask1/2016/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2016
tijdvak 2
woensdag 22 juni
13.30 - 15.30 uur
natuur- en scheikunde 1 CSE GL en TL

Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.
Gebruik het BINAS informatieboek.
Achter dit examen is een erratum opgenomen.

Dit examen bestaat uit 42 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord
kunnen worden.

GT-0173-a-16-2-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Open vragen
- Geef niet méér antwoorden dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd, geef er dan twee en niet
méér. Alleen de eerste twee redenen kunnen punten opleveren.
- Vermeld altijd de berekening, als een berekening gevraagd wordt. Als
een gedeelte van de berekening goed is, kan dat punten opleveren.
Een goede uitkomst zonder berekening levert geen punten op.
- Vermeld bij een berekening altijd welke grootheid berekend wordt.
- Geef de uitkomst van een berekening ook altijd met de juiste eenheid.

Brulboeiorgel
Hoite heeft een orgel ontworpen dat werkt op de golven van het zeewater.
De tonen ontstaan doordat het golvende water lucht door de buizen perst.

[FIGUUR: Een man staat op een platform naast een constructie van vele verticale buizen, die in het water staan. De buizen zijn bevestigd aan een rond platform dat op het water drijft.]

1p 1 Hoite kan de buizen korter of langer maken. Hiermee verandert hij de
toon. Dit kun je vergelijken met het gebruiken van de korte en lange
snaren van een harp.
In de uitwerkbijlage staan twee zinnen over het gevolg van het langer
maken van een buis.
→ Omcirkel in elke zin de juiste mogelijkheid.

GT-0173-a-16-2-o 2 / 16 lees verder ►►►

### Pagina 3

3p 2 Met een geluidssensor en een oscilloscoop is één toon van het orgel zichtbaar gemaakt.
[FIGUUR: Oscilloscope scherm met een geluidsgolf.]
→ Bereken de frequentie van deze toon.
1p 3 Welke grootheid van het geluid verandert als de lucht tijdens een storm harder door de buizen geperst wordt?
A amplitude
B frequentie
C toonhoogte
D trillingstijd
1p 4 Hoite geeft een concert met het brulboeiorgel. Een dB-meter naast Hoite geeft 92 dB aan.
In welke zone ligt dit geluidsniveau?
A rustig
B indringend
C zeer hinderlijk
D zeer luid
E extreem luid
1p 5 Hoite bespeelt het orgel zonder gehoorbescherming. Hij mag dit maar een bepaalde tijd doen om geen gehoorbeschadiging op te lopen.
→ Noteer deze maximale tijdsduur. Gebruik de tabel ‘Maximale blootstellingsduur’ in BINAS.
2p 6 Een dB-meter op 250 meter afstand van het orgel geeft 38 dB aan.
Bij verdubbeling van de afstand neemt het geluidsniveau met 6 dB af.
→ Bereken op welke afstand het geluid van het orgel nog maar 20 dB is.
GT-0173-a-16-2-o 3 / 16
lees verder ►►►

### Pagina 4

Bouwafval

Bouwafval bestaat uit verschillende materialen.

[FIGUUR: Afbeelding van een hoop bouwafval met brokstukken, isolatiemateriaal en andere rommel.]

Een kraan haalt eerst de grote delen uit het afval.

3p 7 De kraan pakt een stuk beton van $50 \text{ dm}^3$.
$\rightarrow$ Bereken de massa van dit stuk beton.

Het overgebleven afval komt bij een automatische sorteerinstallatie. Elektromagneten halen de voorwerpen waar bepaalde metalen in zitten uit het afval.

1p 8 Een elektromagneet is aangesloten op een spanningsbron.
$\rightarrow$ Waaruit bestaat een elektromagneet?

2p 9 Teken in de afbeelding op de uitwerkbijlage vier veldlijnen met hun richting rond de elektromagneet.

1p 10 Een elektromagneet heeft een aantal voordelen vergeleken met een permanente magneet.
$\rightarrow$ Noteer twee voordelen van een elektromagneet.

2p 11 In de uitwerkbijlage staat een tabel met een aantal verschillende metalen in het afval.
$\rightarrow$ Zet een kruisje achter de metalen die de elektromagneet aantrekt.

GT-0173-a-16-2-o 4 / 16 lees verder ►►►

### Pagina 5

1p 12 Ventilatoren blazen plastic uit het afval.
Welke stoïgenschap van plastic maakt deze manier van scheiding
mogelijk?
A de dichtheid
B de massa
C het volume

1p 13 Het restafval bestaat voor een groot deel uit hout. Dit afval kan men
verbranden of recyclen.
→ Noteer een milieuvoordeel om hout te recyclen.

GT-0173-a-16-2-o 5 / 16 lees verder ►►►

### Pagina 6

Op en af
Sytse doet op school een practicum over energie en vermogen.
Lees de practicuminstructie.
Practicuminstructie
Doel van het practicum:
Bepaal je eigen vermogen.
Benodigdheden:
- trap
- meetinstrumenten
Voorbereiding:
- Bepaal je eigen massa.
- Meet de hoogte van een traptrede.
- Tel het aantal traptreden.
Uitvoering:
Loop zo snel mogelijk de trap op en meet de tijd die daarvoor nodig is.
Verwerking:
- Bereken de toename van jouw zwaarte-energie na het beklimmen van
de trap.
- Bereken het vermogen dat je hebt geleverd bij het beklimmen
van
de trap.
Sytse voert de opdracht uit.
Je ziet een aantal momentopnamen tijdens de uitvoering van het
 ---
[FIGUUR: Drie opeenvolgende zwart-wit foto's van een persoon die een trap oploopt in een gebouw.]
---
2p 14 Bij de benodigdheden staat dat er meetinstrumenten nodig zijn.
→ Noteer drie meetinstrumenten die zeker nodig zijn.
GT-0173-a-16-2-o
6 / 16

### Pagina 7

Een klasgenoot van Sytse noteert de metingen in een tabel.

|       |       |
|-------|-------|
| massa | 60 kg |
| hoogte van een trede | 15 cm |
| aantal treden | 22 |
| benodigde tijd | 7,2 s |

3p 15 Toon met een berekening aan dat de zwaarte-energie van Sytse boven aan de trap is toegenomen met 1980 J.

2p 16 Bereken het nuttig vermogen van Sytse bij het naar boven lopen.

1p 17 Sytse doet het practicum nogmaals, maar loopt nu langzaam de trap op. Hij wil de zwaarte-energie en het geleverde vermogen van beide metingen vergelijken. Welk van de staafdiagrammen past bij de metingen van Sytse?

[FIGUUR: Staafdiagram A toont voor energie de kolom 'snel' hoger dan 'langzaam', en voor vermogen de kolom 'snel' hoger dan 'langzaam'. De legenda geeft aan dat donkergrijs 'snel' en lichtgrijs 'langzaam' voorstelt.]

[FIGUUR: Staafdiagram B toont voor energie de kolom 'snel' hoger dan 'langzaam', en voor vermogen de kolom 'snel' hoger dan 'langzaam'. De legenda geeft aan dat donkergrijs 'snel' en lichtgrijs 'langzaam' voorstelt.]

[FIGUUR: Staafdiagram C toont voor energie de kolom 'snel' lager dan 'langzaam', en voor vermogen de kolom 'snel' hoger dan 'langzaam'. De legenda geeft aan dat donkergrijs 'snel' en lichtgrijs 'langzaam' voorstelt.]

[FIGUUR: Staafdiagram D toont voor energie de kolom 'snel' en 'langzaam' gelijk. Voor vermogen zijn de kolommen 'snel' en 'langzaam' ook gelijk. De legenda geeft aan dat donkergrijs 'snel' en lichtgrijs 'langzaam' voorstelt.]

GT-0173-a-16-2-o 7 / 16 lees verder ►►►


### Pagina 8

Twike
Lennart heeft een tweedehands Twike gekocht. De Twike is een elektrisch
voertuig op drie wielen.
[FIGUUR: Een afbeelding van een driewielig voertuig, de Twike.]
In de gebruiksaanwijzing van de Twike staan de volgende gegevens:
| accupakket | actieradius* |
| :---------- | :----------- |
| 20 Ah       | 130 km       |
*maximaal af te leggen afstand, gemeten bij een snelheid bij 60 km/h

1p 18
Tijdens het rijden is er rolweerstand en luchtweerstand.
Lennart gaat harder rijden dan 60 km/h.
Wat kun je dan zeggen over de actieradius van de Twike?
A Die blijft gelijk omdat de elektromotor hetzelfde vermogen levert.
B Die wordt groter omdat de elektromotor meer vermogen moet leveren.
C Die wordt kleiner omdat de elektromotor meer vermogen moet leveren.

4p 19
Bij het wegrijden bereikt de Twike in 10 s een snelheid van 50 km/h.
De massa van de Twike en Lennart samen is 325 kg.
→ Bereken de nettokracht op de Twike bij het wegrijden.

GT-0173-a-16-2-o 8 / 16 lees verder

### Pagina 9

2p 20 Bij de jaarlijkse onderhoudsbeurt wordt in het onderhoudsboekje bijgehouden welke afstand er is afgelegd.
km-stand bij aankoop:
[FIGUUR: tabel met 6 kolommen: 0, 0, 4, 2, 5, 1, 5, km]
km-stand bij de beurt:
[FIGUUR: tabel met 6 kolommen: 0, 0, 5, 8, 3, 2, 9, km]
De boordcomputer geeft aan dat de gemiddelde rijsnelheid sinds de aankoop 65 km/h is geweest.
→ Bereken de tijd die Lennart in zijn Twike heeft gereden.
2p 21 Lennart heeft de brandstofkosten voor het rijden met zijn benzineauto uitgerekend. Die kosten zijn € 14,- per 100 km.
Volgens de fabrikant gebruikt de Twike 5 kWh elektrische energie per 100 km.
→ Bereken hoeveel Lennart per 100 km bespaart door het gebruik van de Twike. 1 kWh kost € 0,28.
GT-0173-a-16-2-o 9 / 16 lees verder ►►►

### Pagina 10

Nachtlampje
Sommige kinderen vinden het prettig als er ’s nachts wat verlichting is.
Dat kan met een nachtlampje.
[FIGUUR: Een nachtlampje met stekker en een sensor aan de voorkant.]
Type: Nightlight
230V ~ 50Hz
0,6W
CE

1p 22 Welke elektrische beveiliging heeft dit nachtlampje?
Het lampje heeft een sensor waardoor het lampje automatisch gaat
branden als het donker wordt.
Je ziet een deel van het schakelschema van het lampje.
[FIGUUR: Een deel van een elektronisch schakelschema met een sensor, een weerstand en een transistor (NPN).]
1p 23 Welk onderdeel zit er op de plaats van het vraagteken?
A diode
B LED
C LDR
D NTC
E transistor
GT-0173-a-16-2-o 10/16 lees verder ►►►

### Pagina 11

2p 24 Over het schakelschema staat in de uitwerkbijlage een aantal zinnen.
→ Omcirkel in de tweede en derde zin de juiste mogelijkheid.

De weerstand van het lichtgevoelige onderdeel hangt af van de
hoeveelheid licht die erop valt. In het diagram zie je het verband.
De hoeveelheid licht wordt uitgedrukt in de eenheid Lux.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "hoeveelheid licht (Lux)" en op de x-as "weerstand (kΩ)". De y-as loopt van 0 tot 300 in stappen van 50. De x-as loopt van 0 tot 16. Een curve daalt van ongeveer (0, 300) naar (16, 25).]

4p 25 Het lichtgevoelige onderdeel wordt beschenen met 50 Lux. De spanning
over dit onderdeel is 8,4 V.
→ Bereken de stroomsterkte door dat onderdeel. Bepaal eerst de
weerstand met het diagram.

GT-0173-a-16-2-o 11 / 16 lees verder ▶▶▶


### Pagina 12

Opstaan
Marie heeft moeite met opstaan. Zij heeft een veerzitting gekocht die haar helpt.
[FIGUUR: Een vrouw zit op een stoel met een speciale veerzitting.]
1p 26 Je ziet drie situaties tijdens het opstaan.
[FIGUUR: Drie silhouetten van een vrouw op een stoel, in verschillende stadia van opstaan.]
In welke richting verplaatst zich het zwaartepunt van Marie?
A naar voren en omlaag
B naar achteren en omlaag
C naar voren en omhoog
D naar achteren en omhoog
GT-0173-a-16-2-o 12 / 16 lees verder ►►►

### Pagina 13

3p 27 Tijdens het opstaan wordt de veerzitting steeds minder ver ingedrukt.
Je ziet een afbeelding met de kracht die Marie in een bepaalde houding
op de veerzitting in Z uitoefent.
D is het draaipunt en V de plaats waar de veerkracht werkt.
[FIGUUR: Een tekening van een hefboomconstructie. Punt D is het draaipunt. Een verticale lijn loopt van D naar beneden. Op deze lijn ligt punt V. Links van V is een horizontale lijn getekend. De afstand tussen V en een punt op de horizontale lijn is aangegeven met een pijl en de tekst "24 cm". Er is ook een verticale kracht aangegeven van 200 N naar beneden, die op gelijke hoogte met V wordt uitgeoefend. Vanuit D is er een horizontale lijn naar rechts getekend. Op deze horizontale lijn is punt Z. De afstand tussen de verticale lijn door D en Z is niet direct gegeven, maar de totale breedte van het object is 16 cm. De afstand van Z tot aan de verticale lijn door V is 16 cm.]
→ Bereken met de gegevens in de afbeelding de kracht van de veer
tegen de zitting in punt V.
GT-0173-a-16-2-0 13 / 16 lees verder ► ► ►

### Pagina 14

NK schaatsen voor vrouwen.

Je ziet een afbeelding tijdens het NK 1000 m schaatsen voor vrouwen.
[FIGUUR: Een schaatser in een bocht op de ijsbaan.]

2p 28
Tijdens het schaatsen staat de schaatsster op een schaats.
Haar volledige gewicht van 650 N rust dan op die schaats.
Het contactoppervlak met het ijs is dan $0,46 \text{ cm}^2$.
$\rightarrow$ Bereken de druk onder de schaats.

3p 29
De schaatsster (massa = 65 kg) bereikt na een afstand van 60 m een
snelheid van 37,2 km/h.
$\rightarrow$ Bereken de bewegingsenergie bij die snelheid.

Je ziet een tabel met gegevens over de rondetijden en het vermogen dat
de schaatsster daarbij moet leveren.

| rondetijd (s) | 36  | 34  | 32  | 30  | 28  | 26  |
|---------------|-----|-----|-----|-----|-----|-----|
| vermogen (W)  | 286 | 331 | 388 | 459 | 552 | 675 |

2p 30
Zet in het diagram op de uitwerkbijlage alle gegevens uit en teken de
grafiek van het vermogen tegen de rondetijd.

1p 31
Bepaal en noteer op de uitwerkbijlage het vermogen bij een rondetijd van
29 seconden.

3p 32
De schaatsster levert een spierkracht van 36 N en rijdt met constante
snelheid. De luchtweerstand is 80% van de totale wrijving.
$\rightarrow$ Teken in de uitwerkbijlage de vector van de luchtweerstand én de
vector van de wrijving met het ijs. Noteer de grootte van de
luchtweerstand bij de juiste vector.

3p 33
Om een ronde van 400 m in een tijd van 32 s te schaatsen is een
voortstuwende kracht nodig.
$\rightarrow$ Bereken deze kracht. Bereken eerst de geleverde energie.

GT-0173-a-16-2-o
14 / 16
lees verder ►►►


### Pagina 15

Elektrische vouwfiets
Een vouwfiets mag je gratis meenemen in de trein. Als je na de treinreis nog ver moet fietsen is een elektrische vouwfiets aangenaam. Deze geeft je tijdens het fietsen een 'duwtje in de rug'.

[FIGUUR: Een foto van een elektrische vouwfiets.]

De elektrische vouwfiets heeft voor het leveren van trapondersteuning een 36 V accupakket met drie accu's in serie.

1p 34 Hoe groot is de spanning van één accu?
A 6 V
B 12 V
C 18 V
D 36 V

De elektromotor is in serie geschakeld met een regelbare weerstand en is aangesloten op een accupakket.

2p 35 In de uitwerkbijlage staat een deel van het schakelschema.
→ Maak het schema compleet met de regelbare weerstand en de elektromotor.

2p 36 Tijdens het fietsen is er in de accu's sprake van een energieomzetting.
→ Noteer in het schema in de uitwerkbijlage de juiste energiesoorten.

Tijdens het fietsen met maximale ondersteuning loopt er door de motor een stroom van 4,0 A.

2p 37 Bereken het maximale vermogen van de elektromotor.

2p 38 De capaciteit van het accupakket is 10 Ah.
→ Bereken de tijd dat de elektromotor bij deze stroomsterkte trapondersteuning kan bieden.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

GT-0173-a-16-2-o 15 / 16 lees verder

### Pagina 16

In balance

Ontwerpster Mieke Meijer heeft een lamp met LEDs ontworpen. De lamp
bestaat onder andere uit twee houten delen waarbij één stroomdraad
zorgt voor evenwicht.
[FIGUUR: Lamp met een kegelvormige voet en een arm waaraan een rechte balk bevestigd is. Aan het uiteinde van de balk zijn LEDs zichtbaar. Een stroomdraad loopt van de voet naar de balk.]

Langs het hout zitten strips van messing. Maken de twee strips contact
dan gaat de lamp branden. Messing is een goede stroomgeleider.

1p 39 Noteer nog een stofeigenschap van messing.

1p 40 Waarom gaat de lamp pas branden als de messing strips contact maken?

De lamp (3 V) is met een adapter aangesloten op het lichtnet (230 V).
In de adapter zit onder andere een transformator.

1p 41 De primaire spoel van de transformator heeft 4000 windingen.
Hoeveel windingen heeft de secundaire spoel (3 V)?
A ongeveer 3
B ongeveer 50
C ongeveer 4000
D ongeveer 30000

1p 42 De LEDs in de lamp zijn parallel aangesloten. De LEDs branden.
Wat neem je waar wanneer er één LED stuk gaat?
A Alle LEDs gaan uit.
B Eén LED zal niet branden, de rest blijft even fel branden.
C Eén LED zal niet branden, de rest zal feller branden.
D Eén LED zal niet branden, de rest zal zwakker branden.

GT-0173-a-16-2-0
16 / 16
einde

### Pagina 17

errratumblad 2016-2
natuur- en scheikunde 1 CSE GL en TL

Centraal examen vmbo
Tijd vak 2
Op gaven

Aan de secretarissen van het eindexamen van de scholen voor vmbo,
Bij het centraal examen natuur- en scheikunde 1 GL en TL vmbo op woensdag 22 juni,
aanvang 13.30 uur, moet de volgende mededeling aan het begin van de zitting bij de
kandidaten bekend zijn.

Op pagina 8 moet vraag 18 worden overgeslagen.

Het College voor Toetsen en Examens
Namens deze, de voorzitter,

drs. P.J.J. Hendrikse

GT-0173-a-16-2-o-E*