# Eindexamen Natuur- en scheikunde 1 VMBO-GL/TL 2015 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/nask1/2015/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2015
tijdvak 1
donderdag 21 mei
13.30 - 15.30 uur
natuur- en scheikunde 1 CSE GL en TL

Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.
Gebruik het BINAS informatieboek.
Achter dit examen is een erratum opgenomen.
Achter het correctievoorschrift zijn twee aanvullingen op het correctievoorschrift opgenomen.

Dit examen bestaat uit 43 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.

GT-0173-a-15-1-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Open vragen
- Geef niet méér antwoorden dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redens worden gevraagd, geef er dan twee en niet
méér. Alleen de eerste twee redens kunnen punten opleveren.
- Vermeld altijd de berekening, als een berekening gevraagd wordt. Als
een gedeelte van de berekening goed is, kan dat punten opleveren.
Een goede uitkomst zonder berekening levert geen punten op.
- Vermeld bij een berekening altijd welke grootheid berekend wordt.
- Geef de uitkomst van een berekening ook altijd met de juiste eenheid.

Spreekwoordelijk gezegdf
De Nederlandse taal heeft veel spreekwoorden en gezegden. Je ziet een
gezegde met zijn betekenis.

Dat is lood om oud ijzer: Dat is hetzelfde

Tijdens een practicum krijgt Mike een ijzeren blokje en een loden kogeltje.
Hij onderzoekt enkele eigenschappen van deze voorwerpen.

3p 1 Van het ijzeren blokje bepaalt Mike de massa. Hij legt daarvoor het blokje
op een bovenweger. Het blokje heeft een volume van $6,0 \text{ cm}^3$.

[FIGUUR: Een digitale weegschaal met daarop een klein rechthoekig blokje.]

→ Laat met een berekening zien wat de bovenweger aangeeft. Gebruik
de tabel 'Gegevens van enkele vaste stoffen' in BINAS.

GT-0173-a-15-1-0 2 / 18 lees verder ►►►

### Pagina 3

1p 2 Mike bepaalt het volume van het loden kogeltje.
Hij doet eerst wat water in een maatcilinder.
[FIGUUR: Maatcilinder met water, schaalverdeling van 60 tot 100.]
Hoeveel water zit er in de maatcilinder?
A 80 mL
B 78 mL
C 76 mL
D 74 mL
E 69 mL
1p 3 Nadat Mike het loden kogeltje in de maatcilinder heeft laten zakken, ziet
hij dat het waterniveau weinig gestegen is. Daardoor is het volume niet
nauwkeurig te bepalen.
Hoe kan Mike het volume van een kogeltje nauwkeuriger bepalen met
een maatcilinder?
1p 4 Mike berekent voor het loden kogeltje een massa van 40 g.
Als Mike een ijzeren blokje met een massa van 40 g heeft, wat is dan juist
over het volume van het blokje?
A Dit is meer dan het volume van het lood.
B Dit is minder dan het volume van het lood.
C Beide volumes zijn hetzelfde.
GT-0173-a-15-1-o 3 / 18 lees verder ►►►

### Pagina 4

SeaKettle
De SeaKettle is een reddingsvlot dat met behulp van de zon uit zeewater drinkwater kan maken.
[FIGUUR: Illustratie van een SeaKettle met labels: doorzichtige kunststof koepel, zeewater op het dak, condens, opvangbuizen, drinkwater, zonlicht]
1p 5 Welke belangrijkste vorm van warmtetransport zorgt voor het verwarmen van het zeewater op het dak?
A geleiding
B straling
C stroming

1p 6 Zeewater wordt op een zwart gekleurd dak bovenin de SeaKettle gepompt.
Op de uitwerkbijlage staat over het dak een zin.
→ Omcirkel in deze zin de juiste mogelijkheid.

1p 7 Het (zee)water op het zwarte dak wordt warm.
Welke faseovergang wordt versterkt door het warm worden van het (zee)water?
A rijpen
B smelten
C condenseren
D stollen
E sublimeren
F verdampen

2p 8 Leg uit waardoor in de opvangbuizen condens ontstaat.
GT-0173-a-15-1-o 4 / 18 lees verder ►►►

### Pagina 5

9 (3p) De zon schijnt op een dag het dak gedurende 12 uur. Het zonlicht
levert die dag een gemiddeld vermogen van 900 W/m². Het dak heeft een
oppervlak van 3,5 m².
[FIGUUR: Een schematische weergave van een dak met zonnecollectoren, waarbij de zoninstaling wordt weergegeven met 900 W/m² en de output naar drinkwater.]
→ Bereken hoeveel energie in kWh die dag wordt opgevangen.

10 (1p) Op die dag is 1,89 kWh energie van het opgevangen zonlicht gebruikt
voor het maken van drinkwater.
Om 1 L zeewater om te zetten in drinkwater is 2,3 MJ energie nodig.
Hoeveel liter schoon drinkwater levert de SeaKettle op die dag?
A minder dan 1 liter
B tussen de 1 en 5 liter
C tussen de 5 en 10 liter
D meer dan 10 liter

GT-0173-a-15-1-o 5 / 18 lees verder ►►►

### Pagina 6

Zenuwspiraal

Berkan maakt een zenuwspiraal. Dit is een behendigheidsspel.
Wanneer de metalen ring de spiraal raakt gaat een lampje branden.

[FIGUUR: Een schematische weergave van een zenuwspiraal met een metalen ring die langs de spiraal beweegt.]

3p 11 In de uitwerkbijlage staat een schematische afbeelding van de
zenuwspiraal. De metalen ring raakt de metalen spiraal.
→ Teken in de afbeelding met een lijn de stroomkring en geef de richting
van de elektrische stroom aan.

1p 12 De batterij levert een spanning van 4,5 V.
Berkan gebruikt een lampje van 6 V.
Wat gebeurt er met het lampje als er een gesloten circuit ontstaat?
A Het lampje gaat kapot.
B Het lampje brandt fel.
C Het lampje brandt zwak.
D Het lampje gaat niet aan.

GT-0173-a-15-1-0 6 / 18 lees verder ► ► ►

### Pagina 7

In plaats van een gloeilampje wil Berkan liever een LED en een zoemer gebruiken.

gegevens
batterij | 4,5 V |
LED | 2,1 V | 20 mA
zoemer | 4,5 V | 30 mA

Om de LED goed te laten branden op de batterij (4,5 V) moet hij een weerstand in serie met de LED schakelen.

3p 13 In de uitwerkbijlage staat een deel van het schakelschema van de zenuwspiraal.
→ Maak het schakelschema compleet met LED, weerstand en zoemer.

3p 14 Je ziet de stroomsterkte in dat deel waar de LED staat.
[FIGUUR: Schema van een weerstand in serie met een LED met pijlen die de stroom aanduiden en de tekst I = 20 mA]
→ Bereken de grootte van deze weerstand. Bereken eerst de spanning over de weerstand.

1p 15 Bij een gesloten stroomkring wordt in de LED en in de zoemer elektrisch vermogen omgezet. Gebruik de gegevens in de tabel. Wat is juist over het omgezette vermogen in de LED?
A Dit is even groot als in de zoemer.
B Dit is groter dan in de zoemer.
C Dit is kleiner dan in de zoemer.

2p 16 Als de ring de spiraal raakt is de totale stroomsterkte in de schakeling 0,050 A.
→ Bereken het vermogen dat de batterij dan levert.

GT-0173-a-15-1-o 7 / 18 lees verder ►►►

### Pagina 8

Parkeerhulp

Lees de informatie.

Parkeerhulp met display
Parkeerhulp met afstandssensor. De afstandssensor is een apparaatje
dat ultrasoon geluid uitzendt en opvangt.
Met het tijdsverschil berekent de parkeerhulp de afstand tot een obstakel.

[FIGUUR: Afbeelding van een parkeerhulp met display en de afstandssensor apart.]

het display de afstandssensor

Dorah onderzoekt de parkeerhulp. Ze zet een microfoon bij de
afstandssensor en sluit de microfoon aan op de computer.
Als Dorah de parkeerhulp aanzet ziet ze op haar beeldscherm een grafiek
van het signaal. Rechts zie je een afbeelding van de opstelling.

[FIGUUR: Schermafbeelding van de Coach 6 Lite software met een grafiek van een sinusvormig signaal en een schematische weergave van de experimentele opstelling.]

3p 17 Bereken de frequentie van het signaal in kHz. Noteer eerst de trillingstijd
van het signaal.

GT-0173-a-15-1-o
8 / 18
lees verder

### Pagina 9

Dorah sluit een tweede microfoon aan op de computer.
Ze zet deze op een meter van de afstandssensor. Dorah ziet op haar
beeldscherm twee grafieken als ze de parkeerhulp aanzet.

[FIGUUR: Twee grafieken van geluidssignalen over tijd, beide getiteld 'microfoon 1' en 'microfoon 2'.]

1p 18 Vergelijk het signaal bij microfoon 1 met het signaal bij microfoon 2.
Over het signaal staan in de uitwerkbijlage twee zinnen.
→ Omcirkel in elke zin de juiste mogelijkheid.

2p 19 Dorah zet microfoon 2 verder weg. Ze meet dat het signaal in $4,35 \cdot 10^{-3}$ s
een afstand van 15,0 meter aflegt.
→ Toon met een berekening aan dat de geluidssnelheid $345$ m/s is.

2p 20 Dorah vindt met de proef een geluidssnelheid die groter is dan de waarde
in BINAS.
Over de mogelijke oorzaken staan in de uitwerkbijlage twee zinnen.
→ Omcirkel in elke zin de juiste mogelijkheid.

GT-0173-a-15-1-o 9 / 18 lees verder ► ► ►

### Pagina 10

Olie offshore
Om aardolie uit de zeebodem te halen kan een boorplatform worden gebruikt. Het boorplatform pompt aardolie omhoog. Via pijpleidingen wordt de olie naar het vasteland getransporteerd.
[FIGUUR: Een afbeelding van een boorplatform op zee.]
een boorplatform
Een boorplatform is een platform dat met stalen staanders op de zeebodem staat.
1p 21 Noteer een voordeel van staal als constructiemateriaal voor de staanders.
1p 22 Een nadeel van staal is dat het slecht bestand is tegen corrosie.
$\rightarrow$ Noem een manier om deze staanders tegen corrosie te beschermen.
In dieper water plaatst men geen boortorenen maar een boorspar.
Een boorspar is een platform gemonteerd op een stalen dobber.
Deze dobber is gedeeltelijk gevuld met beton zodat de boorspar rechtop blijft drijven.
[FIGUUR: Een schematische tekening van een drijvende boorspar met de onderdelen platform, lucht, staal en beton.]
een drijvende boorspar
GT-0173-a-15-1-o
10 / 18
lees verder

### Pagina 11

De drijvende boorspar wordt met sleepboten naar de plaats van bestemming gesleept.
23 Over de drijvende boorspar staat in de uitwerkbijlage een zin.
→ Omcirkel in deze zin de juiste mogelijkheid.
Op de plaats van bestemming wordt de boorspar met staalkabels aan de bodem verankerd.

[FIGUUR: Vereenvoudigde tekening van een boorplatform en boorspar verankerd aan de zeebodem met kabels. De bodem loopt schuin af.]

24 In de uitwerkbijlage staat een vereenvoudigde afbeelding waarin de resulterende kracht is gegeven van de kabels op de boorspar.
→ Bepaal met een constructie de spankracht waarmee de linker kabel aan de spar trekt. Noteer de grootte van de spankracht naast de afbeelding. De schaal in de figuur is 1 cm $\triangleq$ 50 MN.
25 Over het boorplatform (1) en de boorspar (2) staan in de uitwerkbijlage twee zinnen.
→ Omcirkel in elke zin de juiste mogelijkheid.
GT-0173-a-15-1-o 11 / 18 lees verder ► ► ►

### Pagina 12

Op spitzen

Spitzen zijn schoenen voor ballet dansers. De spitzen hebben een hard blokje in de neus zodat dansers op hun tenen kunnen dansen.

[FIGUUR: Een ballerina staat in een pose op één pointe schoen, met de armen geheven.]

2p 26 Vergelijk het op één spitz staan met op twee spitzen staan.
→ Omcirkel in elke zin op de uitwerkbijlage de juiste mogelijkheid.

3p 27 Een ballerina (massa 50 kg) staat op één been. Het contactoppervlak onder de spitz met de vloer is 5,5 cm².
→ Bereken de druk onder de spitz in Pa.

1p 28 Je ziet vier afbeeldingen van de ballerina in een pose (houding). In elke afbeelding staan twee krachten met hun aangrijpingspunt. Welke afbeelding geeft de krachten die op de ballerina werken juist weer?

[FIGUUR: Vier afbeeldingen (A, B, C, D) van een ballerina in dezelfde pose, elk met twee pijlen die krachten voorstellen die op de ballerina aangrijpen.]

### Pagina 13

3p 29 De ballerina maakt een verticale sprong waarbij haar zwaartepunt 0,8 m
hoger boven de dansvloer komt. Na de sprong landt de ballerina (massa
50 kg) op de vloer.
→ Bereken de snelheid waarmee ze de grond raakt.
2p 30 Noteer twee vormen van energie waarin de bewegingsenergie bij het
landen en tot stilstand komen wordt omgezet.
1p 31 Om de kans op uitglijden te verkleinen is het oppervlak van de spitzen van
leer gemaakt.
Welke natuurkundige grootheid wordt hierdoor vergroot?
A De druk onder de spitzen.
B De zwaartekracht op de ballerina.
C De wrijvingskracht tussen de vloer en de spitzen.
D Het contactoppervlak tussen de vloer en de spitzen.
GT-0173-a-15-1-o 13 / 18 lees verder ► ► ►

### Pagina 14

Plantjes water geven

Raymond krijgt een practicumopdracht van zijn docent.
Hij moet een opstelling ontwerpen die een signaal geeft wanneer een
plant water nodig heeft.

Raymond bedenkt eerst de volgende opstelling met een elektrische
schakeling.

[FIGUUR: Een foto van een plant in een pot met twee metalen plaatjes
erin. Naast de foto een schematische weergave van een elektrische
schakeling met een batterij, een LED en twee metalen plaatjes (de
sensoren).]

Hij maakt de opstelling en houdt de metalen plaatjes naast elkaar. De
LED gaat branden.
Daarna zet hij de metalen plaatjes naast de plant in de potgrond en
giet er
water bij. De LED brandt dan niet.
Ook met meer water gaat de LED niet branden.

2p 32 Over de oorzaak dat de LED niet brandt en mogelijke oplossingen staan
in de uitwerkbijlage twee zinnen.
→ Omcirkel in elke zin de juiste mogelijkheid/mogelijkheden.

2p 33 Raymond past zijn schakeling aan met een tweede LED en een relais.
Een rode LED brandt nu als de potgrond (te) droog is.
Bij voldoende vocht is de rode LED uit en brandt een groene LED.
In de uitwerkbijlage staat het schema van zijn aangepaste schakeling
waarin de LEDs nog ontbreken.
→ Teken in het schakelschema het symbool van de rode LED op de
juiste plaats.

1p 34 Deze schakeling heeft een belangrijk nadeel.
→ Noteer dat nadeel.

GT-0173-a-15-1-o 14 / 18 lees verder ►►►

### Pagina 15

1p 35 Er is een schakeling mogelijk die een geluidssignaal geeft als de grond te
droog wordt. Je ziet drie schakelschema’s.
Welk schakelschema geeft een geluidssignaal als de plantjes water
moeten krijgen?

[FIGUUR: Schakelschema A: Een batterij, een weerstand en een transistor. De transistor is geschakeld als versterker. Twee elektrodes steken uit de schakeling. Een luidspreker is in serie geschakeld met de collector van de transistor.]
[FIGUUR: Schakelschema B: Een batterij, een weerstand en een transistor. De transistor is geschakeld als versterker. Twee elektrodes steken uit de schakeling. Een luidspreker is in serie geschakeld met de collector van de transistor. De basis van de transistor is direct verbonden met de positieve pool van de batterij, de emitter is verbonden met een weerstand en vervolgens met de negatieve pool. De twee elektrodes zijn in serie geschakeld met de basis-emitter overgang van de transistor.]
[FIGUUR: Schakelschema C: Een batterij, een weerstand en een transistor. De transistor is geschakeld als versterker. Twee elektrodes steken uit de schakeling. Een luidspreker is in serie geschakeld met de collector van de transistor. De basis van de transistor is verbonden met de positieve pool van de batterij via een weerstand. De emitter is verbonden met de negatieve pool. De twee elektrodes zijn parallel geschakeld met de basis-emitter overgang van de transistor.]

GT-0173-a-15-1-o 15 / 18 lees verder ▶▶▶

### Pagina 16

Tubeknijper
Marjo heeft een hulpmiddel om tubes goed leeg te kunnen drukken.
[FIGUUR: Een hand gebruikt een witte tubeknijper om de inhoud uit een tube te drukken.]
Deze tubeknijper maakt gebruik van een hefboom.
Je ziet een schematische tekening van de hefboom bij deze tubeknijper.
De afmetingen zijn op schaal weergegeven.
[FIGUUR: Een schematische tekening van een hefboom met de punten A, B en D. Punt D is het draaipunt. Er zijn pijlen die afstanden aangeven.]
3p 36 Om in deze situatie lijm uit de tube te drukken moet er bij B een (verticale)
kracht van 2,4 N werken. D is het draaipunt.
$\rightarrow$ Bereken de spierkracht die Marjo dan bij A moet leveren.
GT-0173-a-15-1-o 16 / 18 lees verder ►►►

### Pagina 17

Vliegen op frituurvet

Sommige vliegtuigen gebruiken een mengsel van biodiesel en kerosine
als brandstof. Biodiesel wordt gemaakt uit gebruikt frituurvet.

[FIGUUR: Een vliegtuig op een landingsbaan bij nacht, met lichten op de baan en in de verte.]

1p 37 Welk milievoordeel heeft het vliegen op biodiesel uit frituurvet?
A Het gebruik van biodiesel bespaart grondstoffen.
B Biodiesel is een vorm van fossiele brandstof.
C Er ontstaat geen koolstofdioxide bij de verbranding van biodiesel.
D Het vliegen op biodiesel is goedkoper dan vliegen op kerosine.

Een vliegtuig versnelt voor het opstijgen met 3,3 m/s$^2$.

3p 38 Het vliegtuig bereikt in 25 seconde voldoende snelheid om op te stijgen.
$\rightarrow$ Bereken de snelheid die het vliegtuig dan heeft in km/h.

3p 39 Het vliegtuig met passagiers en bagage heeft een massa van 70 ton.
$\rightarrow$ Bereken de kracht die de vliegtuigmotoren tenminste moeten leveren
om op te kunnen stijgen.

2p 40 Het vliegtuig vliegt van Amsterdam naar Parijs. De vlucht over een
afstand van 510 km duurt één uur en een kwartier.
$\rightarrow$ Bereken de gemiddelde snelheid tijdens deze vlucht.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

GT-0173-a-15-1-o 17 / 18 lees verder ►►►

### Pagina 18

Geribbeld geluid

Om geluidsoverlast te verminderen zijn op Schiphol ribbels geplaatst in de
buurt van de startbaan.
[FIGUUR: Een illustratie van een vliegtuig op een startbaan met naast de startbaan huizen en de tekst "Polderbaan" en "Hoofddorp".]
Een vliegtuig levert bij het starten een geluidsniveau van 90 dB in
Hoofddorp.
Door de ribbels neemt bij de bebouwde kom van Hoofddorp het
geluidsniveau van startende vliegtuigen met 9 dB af.

1p 41 In welke zone van gehoorgevoeligheid ligt het geluidsniveau in Hoofddorp
na het plaatsen van de ribbels?
A storend bij telefoneren
B hinderlijk
C zeer hinderlijk
D zeer luid

2p 42 De ribbels zijn gemaakt van aarde. Over de invloed van de ribbels op het
geluid van startende vliegtuigen staan twee zinnen.
→ Omcirkel in elke zin op de uitwerkbijlage de juiste mogelijkheid.

Voor het geluidsniveau geldt de volgende regel:

Bij elke halvering van het geluid neemt het geluidsniveau met 3 dB af.

1p 43 Hoeveel procent van het oorspronkelijke geluid blijft na het plaatsen van
de ribbels over?
A 91%
B 75%
C 25%
D 12,5%

GT-0173-a-15-1-o 18 / 18 einde ■

### Pagina 19

erratumblad
natuur- en scheikunde 1 CSE GL en TL
2015-1
Centraal examen vmbo
Tijd vak 1
Opgaven
Aan de secretarissen van het eindexamen van de scholen voor vmbo,
Bij het centraal examen natuur- en scheikunde 1 GL en TL vmbo op donderdag 21 mei,
aanvang 13.30 uur moeten de kandidaten de volgende mededeling ontvangen. Deze
mededeling moet bij het begin van de zitting worden voorgelezen en/of aan de
kandidaten worden uitgereikt.
Op pagina 9, bij vraag 19 moet de zin
Ze meet dat het signaal in 4,35 · $10^{-3}$ s een afstand van 15,0 meter aflegt.
vervangen worden door:
Ze meet dat het signaal in 4,35 · $10^{-2}$ s een afstand van 15,0 meter aflegt.
Het College voor Toetsen en Examens
Namens deze, de voorzitter,
drs. P.J.J. Hendrikse
GT-0173-a-15-1-o-E*