# Eindexamen Natuur- en scheikunde 1 VMBO-GL/TL 2013 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/nask1/2013/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2013
tijd vak 1
vrijdag 24 mei
13.30 - 15.30 uur
natuur- en scheikunde 1 CSE GL en TL

Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.
Gebruik het BINAS informatieboek.

Dit examen bestaat uit 39 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 71 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

GT-0173-a-13-1-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Open vragen
- Geef niet méér antwoorden dan er worden gevraagd. Als er
bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd, geef er dan twee en niet
méér. Alleen de eerste twee redenen kunnen punten opleveren.
- Vermeld altijd de berekening, als een berekening gevraagd wordt. Als
een gedeelte van de berekening goed is, kan dat punten opleveren.
Een goede uitkomst zonder berekening levert geen punten op.
- Geef de uitkomst van een berekening ook altijd met de juiste eenheid.
Curling
Curling is een sport waarbij een schijf over een ijsbaan wordt geschoven.
Het doel is zo dicht mogelijk bij het centrum van een cirkel op het ijs te
komen.
[FIGUUR: Illustratie van een curlingbaan met spelers, stenen en een veger. Een speler stoot een curlingsteen, twee spelers vegen de baan voor de steen, en een curlingsteen ligt in het huis. Er is een cirkelvormige doelzone met ringen en een centrum (het huis).]
Speler moet de
schijf voor de
lijn loslaten
Vegers
beïnvloeden
richting en
snelheid van
de schijf
Een curlingschijf bestaat uit een steen van graniet met een kunststof handvat.
GT-0173-a-13-1-0
2 / 17
lees verder

### Pagina 3

[FIGUUR: Een curlingsteen met een handvat.]
een curlingschijf

3p 1 De massa van de steen zonder handvat is 19,1 kg.
→ Bereken het volume van de granieten steen. Gebruik de tabel
'Gegevens van enkele vaste stoffen' in BINAS.

2p 2 Voor gebruik wordt er op de steen een kunststof (plexiglas) handvat
gemonteerd.
Het monteren van het handvat op de steen heeft invloed op verschillende
grootheden van de curlingschijf.
→ Zet in de tabel op de uitwerkbijlage achter iedere grootheid één kruisje
in de juiste kolom.

De speler glijdt samen met de curlingschijf over het ijs. Die duwt de schijf
in de richting van de cirkel.
Vegers kunnen de snelheid en richting van de schijf beïnvloeden door
snel over het ijs voor de schijf te vegen.

1p 3 Het vegen veroorzaakt een faseovergang.
→ Noteer de naam van deze faseovergang.

GT-0173-a-13-1-o 3 / 17 lees verder ►►►

### Pagina 4

Toeren

Er is een sportauto te koop die oplaadbare batterijen gebruikt als energiebron. Deze auto stoot geen verbrandingsgas uit.

2p 4 Leg uit of het rijden op elektrische energie een milieuvoordeel oplevert.

[FIGUUR: Een donkergrijze sportauto van voren gezien.]

de elektrische auto

De motorkap, het kofferdeksel en de deuren van de auto zijn gemaakt van carbonfiber (koolstof versterkt met glasvezel). Carbonfiber is erg sterk. Met dit materiaal kun je ook mooie vormen maken.

1p 5 Noteer nog een stofeigenschap van carbonfiber die deze stof geschikter voor deze auto maakt dan staal.

2p 6 De auto bereikt vanuit stilstand in 4,2 s een snelheid van 100 km/h (27,8 m/s).
→ Bereken de versnelling.

Je ziet een tabel met de afstand die je bij een bepaalde snelheid af kunt leggen (het bereik bij volle batterijen).

| snelheid (km/h) | bereik (km) |
|-----------------|-------------|
| 60              | 1000        |
| 80              | 560         |
| 100             | 360         |
| 120             | 250         |
| 160             | 140         |
| 200             | 90          |

3p 7 Teken in het diagram op de uitwerkbijlage de grafiek van het bereik van de auto tegen de snelheid.

GT-0173-a-13-1-o 4 / 17 lees verder

### Pagina 5

1p 8 De maximale snelheid op een aantal Nederlandse snelwegen is 130 km/h.
Bepaal hoeveel kilometer het bereik van de elektrische auto bij deze
snelheid is.

1p 9 Uit de gegevens en de grafiek blijkt een verband tussen het bereik en de
snelheid. We vergelijken het bereik van de auto bij 60 en bij 120 km/h.
Hoe verandert het bereik van de auto als de snelheid twee keer zo groot
is?
A Het bereik is twee keer zo groot.
B Het bereik is twee keer zo klein.
C Het bereik is vier keer zo groot.
D Het bereik is vier keer zo klein.

1p 10 Om voor een verkeerslicht tot stilstand te komen is kracht nodig voor het
remmen.
Je ziet drie situaties waarin onder de afbeelding de nettokracht op een
auto is weergegeven. De auto komt van rechts.
Welk van deze situaties geeft de nettokracht op de auto tijdens het
remmen juist weer?

[FIGUUR: Een auto die remt. Onder de auto staat een pijl naar links met Fnetto.]
A

[FIGUUR: Een auto die remt. Onder de auto staat Fnetto = 0 N.]
B

[FIGUUR: Een auto die remt. Onder de auto staat een pijl naar links met Fnetto.]
C

GT-0173-a-13-1-o 5 / 17 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Berkelbike
De Berkelbike is een driewieler waarop mensen met een spierverlamming kunnen fietsen.
[FIGUUR: Een persoon met een beperking zit in een Berkelbike, die eruitziet als een ligfiets met drie wielen.]
In de Berkelbike zit een kleine computer die stroomstootjes naar elektrodes in een fietsbroek van de fietser stuurt. Via de fietsbroek worden deze stroomstootjes doorgegeven aan de beenspieren. Hierdoor trekken de beenspieren samen en kunnen de benen bewegen.
1p 11 De computer werkt op een spanning van 7,2 V. Deze wordt geleverd door zes batterijen van 1,2 V. In welk schema zijn de batterijen juist aan de computer geschakeld?
[FIGUUR: Vier schakelschema's (A, B, C, D) met batterijen en een computercomponent.]
GT-0173-a-13-1-0 6 / 17 lees verder

### Pagina 7

2p 12 Vanuit de computer lopen snoertjes naar de speciale fietsbroek. In de fietsbroek zitten elektrodes tegen de huid gedrukt. Tussen de elektrodes en de huid zitten vochtige sponsjes.
→ Leg uit waarom deze sponsjes vochtig gemaakt worden.

2p 13 Tussen de elektrodes loopt tijdens een stroomstootje een stroomsterkte van 150 mA (0,150 A) door de huid. De weerstand van de huid tussen de elektrodes is 900 $\Omega$.
→ Toon met een berekening aan dat de gebruikte spanning 135 V is.

1p 14 In de computer zit elektronica die van de gelijkspanning een wisselspanning maakt. Een transformator brengt de spanning van 7,2 V omhoog naar 135 V.
Wat is de verhouding tussen het aantal windingen in de primaire spoel en de secundaire spoel?
A $n_p : n_s = 1 : 19$
B $n_p : n_s = 19 : 1$
C $n_p : n_s = 1 : 972$
D $n_p : n_s = 972 : 1$

4p 15 Tussen de elektrodes loopt er tijdens een stroomstootje een stroomsterkte van 0,150 A door de huid. Dit gebeurt bij een spanning van 135 V. De elektrische energie van een stroomstootje is 1,9 J.
→ Bereken eerst het vermogen.

### Pagina 8

Een moment voor winterbanden
Bij sneeuw en gladheid heeft een autoband soms onvoldoende grip op de
weg. Daarom vervangt Jason zijn banden door winterbanden.
1p 16 De fabrikant van de winterbanden raadt aan om deze bij temperaturen
onder de 8 °C te gebruiken.
→ Reken 8 °C om naar Kelvin.
Jason gebruikt bij het omwisselen van de autobanden een wielsleutel.
[FIGUUR: Een close-up van een autoband gemonteerd op een velg, met een sleutel die wordt gebruikt om een wielbout los te draaien. Een pijl wijst naar de afstand van het wiel naar de grond, met de tekst "40 cm".]
wielsleutel op de wielbout
3p 17 Volgens de fabrikant moet Jason de wielbouten vastdraaien met een
moment van 180 Nm.
→ Toon met een berekening aan dat de grootte van de benodigde
spierkracht 450 N is.
2p 18 Bij het vastdraaien levert Jason een arbeid van 30 J.
→ Bereken hoe ver hij het handvat heeft verplaatst met deze spierkracht.
2p 19 De wielsleutel die Jason gebruikt is uitschuifbaar.
[FIGUUR: Een close-up van een autoband met een velg, waar de wielbouten zich bevinden.]
→ Leg uit of Jason na het uitschuiven een grotere of kleinere kracht op
dezelfde bout moet leveren.
GT-0173-a-13-1-o
8 / 17
lees verder

### Pagina 9

Minder vermogen bespaart vermogen

Lees de folder van een Nederlandse LED-lampenfabrikant.

[FIGUUR: Afbeelding met twee lampen, een spaarlamp van 5 W en een LED lamp van 2 W, met de levensduur en energieverbruik.]

* Deze lamp gaat 30 keer langer* mee dan een normale gloeilamp!

|               | 5 W spaarlamp | = | 2 W LED lamp |
| :------------ | :------------ | :- | :----------- |
| lichtopbrengst: |               |   |              |
| branduren:    | 6.000 branduren |   | 30.000 branduren |
| verbruik 30 jaar: | 150 kWh       |   | 60 kWh       |
| energiekosten 30 jaar**: | € 30,-        |   | € 12,-       |

1p 20 Bij het berekenen van de energiebesparing gaat de fabrikant uit van een kWh-prijs.
    → Wat kost 1 kWh volgens de fabrikant?

2p 21 Het nuttig vermogen van de spaarlamp is 1 W.
    → Bereken het rendement van de spaarlamp.

1p 22 Volgens de fabrikant draagt het gebruik van een LED-lamp bij aan een vermindering van de $CO_2$-uitstoot (koolstofdioxide). Waarom is $CO_2$ schadelijk voor het milieu?
    A $CO_2$ breekt de ozonlaag af.
    B $CO_2$ is een giftig gas.
    C $CO_2$ veroorzaakt zure regen.
    D $CO_2$ versterkt het broeikaseffect.

GT-0173-a-13-1-o 9 / 17 lees verder ►►►

### Pagina 10

Omhoog door de zwaartekracht
Het Engelse dorpje Lynton ligt hoog boven het vissersdorp Lynmouth.
Om boven te komen kunnen voetgangers gebruik maken van een treintje
langs een steil spoor.
[FIGUUR: Twee treintjes op een spoor die omhoog lopen.]
Twee treintjes zijn met een rondlopende kabel met elkaar verbonden.

[FIGUUR: Schematische tekening van twee treintjes (A en B) op een hellend vlak, verbonden door een kabel. Treintje A heeft een gevuld waterreservoir.]
Onder in elk treintje zit een watertank. De watertank wordt bovenaan met
water uit een beekje gevuld.
Zakt treintje A (met volle watertank) naar beneden dan beweegt treintje B
(met lege watertank) omhoog.
3p 23 Bovenaan stappen passagiers in treintje A. Het treintje heeft met
passagiers een massa van 10 000 kg.
De watertank wordt daarna gevuld met 3000 L water ($1\ L = 1\ dm^3$).
Na het vullen beweegt het treintje naar beneden.
Het hoogteverschil is 150 m.
$\rightarrow$ Bereken de afname van de zwaarte-energie van treintje A met
passagiers en volle watertank.

GT-0173-a-13-1-o
10 / 17
lees verder ►►►

### Pagina 11

3p 24 Treintje A gaat met een gemiddelde snelheid van 5,0 km/h omlaag. Het
spoor is 263 m lang.
→ Bereken hoe lang het treintje erover doet om beneden aan te komen.
1p 25 Zakt treintje A naar beneden, dan beweegt treintje B omhoog.
Tijdens de verplaatsing van de treintjes is er sprake van een
energieomzetting.
→ Noteer in het schema op de uitwerkbijlage de twee energiesoorten
in dát deel van de beweging waarbij de treintjes een constante
snelheid hebben.
2p 26 Tijdens een rit omhoog en een rit omlaag werken een aantal krachten op
een treintje.
Je ziet een situatie tijdens een rit met twee krachten evenwijdig aan de
helling. Het treintje beweegt nu niet met constante snelheid.

[FIGUUR: Een schematische weergave van een treintje op een helling. Er worden twee pijlen getekend die het treintje wegtrekken.]

Over de mogelijke beweging van het treintje in deze situatie staan in de
uitwerkbijlage twee zinnen.
→ Omcirkel in elke zin de juiste mogelijkheid.
GT-0173-a-13-1-o 11 / 17 lees verder ►►►

### Pagina 12

Meten met de snelheid van het geluid

Het bepalen van de afstand tussen twee muren tot 3 m kan gemakkelijk
met een rolmaat. Voor het meten van afstanden groter dan 3 m is een
ultrasone afstandsmeter praktischer.

[FIGUUR: Hand houdt een ultrasone afstandsmeter vast die naar een muur is gericht.]

1p 27 Wat betekent ultrasoon?
A een heel hard geluid
B een heel hoog geluid
C een heel laag geluid
D een heel zacht geluid

De afstandsmeter zendt tijdens een afstandsmeting een geluidssignaal
uit. Even later vangt de afstandsmeter het weerkaatste signaal op.
Met het tijdsverschil bepaalt de afstandsmeter de afstand.

Volgens de handleiding bij de afstandsmeter moet je de meter loodrecht
op een harde muur richten. Je ziet een aantal afbeeldingen uit de
handleiding.

[FIGUUR: Afbeelding 1 toont een afstandsmeter die een geluidssignaal uitzendt, dat via een horizontale lijn weerkaatst op een verticale wand.]
[FIGUUR: Afbeelding 2 toont een afstandsmeter die een geluidssignaal uitzendt, dat niet weerkaatst op een verticale wand met een X erboven.]

1p 28 Waarom werkt de afstandsmeter niet goed als deze wordt gericht op een
zachte muur?
A Het geluidssignaal wordt dan doorgelaten.
B Het geluidssignaal wordt dan geabsorbeerd.
C Het geluidssignaal wordt dan gereflecteerd.

GT-0173-a-13-1-o 12 / 17 lees verder ►►►

### Pagina 13

1p 29 Waarom werkt de afstands meter niet als deze scheef op een muur gericht wordt?
1p 30 De afstands meter kan volgens de handleiding een maximale afstand van 13,5 m meten.
[FIGUUR: Linker figuur toont een afstands meter met een vinkje en pijlen die wijzen naar een verticale lijn, met de tekst "< 13,5 m". Rechter figuur toont een afstands meter met een kruis en een gestippelde lijn die wijzen naar een schuine lijn, met de tekst "> 13,5 m".]
Waarom kan de afstands meter geen grotere afstanden meten?
A De amplitude van het geluidssignaal is te groot.
B De amplitude van het geluidssignaal is te klein.
C De frequentie van het geluidssignaal is te groot.
D De frequentie van het geluidssignaal is te klein.
Je ziet een tabel met een aantal voortplantingssnelheden van geluid in lucht bij verschillende temperaturen.
temperatuur voortplantingssnelheid (m/s)
(°C)
15 340
20 343
25 346
De afstand tussen twee muren wordt met behulp van de afstands meter bepaald.
3p 31 Tijdens de meting zit er 0,015 s tussen het uitgezonden en ontvangen geluidssignaal. De temperatuur in de ruimte bedraagt 20 °C.
→ Bereken de afstand tussen de twee muren.
2p 32 In de afstands meter zit een temperatuursensor. Deze sensor zorgt ervoor dat de afstands meter bij verschillende temperaturen de juiste afstand aangeeft.
Over het meten van geluid bij hogere temperaturen staan in de uitwerkbijlage drie zinnen.
→ Omcirkel in elke zin de juiste mogelijkheid.
GT-0173-a-13-1-o 13 / 17 lees verder ►►►

### Pagina 14

Licht in balans
Jaring heeft boven zijn tafel een dubbele hanglamp. De hoogte van de
lampen is in te stellen met behulp van twee gewichten.
[FIGUUR: Twee lampen hangen aan een draad die via een blok naar beneden loopt.]
3p 33 Als Jaring de schakelaar omzet, gaan de lampen gelijktijdig aan.
Elke lamp in de hanglamp werkt op netspanning.
Je ziet in de uitwerkbijlage een deel van het schakelschema van deze
verlichting.
→ Maak dit schakelschema compleet met de schakelaar en twee lampen.
Elk snoer loopt van contactpunt C via een losse katrol met een gewicht en
een vaste katrol naar de lamp.
[FIGUUR: Een diagram van een takelmechanisme met een gewicht en twee katrollen.]
GT-0173-a-13-1-0 14 / 17 lees verder

### Pagina 15

In de uitwerkbijlage staat de schematische tekening nogmaals.
In de tekening is de kracht in snoer S gegeven. In het andere deel van het
snoer werkt een even grote kracht.

3p 34 Bepaal met een constructie in de uitwerkbijlage de zwaartekracht op het
gewicht en noteer de grootte onder de figuur.

1p 35 Jaring hangt de rechter lamp lager om aan tafel te kunnen lezen.
Door de wrijving in de (vaste) katrol blijft de lamp op die hoogte.

[FIGUUR: Een foto van een hanglamp met drie snoeren en een schematische tekening van een vergelijkbaar systeem met twee lampen die aan een katrolsysteem hangen.]

Wat gebeurt er met de spankracht in snoer S als Jaring de rechter lamp
omlaag brengt?
A De spankracht in snoer S blijft gelijk.
B De spankracht in snoer S neemt af.
C De spankracht in snoer S neemt toe.

GT-0173-a-13-1-o 15 / 17 lees verder

### Pagina 16

Practicum elektromotor

Pjotr en Zoraya doen onderzoek aan een elektromotor (M).
[FIGUUR: Een opstelling met een regelbare voeding, een ampèremeter, een elektromotor (aangeduid met M) en draden die de componenten verbinden.]

Tijdens hun onderzoek levert de spanningsbron steeds dezelfde spanning. Als de stroomkring gesloten is, loopt er een stroom van 0,2 A door de elektromotor.

1p 36 Over de stroomsterkte door de ampèremeter na het sluiten van de
stroomkring staat in de uitwerkbijlage een zin.
→ Omcirkel in de zin de juiste mogelijkheid.

De regelbare weerstand staat ingesteld op 5 Ω. De weerstand van de
elektromotor is 7 Ω.

3p 37 Bereken de spanning die de spanningsbron levert.

2p 38 Pjotr zet de schuif van de regelbare weerstand een stukje naar rechts.
[FIGUUR: Een close-up van een regelbare weerstand met een schuifmechanisme.]

Door het verplaatsen van de schuif veranderen een aantal grootheden.
In de uitwerkbijlage staan drie zinnen.
→ Omcirkel in elke zin de juiste mogelijkheid.

GT-0173-a-13-1-0 16 / 17 lees verder ►►►

### Pagina 17

1p 39 Zoraya past de schakeling aan. Ze zet een tweede motortje in serie met de elektromotor.
Pjotr waarschuwt dat ze nu de ampèremeter op een groter bereik moeten zetten. Zoraya beweert dat dat niet nodig is.
→ Wat is de reden dat Zoraya gelijk heeft?
GT-0173-a-13-1-o 17 / 17 einde ■