# Eindexamen Geschiedenis en staatsinrichting VMBO-GL/TL 2023 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/geschiedenis/2023/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2023
tijdvak 1
dinsdag 16 mei
9.00 - 11.00 uur
geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 48 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 65 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

GT-0125-a-23-1-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

HISTORISCH OVERZICHT EN STAATSINRICHTING VANAF 1848

Nederland (1848-1914)

1p 1 Koning Willem II liet in 1848 een levensgroot schilderij van zichzelf in de
Eerste Kamer op hangen. Hij zei daarbij tegen de Eerste Kamerleden:
"Door de nieuwe Grondwet kan ik niet meer bij u komen, daarom wil ik u
mijn portret geven, dan ben ik altijd bij u".

Wat was de reden dat koning Willem II deze uitspraak deed?
Door de nieuwe Grondwet van 1848
A mocht de koning alleen nog maar Tweede Kamerleden benoemen.
B verloor de koning veel politieke macht.
C was de koning geen voorzitter meer van de Eerste Kamer.
D werd de koning lid van het parlement.

2p 2 De heer Rochussen was een Nederlandse politicus. Tussen 1858 en 1861
was hij minister van Koloniën.
→ Leg uit waarom, juist in een tijd van modern imperialisme, een minister
van Koloniën nodig gevonden werd.
Doe dit door:
– eerst aan te geven wat modern imperialisme is en
– vervolgens aan te geven waarom een minister van Koloniën nodig
gevonden werd.

1p 3 De Nederlandse regering kon in de tijd van het modern imperialisme
bedrijven contracten geven, zodat deze bedrijven suiker uit Indonesië
mochten verhandelen. Koning Willem III vroeg aan de minister van
Koloniën of twee van zijn vrienden zo'n contract konden krijgen. De
minister van Koloniën gaf beide vrienden van de koning een contract,
zonder daarover de Tweede Kamer in te lichten. De Tweede Kamer
ontdekte dit en stelde hierover kritische vragen aan de minister. De
minister moest deze vragen beantwoorden.

Welke taak voerde de Tweede Kamer uit?
A de controlerende taak
B de uitvoerende taak
C de wetgevende taak

GT-0125-a-23-1-o 2 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 3

2p 4 De Tweede Kamer bleef kritisch en keurde daarom de begroting af. De minister van Koloniën voelde zich daardoor gedwongen om af te treden. Hieronder staan drie rechten van de Tweede Kamer:
1 recht van amendement
2 recht van budget
3 recht van enquête
Drie begrippen:
a evenredige vertegenwoordiging
b klassieke grondrechten
c ministeriële verantwoordelijkheid
→ Van welk recht maakte de Tweede Kamer gebruik?
→ Welk begrip hoort bij het aftreden van de minister?
Doe het zo:
recht: ... (vul nummer in)
begrip: ... (vul letter in)
2p 5 Gebruik bron 1.
In 1878 nam het parlement een nieuwe onderwijswet aan. Daarin stond dat het openbaar en het bijzonder onderwijs aan dezelfde eisen moesten voldoen, zoals goede lesmaterialen en een bepaald aantal kinderen in de klas. Het openbaar onderwijs werd betaald door de overheid, het bijzonder onderwijs niet. Daarom vond Abraham Kuyper de nieuwe onderwijswet niet eerlijk.
→ Geef eerst een voorbeeld uit de bron waaruit blijkt dat Abraham Kuyper zich vooral richt tot protestanten.
→ Geef daarna een reden waarom op basis van de Grondwet van 1848 de oproep van Abraham Kuyper aan de koning weinig kans maakt.
Doe het zo:
voorbeeld uit de bron ...
weinig kans op basis van de Grondwet van 1848, omdat ...
1p 6 De nieuwe onderwijswet werd tóch ingevoerd. Abraham Kuyper richtte mede naar aanleiding van deze wet een politieke partij op. Welke politieke partij wordt bedoeld?
A ARP
B Liberale Unie
C RKSP
D SDAP
GT-0125-a-23-1-o 3 / 13 lees verder

### Pagina 4

1p 7 De ongelijke financiële behandeling tussen het openbaar en bijzonder
onderwijs werd uiteindelijk opgelost.
Wanneer en waardoor werd deze ongelijke behandeling opgelost?
A in 1887, door de invoering van het Caoutchouc-artikel
B in 1887, door de Pacificatie
C in 1917, door de invoering van het Caoutchouc-artikel
D in 1917, door de Pacificatie

Gebruik bron 2.
1p 8 De tekening laat kritiek zien op het kiesrecht. Het kiesrecht wordt
afgebeeld als een vrouw die is vastgemaakt aan een zak geld.
→ Geef een politieke verklaring waarom het kiesrecht in de tekening is
vastgemaakt aan een zak geld.

Gebruik nogmaals bron 2.
1p 9 Stel, je wilt deze bron gebruiken voor een werkstuk, maar je twijfelt nog bij
welke periode je deze bron moet plaatsen. Je kunt kiezen uit de volgende
perioden:
1 vóór 1848
2 tussen 1848 en 1919
3 na 1919
→ Bij welke periode hoort de bron? Verklaar je keuze met behulp van
een onderdeel van de bron.
Doe het zo:
De bron hoort bij periode ... (vul nummer in), omdat ... (geef verklaring).

De Eerste Wereldoorlog (1914-1918)

Gebruik bron 3.
2p 10 Met welk doel werd deze propagandaposter gemaakt? Geef ook aan wat
wordt bedoeld met de zin ‘Denk aan wat er in België is gebeurd’.
Doe het zo:
doel: ...
Met de zin wordt bedoeld: ...

Gebruik bron 4.
2p 11 Leg uit dat de puntzak past bij een totale oorlog.
Doe dit door:
— eerst aan te geven wat een totale oorlog is
— en daarna aan te geven waarom de puntzak past bij een totale oorlog.

GT-0125-a-23-1-o 4 / 13 lees verder

### Pagina 5

1p 12 In het najaar van 1917 brak in Rusland een revolutie uit. Niet lang daarna sloot Rusland vrede met Duitsland. Wie was de leider van deze revolutie? En uit welk bondgenootschap trok Rusland zich terug?
leider bondgenootschap
A Lenin Centralen
B Lenin Geallieerden
C Stalin Centralen
D Stalin Geallieerden

Gebruik bron 5.
1p 13 Op welke kaart is Europa te zien vóór de Eerste Wereldoorlog? En op welke kaart is Europa te zien kort na de Eerste Wereldoorlog?
vóór de Eerste Wereldoorlog kort na de Eerste Wereldoorlog
A kaart 2 kaart 2
B kaart 1 kaart 3
C kaart 2 kaart 1
D kaart 2 kaart 3
E kaart 3 kaart 1
F kaart 3 kaart 2

Het Interbellum (1918-1939)

1p 14 Gebruik bron 6. In de bron is een theorie te herkennen die verklaart waarom Duitsland de oorlog verloren zou hebben. → Hoe wordt die theorie genoemd?

2p 15 Gebruik bron 7. De foto laat het gevolg zien van een economische ontwikkeling in Duitsland. Een belangrijke oorzaak van deze ontwikkeling was een bepaling uit het Verdrag van Versailles. → Welke economische ontwikkeling wordt bedoeld? → Noem daarna de bepaling uit het Verdrag van Versailles die deze economische ontwikkeling heeft veroorzaakt. Doe het zo: economische ontwikkeling: ... bepaling uit het Verdrag van Versailles: ...

GT-0125-a-23-1-o 5 / 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

1p 16 In 1924 werd het Dawesplan ingevoerd. In Duitsland waren de meningen over het plan verdeeld. De Duitse regering was vóór het plan, want het zou goed zijn voor Duitsland.
→ Geef een reden waaruit blijkt dat het Dawesplan inderdaad goed was voor Duitsland.

1p 17 De NSDAP was tegen het Dawesplan.
→ Geef een reden waarom de NSDAP tegen het Dawesplan was.

Gebruik bron 8.
1p 18 Past de foto bij de politieke situatie in Duitsland vóór 1933 of in 1933?
Verklaar je antwoord.
Doe het zo:
De foto past bij de politieke situatie in Duitsland ... (kies uit: vóór 1933 / in 1933), want ... (geef verklaring).

Gebruik bron 9.
1p 19 Welke begrippen passen bij de bron?
A censuur + persoonsverheerlijking
B censuur + terreur
C totalitair + persoonsverheerlijking
D totalitair + terreur

1p 20 Stel, een Duitse jongen wil later lijfwacht worden van Hitler. Van welke nazi-organisatie moet hij later horen als hij lijfwacht van Hitler wil zijn?

| | eerst | later |
|---|---|---|
| A | Hitlerjugend | Gestapo |
| B | Hitlerjugend | SS |
| C | SA | Gestapo |
| D | SA | SS |

2p 21 Hieronder staan vijf begrippen:
1 aandelenbeurs
2 collectivisatie
3 planeconomie
4 vraag en aanbod
5 vrije-markteconomie
→ Welke twee begrippen passen bij de ontwikkeling die in de bron is te herkennen? Schrijf alleen de nummers op.

GT-0125-a-23-1-o 6 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 7

1p 22 Gebruik bron 11.
Hieronder staan vier kenmerken van het stalinisme:
1 censuur
2 indoctrinatie
3 showprocessen
4 strafkampen
→ Welke twee kenmerken zijn te herkennen in de bron? Schrijf alleen de
nummers op.

1p 23 In de loop van de jaren dertig groeide in Duitsland de steun voor Hitler om
een oorlog te beginnen.
→ Geef een reden waarom steeds meer Duitsers Hitler steunden om een
oorlog te beginnen.

Door de tijd heen

2p 24 Gebruik bron 12.
Zet de foto's in de juiste volgorde, van vroeger naar later.
Doe het zo:
Eerst ... , dan ... , daarna ... , vervolgens ... en ten slotte ... (vul nummers
in).

De Tweede Wereldoorlog (1939-1945)

1p 25 Gebruik bron 13.
Iemand beweert dat de inhoud van de bron past bij een totalitaire staat.
→ Geef een argument dat deze bewering ondersteunt.

1p 26 In 1941 werd de Artsenkamer opgericht door de Duitse bezetter. Elke arts
in Nederland moest lid worden van de Artsenkamer om te mogen blijven
werken. De meerderheid van de Nederlandse artsen weigerde lid te
worden van de Artsenkamer.
Welk begrip hoort bij de oprichting van de Artsenkamer? En welk begrip
hoort bij de weigering om lid te worden?

oprichting weigering
A gelijkschakeling collaboratie
B gelijkschakeling verzet
C propaganda
collaboratie
D propaganda verzet

GT-0125-a-23-1-0
7 / 13
lees verder ► ► ►

### Pagina 8

27 Gebruik bron 14.
Op de foto zijn discriminerende maatregelen te herkennen die de nazi's
tijdens de Tweede Wereldoorlog hebben ingevoerd.
→ Noem één maatregel die op de foto te herkennen is.

28 Gebruik bron 15.
Wie heeft de opdracht gegeven voor het maken van de poster? En uit
welk land kwam het gevaar waarvoor werd gewaarschuwd?
wie
land
A de bezetter
Duitsland
B de bezetter
Groot-Brittannië
C het verzet
Duitsland
D het verzet
Groot-Brittannië

29 Gebruik bron 16.
De oproep uit de poster leidde niet tot het gewenste resultaat, waardoor
de bezetter het nodig vond een maatregel te nemen.
Welke maatregel wordt bedoeld?
A de invoering van de mobilisatie
B de invoering van persoonsbewijzen
C het organiseren van een staking
D het organiseren van razzia's

30 Gebruik bron 17.
Noem de naam van het Nederlandse concentratiekamp dat in het dagboek
is beschreven. Geef daarna aan wat de 'onbekende bestemming' is van
de transporten.
Doe het zo:
Het Nederlandse concentratiekamp is ...
De 'onbekende bestemming' is ...

31 Gebruik bron 18.
Iemand beweert dat de verspreiding van dit pamflet in Duitsland moedig is
geweest.
→ Geef één argument waaruit blijkt dat de bewering juist is.

32 Gebruik nogmaals bron 18.
In het pamflet eisen de jongeren enkele klassieke grondrechten terug
die er in de Republiek van Weimar nog wél waren.
→ Noem één klassiek grondrecht dat in het pamflet teruggeëist wordt.

GT-0125-a-23-1-o
8 / 13
lees verder

### Pagina 9

2p 33 Een Duitse generaal vond dat door een militaire gebeurtenis in juni 1944 de verdediging van Duitsland onmogelijk was geworden.
→ Welke gebeurtenis wordt bedoeld?
→ Geef ook een reden waarom het onmogelijk was geworden om Duitsland nog te verdedigen.
Doe het zo:
gebeurtenis: ...
onmogelijk, want ...

2p 34 Op de dag dat operatie Market Garden begon, riep de Nederlandse regering in ballingschap het treinpersoneel op om te gaan staken. Dat werd massaal gedaan, waardoor de Spoorwegstaking een feit was. Kort daarna gaf de Nederlandse minister van Oorlog het advies aan de stakers om onder te duiken. Hij was bang dat de stakers groot gevaar liepen.
→ Leg uit waarom de stakers door de Spoorwegstaking gevaar liepen.
Doe dit door:
- eerst het doel van de Spoorwegstaking te noemen
- en daarna een reden te geven waarom de stakers groot gevaar liepen.

Door de tijd heen

2p 35 Hieronder staan vijf gebeurtenissen waar het Koninkrijk der Nederlanden mee te maken kreeg tijdens de Tweede Wereldoorlog:
1 De Februaristaking breekt uit in Amsterdam.
2 Duitsland geeft zich over, maar Japan vecht door.
3 Het Japanse leger valt Indonesië binnen.
4 Het staatshoofd gaat in ballingschap in Londen.
5 Tijdens operatie Market Garden proberen geallieerde soldaten een brug over de Rijn te veroveren.
Een tijdbalk:
[FIGUUR: Een tijdbalk met zes vakjes, gelabeld a, b, c, d, e, f, met daaronder de jaren 1940, 1941, 1942, 1943, 1944, 1945.]
→ Geef per gebeurtenis aan welk jaartal van de tijdbalk daarbij hoort.
Let op! Elk jaartal mag maar één keer gebruikt worden. Er blijft één jaartal over.
Doe het zo:
Bij gebeurtenis 1 hoort ... (vul letter in)
(enzovoort tot en met gebeurtenis 5)

GT-0125-a-23-1-0
9 / 13
lees verder ▶▶▶


### Pagina 10

Europa en de wereld (1945-1989)

36 Een invulopdracht over het begin van de Koude Oorlog.
1 Nog tijdens de Tweede Wereldoorlog maakten de Geallieerden
afspraken over wie er na de oorlog iets te zeggen had in een bepaald
gebied in Europa. Die afspraken gingen over ... (dekolonisatie /
invloedssferen).
2 De Sovjet-Unie kreeg meer te zeggen over gebieden in het ... (oosten
/ westen) van Europa.
3 De grens tussen de gebieden in het oosten en het westen van Europa
werd ... (de Berlijnse Muur / het IJzeren Gordijn) genoemd.

-> Maak de zinnen kloppend door telkens de juiste keuze te maken.
Doe het zo:
zin 1: ... (kies uit: dekolonisatie / invloedssferen).
zin 2: ... (kies uit: oosten / westen).
zin 3: ... (kies uit: de Berlijnse Muur / het IJzeren Gordijn).

37 De Verenigde Staten bieden Europa na de Tweede Wereldoorlog een
omvangrijk hulpprogramma aan. Dit hulpprogramma heeft niet alleen een
economisch, maar ook een politiek doel.
Hoe heet dit hulpprogramma? En welk politiek doel hoort daarbij?

[FIGUUR: Tabel met de kolommen "hulpprogramma" en "politiek doel". Rijen A, B, C, D met antwoordopties.
A: Marshallplan / containment
B: Marshallplan / neutraliteit
C: vijfjarenplan / containment
D: vijfjarenplan / neutraliteit]

38 In 1951 werd de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS)
opgericht. Er waren verschillende redenen om deze organisatie op te
richten.
-> Noem twee van deze redenen.

39 Hieronder staat een beschrijving van de film Thirteen days:
In oktober 1962 laat de Amerikaanse regering met behulp van
spionagefoto's zien dat de Sovjet-Unie bezig is met het bouwen van een
raketbasis. De Amerikaanse president en zijn adviseurs moeten een plan
bedenken om de Russen te stoppen. De president aarzelt over een
aanval, want een Amerikaanse militaire actie kan leiden tot een
kernoorlog.
-> Over welke historische gebeurtenis gaat de film?

GT-0125-a-23-1-o 10 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 11

1p 40 Tussen 1950 en 1980 begon de samenstelling van de Nederlandse bevolking te veranderen.
waardoor veranderde de samenstelling?
Door de komst van:
A Amerikaanse soldaten + Belgische vluchtelingen
B Belgische vluchtelingen + gastarbeiders uit het Middellandse Zeegebied
C gastarbeiders uit het Middellandse Zeegebied + migranten uit Indonesië
D migranten uit Indonesië + Amerikaanse soldaten

2p 41 In 1979 besloot de NAVO om nieuwe Amerikaanse kernwapens in Europa te plaatsen. Veel Nederlanders protesteerden tegen dit besluit. Er waren ook Nederlanders die deze protesten te ver vonden gaan vanwege het anti-Amerikaanse karakter. Zij dachten positief over de Verenigde Staten.
→ Geef twee verschillende historische argumenten waarom zij positief dachten over de Verenigde Staten.

1p 42 Gebruik bron 19.
Welke president van de Verenigde Staten wordt beschreven?
A Kennedy
B Reagan
C Roosevelt
D Wilson

1p 43 Gebruik bron 20.
In het dagboek wordt een historische gebeurtenis beschreven.
→ Welke historische gebeurtenis wordt bedoeld?

Door de tijd heen

1p 44 Na de Russische Revolutie in 1917 werd de tsaar doodgeschoten en op een onbekende plek begraven. Later zijn de botresten van de tsaar toch nog teruggevonden. In 1998 kreeg hij een eervolle, officiële begrafenis in een kerk in Sint-Petersburg in aanwezigheid van de Russische president.
→ Geef een politieke reden waarom een eervolle, officiële begrafenis vóór 1991 onmogelijk zou zijn geweest.

GT-0125-a-23-1-o 11 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 12

De nieuwe wereldorde (vanaf 1990)
45 lemand heeft kritiek op een aantal Nederlandse politieke partijen die na
2001 zijn opgericht. Hij beweert dat deze partijen te veel beloven te doen
wat het volk wil en dat deze partijen als enige menen te weten wat er
onder het volk leeft.
Tot welke stroming behoren de politieke partijen waarop de persoon
kritiek heeft?
A tot het confessionalisme
B tot het liberalisme
C tot het populisme
D tot het socialisme
Gebruik bron 21.
46 Welk begrip past het beste bij de bron?
A amerikanisering
B globalisering
C multiculturele samenleving
D secularisatie
GT-0125-a-23-1-o
12/13
lees verder

### Pagina 13

Door de tijd heen

47 Hieronder staan vijf organisaties:
1 Europese Unie
2 Gestapo
3 NAVO
4 Volkenbond
5 Vrije Vrouwen Vereniging
Een tijdbalk:
[FIGUUR: Een tijdbalk met vier periodes gelabeld a, b, c, d, en jaartallen 1848, 1914, 1918, 1939, 1945, 1990, heden.]
→ Geef per organisatie aan in welke periode (a, b, c of d) die is
opgericht.
Let op! Een periode mag meer dan één keer gebruikt worden.
Doe het zo:
Bij organisatie 1 hoort periode ... (vul letter in).
(enzovoort tot en met organisatie 5)

48 Gebruik bron 22.
De liedjes gaan over verschillende historische gebeurtenissen.
→ Zet de liedjes in de juiste volgorde, van vroeger naar later.
Doe het zo:
Eerst...., dan ..., daarna, ..., vervolgens ..., en ten slotte ... (vul nummers
in).

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
GT-0125-a-23-1-o
13/13
einde