# Eindexamen Economie VMBO-GL/TL 2024 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1

## Vraag 1 – Vrij verkeer van personen en internationale ondernemingen (1 punt)

1 p 1 Zweden is lid van de Europese Unie (EU); in veel landen van de EU zijn vestigingen van IKEI-warenhuizen. → Verklaar waarom vrij verkeer van personen, een kenmerk van de EU, gunstig is voor een internationale onderneming zoals IKEI. In de EU moet de verkoopprijs van een product voor alle consumenten in principe gelijk zijn. Zo kost de Willy-boekenkast, die al tientallen jaren populair is, in Zweden net zo veel als in Nederland.

Wat kun je verwachten: Je moet kunnen uitleggen waarom het vrije verkeer van personen binnen de EU voordelig is voor een internationale onderneming zoals IKEI.

Wat moet je kennen: Je moet de betekenis kennen van 'vrij verkeer van personen' als kenmerk van de Europese Unie (EU) en weten wat een internationale onderneming is.

Wat moet je kunnen: Je moet een verband kunnen leggen tussen het vrije verkeer van personen en de voordelen die dit biedt voor de arbeidsmarkt en het personeelsbeleid van een internationale onderneming.

Waar op letten: Let op dat je 'vrij verkeer van personen' niet verwart met vrij verkeer van goederen, diensten of kapitaal. Zorg ervoor dat je antwoord specifiek ingaat op de voordelen voor een internationale onderneming en niet te algemeen is.

Kernbegrippen: vrij verkeer van personen, Europese Unie (EU), arbeidsmarkt, internationale onderneming

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van vrij verkeer van personen met vrij verkeer van goederen, diensten of kapitaal.
- Geven van een te algemeen antwoord dat niet specifiek ingaat op de voordelen voor een internationale onderneming.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/1

## Vraag 2 – Zweden en de Europese Monetaire Unie (EMU) (1 punt)

In de EU moet de verkoopprijs van een product voor alle consumenten in principe gelijk zijn. Zo kost de Willy-boekenkast, die al tientallen jaren populair is, in Zweden net zo veel als in Nederland.
Is Zweden ook lid van de Europese Monetaire Unie (EMU)?
A Ja, er wordt betaald met de euro.
B Ja, naast de Zweedse kroon is ook de euro een wettig betaalmiddel.
c Nee, er wordt betaald met de Zweedse kroon.
D Nee, naast de euro is ook de Zweedse kroon een wettig betaalmiddel.

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je kennis over het lidmaatschap van Zweden van de Europese Unie (EU) en de Europese Monetaire Unie (EMU), en welke valuta daar gebruikt wordt.

Wat moet je kennen: Het verschil tussen de Europese Unie (EU) en de Europese Monetaire Unie (EMU).
Welke landen lid zijn van de EU maar niet van de EMU.
De valuta die in Zweden wordt gebruikt.

Wat moet je kunnen: Onderscheid maken tussen EU-lidmaatschap en EMU-lidmaatschap.
De juiste valuta koppelen aan specifieke EU-landen.

Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen de EU en de EMU. Niet alle EU-landen hebben de euro ingevoerd. Zweden is een voorbeeld van een EU-land dat zijn eigen valuta, de Zweedse kroon, heeft behouden.

Kernbegrippen: Europese Monetaire Unie (EMU), Europese Unie (EU), euro, Zweedse kroon, wettig betaalmiddel

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van lidmaatschap van de Europese Unie (EU) met lidmaatschap van de Europese Monetaire Unie (EMU). Niet alle EU-landen hebben de euro ingevoerd.
- Onbekendheid met het feit dat Zweden zijn eigen valuta, de Zweedse kroon, heeft behouden.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/2

## Vraag 3 – Prijsvergelijking Willy-boekenkast (2 punten)

In landen buiten de EU zijn de prijzen van dezelfde artikelen per land verschillend.

Gebruik informatiebron 1 en 2.
In Zuid-Korea kost de Willy-boekenkast omgerekend € 81,75.
→ Bereken in welk land (Marokko of India) de Willy-boekenkast het goedkoopst is. Schrijf je berekening en conclusie op.

Wat kun je verwachten: Je moet de prijzen van een Willy-boekenkast in verschillende landen omrekenen naar euro's en vervolgens vergelijken om te bepalen waar de boekenkast het goedkoopst is. Je moet je berekening en conclusie opschrijven.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat een wisselkoers is en hoe je deze gebruikt om valuta om te rekenen. Je moet ook de prijzen en wisselkoersen uit de informatiebronnen kunnen halen.

Wat moet je kunnen: Je moet prijzen in lokale valuta kunnen omrekenen naar euro's met behulp van gegeven wisselkoersen. Je moet de berekende prijzen kunnen vergelijken en een duidelijke conclusie kunnen formuleren.

Waar op letten: Let goed op dat je de wisselkoers correct toepast (vermenigvuldigen). Neem de prijs van Zuid-Korea niet mee in je berekening, deze is al gegeven. Vergeet niet je conclusie op te schrijven na de berekeningen.

Kernbegrippen: wisselkoers, valuta omrekenen, prijsvergelijking

Veelgemaakte fouten:
- De wisselkoers verkeerd toepassen (delen in plaats van vermenigvuldigen).
- De prijs van Zuid-Korea meenemen in de berekening, terwijl deze al gegeven is en alleen ter vergelijking dient.
- Vergeten de conclusie op te schrijven na de berekeningen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/3

## Vraag 4 – Economische factoren bij internationale bedrijfsvestiging (1 punt)

1p 4 De Willy-boekenkasten worden overal ter wereld geproduceerd en verkocht. In India en China staan fabrieken en ook IKEI-warenhuizen. In Afrikaanse landen, zoals Ethiopië en Oeganda, staan alleen fabrieken die produceren voor IKEI. → Maak van de onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen. Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Schrijf achter de nummers de juiste woorden op. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan. Er zijn in Ethiopië en Oeganda nog geen IKEI warenhuizen, omdat de inkomens in die landen, vergeleken met Europa, relatief ... (1)... (hoog / laag) zijn. Daardoor is de ...(2)... (afzetmarkt / betalingsbalans) ongunstig voor IKEI.

Wat kun je verwachten: Je moet de juiste economische termen kiezen om een logische verklaring te geven waarom een bedrijf als IKEI wel fabrieken, maar geen warenhuizen opent in bepaalde landen.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'inkomen', 'koopkracht' en 'afzetmarkt' kennen en begrijpen hoe deze samenhangen. Ook moet je het verschil tussen 'afzetmarkt' en 'betalingsbalans' kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet economische begrippen correct toepassen in een gegeven context en een economisch juiste redenering kunnen opbouwen.

Waar op letten: Let goed op de relatie tussen het inkomen van consumenten en hun koopkracht, en hoe dit de aantrekkelijkheid van een land als afzetmarkt beïnvloedt. Verwar 'afzetmarkt' niet met 'betalingsbalans'.

Kernbegrippen: inkomen, koopkracht, afzetmarkt

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen de begrippen 'afzetmarkt' en 'betalingsbalans'.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/4

## Vraag 5 – Economische keten: van grondstoffen tot groei (1 punt)

IKEI gebruikt grondstoffen uit Ethiopië en Oeganda. De vraag naar deze grondstoffen heeft een gunstig effect op de economie van beide landen.
Hier staan vijf economische verschijnselen.
1 toename van de vraag naar grondstoffen
2 toename van de werkgelegenheid
3 toename van de totale binnenlandse vraag
4 toename van de koopkracht
5 toename van de economische groei
In welke regel staan deze verschijnselen zo, dat er een logische gedachtegang ontstaat?
A 1 → 2 → 3 → 4 → 5
B 1 → 2 → 4 → 3 → 5
C 1 → 3 → 2 → 4 → 5
D 1 → 3 → 4 → 2 → 5
E 1 → 4 → 2 → 3 → 5
F 1 → 4 → 3 → 2 → 5

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je begrip van de logische volgorde van economische verschijnselen die leiden tot economische groei, beginnend bij een toename van de vraag naar grondstoffen.

Wat moet je kennen: Je moet de definities en onderlinge verbanden kennen van: economische groei, werkgelegenheid, koopkracht, binnenlandse vraag en het concept van een causaal verband in de economie.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om een logische economische keten te construeren en de juiste volgorde van oorzaak-gevolgrelaties tussen economische verschijnselen te herkennen.

Waar op letten: Let goed op de volgorde van 'koopkracht' en 'binnenlandse vraag'. Eerst stijgt het inkomen/de koopkracht door meer werkgelegenheid, daarna kunnen mensen meer uitgeven, wat de binnenlandse vraag stimuleert.

Kernbegrippen: economische groei, werkgelegenheid, koopkracht, binnenlandse vraag, causaal verband

Veelgemaakte fouten:
- De volgorde van 'koopkracht' en 'binnenlandse vraag' verwarren. Eerst stijgt het inkomen/de koopkracht, daarna kunnen mensen meer uitgeven (stijging binnenlandse vraag).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/5

## Vraag 6 – IKEI en de Indiase economie: een langetermijnvisie (2 punten)

2p 6 In India, een land met een snel groeiende economie, zijn ook verschillende IKEI-warenhuizen. Er wordt actief beleid gevoerd om meer vrouwen in dienst te nemen in plaats van mannen. Het blijkt dat vrouwen hun inkomen voor een belangrijk deel besteden aan de opleiding van hun kinderen. → Leg in twee stappen uit dat het beleid van IKEI om meer vrouwen in dienst te nemen, de economie op langere termijn kan stimuleren.

Wat kun je verwachten: Je moet in twee logische stappen uitleggen hoe het beleid van IKEI om meer vrouwen in dienst te nemen, de economie van India op de lange termijn kan stimuleren.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'economische groei', 'menselijk kapitaal', 'opleiding', 'inkomen' en 'arbeidsproductiviteit' begrijpen en hoe deze met elkaar samenhangen.

Wat moet je kunnen: Je moet een causale keten kunnen opzetten die een langetermijneffect van een beleidsmaatregel op de economie verklaart, specifiek in twee stappen.

Waar op letten: Let erop dat je uitleg zich richt op de lange termijn en niet alleen op kortetermijneffecten. Zorg ervoor dat je antwoord duidelijk in twee stappen is geformuleerd, zoals gevraagd.

Kernbegrippen: economische groei, menselijk kapitaal, opleiding, inkomen, arbeidsproductiviteit

Veelgemaakte fouten:
- Niet de link leggen naar de lange termijn, maar alleen een kortetermijneffect beschrijven (zoals hogere bestedingen).
- De uitleg niet in de gevraagde twee stappen geven.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/6

## Vraag 7 – Marktvorm van publieke omroepen (1 punt)

1p 7 Van welke marktvorm is er sprake bij de publieke omroepen? A van monopolie B van monopolistische concurrentie C van oligopolie D van volkomen concurrentie

Wat kun je verwachten: Een vraag over het herkennen van de juiste marktvorm aan de hand van een praktijkvoorbeeld (publieke omroepen).

Wat moet je kennen: De definities en kenmerken van de verschillende marktvormen: monopolie, monopolistische concurrentie, oligopolie en volkomen concurrentie.

Wat moet je kunnen: De kenmerken van een marktvorm toepassen op een gegeven situatie (aantal aanbieders, aard van het product) om de juiste marktvorm te identificeren.

Waar op letten: Let goed op het aantal aanbieders dat in de vraagtekst of inleidende tekst wordt genoemd. Verwar 'weinig aanbieders' (oligopolie) niet met 'veel aanbieders' (monopolistische concurrentie of volkomen concurrentie) of 'één aanbieder' (monopolie).

Kernbegrippen: marktvorm, oligopolie, publieke omroepen

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen de verschillende marktvormen, met name tussen oligopolie (weinig aanbieders) en monopolistische concurrentie (veel aanbieders).
- De aanname dat er sprake is van een monopolie omdat de overheid de publieke omroepen financiert, terwijl er in de praktijk meerdere aanbieders (omroepen) zijn.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/7

## Vraag 8 – Overheidsfinanciering van publieke omroepen (1 punt)

1p 8 De commerciële omroepen ontvangen inkomsten uit reclame. De publieke omroepen hebben inkomsten uit reclame en inkomsten van de Nederlandse overheid. Er ging in 2018 € 800 miljoen belastinggeld naar de publieke omroepen. → Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen. Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan. De inkomsten die de publieke omroepen ontvangen van de Nederlandse overheid zijn ...(1)... (heffingen / subsidies). De publieke omroepen zijn een onderdeel van de ...(2)... (collectieve / private) sector.

Wat kun je verwachten: Je moet de juiste economische termen kiezen om een tekst over de inkomsten van publieke omroepen correct aan te vullen. Het gaat hierbij om de aard van de overheidsfinanciering en de sector waartoe de publieke omroepen behoren.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'subsidies' en 'heffingen' kennen. Daarnaast moet je het verschil tussen de 'collectieve sector' en de 'private sector' begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de juiste economische termen toe te passen in een gegeven context, gebaseerd op de beschrijving van de inkomstenbronnen en de aard van de organisatie.

Waar op letten: Let goed op het verschil tussen geld ontvangen (subsidie) en geld betalen (heffing) aan de overheid. Let ook op het onderscheid tussen organisaties met winstoogmerk (private sector) en organisaties die door de overheid worden gefinancierd en geen winstoogmerk hebben (collectieve sector).

Kernbegrippen: subsidies, collectieve sector, private sector, overheidsfinanciering

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen 'subsidies' (geld ontvangen van de overheid) en 'heffingen' (geld betalen aan de overheid).
- Verwarring tussen de 'collectieve sector' (overheid en non-profit) en de 'private sector' (commerciële bedrijven met winstoogmerk).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/8

## Vraag 9 – Trendanalyse: Blijvende daling van direct tv kijken (1 punt)

1 p 9 Na welk jaar is er een blijvende daling van direct tv kijken? A na 2006 B na 2007 C na 2014 D na 2018 In 2008 werd voor het eerst gemeten hoeveel er uitgesteld werd gekeken, toen ging het om gemiddeld 2 minuten per dag.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het aflezen van een grafiek en het herkennen van trends, specifiek over de kijktijd van 'direct' tv kijken. Je moet een blijvende daling kunnen onderscheiden van tijdelijke schommelingen.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'direct tv kijken' en 'blijvende daling' begrijpen in de context van een grafiek. Je moet weten hoe je jaartallen en minuten afleest op de assen van een gestapeld staafdiagram.

Wat moet je kunnen: Je moet een grafiek (gestapeld staafdiagram) kunnen aflezen en interpreteren. Je moet in staat zijn om een trend te analyseren en te bepalen wanneer een daling 'blijvend' is door de waarden van opeenvolgende jaren te vergelijken.

Waar op letten: Let goed op het verschil tussen een tijdelijke daling en een blijvende daling. Controleer of de kijktijd voor 'direct' tv kijken daadwerkelijk elk jaar lager is na het gekozen jaartal. Verwar 'direct' kijken niet met de totale kijktijd. Lees de jaartallen op de x-as nauwkeurig af.

Kernbegrippen: grafiek aflezen, trendanalyse

Veelgemaakte fouten:
- Het verschil niet zien tussen een tijdelijke en een blijvende daling.
- Verkeerd aflezen van de jaartallen op de x-as.
- Kijken naar de totale kijktijd in plaats van alleen 'direct' kijken.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/9

## Vraag 10 – Procentuele Toename van Uitgesteld en Overig TV-kijken (1 punt)

In 2008 werd voor het eerst gemeten hoeveel er uitgesteld werd gekeken, toen ging het om gemiddeld 2 minuten per dag.
Gebruik informatiebron 3.
Bereken hoeveel procent het uitgestelde en overig tv-kijken in 2018 in totaal is toegenomen ten opzichte van 2008. Schrijf je berekening op.

Wat kun je verwachten: Je moet de procentuele toename berekenen van het uitgestelde en overige tv-kijken tussen 2008 en 2018. Hiervoor gebruik je gegevens uit de vraagtekst en informatiebron 3.

Wat moet je kennen: Je moet de formule voor procentuele verandering kennen: ((nieuw - oud) / oud) * 100%. Je moet ook weten hoe je relevante gegevens uit een grafiek of tabel afleest.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de juiste waarden voor 'oud' en 'nieuw' te identificeren uit de gegeven informatie. Je moet ook een procentuele toename correct kunnen berekenen en je berekening duidelijk opschrijven.

Waar op letten: Let goed op dat je voor 2018 zowel het 'uitgestelde' als het 'overige' tv-kijken bij elkaar optelt. Gebruik de correcte startwaarde (2008) als 'oud' in de formule. Zorg ervoor dat je alleen de gevraagde categorieën (uitgesteld en overig) meeneemt en niet het 'direct' kijken.

Kernbegrippen: procentuele verandering, procentuele toename, data aflezen uit grafiek

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten om 'uitgesteld' en 'overig' kijken bij elkaar op te tellen voor 2018.
- De verkeerde basiswaarde (oud) gebruiken in de berekening.
- Alleen de absolute toename (33 minuten) berekenen in plaats van de procentuele toename.
- De waarden voor 'direct' kijken meenemen in de berekening.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/10

## Vraag 11 – Mediagebruik: tv-kijktijd per leeftijdsgroep (1 punt)

Gebruik informatiebron 4.
We kijken steeds minder naar programma's op televisie en kijken meer video's op laptops, tablets en mobiele telefoons.
→ Welke leeftijdsgroep kijkt sinds 2014 het minst naar de televisie?

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over mediaconsumptie, specifiek over tv-kijktijd van verschillende leeftijdsgroepen. Je moet een grafiek aflezen om het juiste antwoord te vinden.

Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je een lijngrafiek correct afleest, inclusief de x-as (jaren), y-as (minuten) en de legenda (leeftijdsgroepen).

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de lijnen van verschillende leeftijdsgroepen te volgen en te vergelijken over een specifieke tijdsperiode (sinds 2014) om de laagste waarde te identificeren.

Waar op letten: Let goed op de gevraagde periode ('sinds 2014') en zorg ervoor dat je de juiste lijn bij de juiste leeftijdsgroep koppelt. Vergelijk de lijnen nauwkeurig om de groep te vinden die het minst kijkt.

Kernbegrippen: grafiek aflezen, mediaconsumptie, leeftijdsgroepen

Veelgemaakte fouten:
- Niet specifiek kijken naar de periode 'sinds 2014'.
- De lijnen van de verschillende leeftijdsgroepen door elkaar halen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/11

## Vraag 12 – Reclame-inkomsten en prijsvorming bij publieke omroepen (1 punt)

1p 12 In 2019 zijn de reclame inkomsten van de publieke omroepen lager dan in 2018. Het aantal uitgezonden reclameminuten op tv blijft echter wel gelijk. → Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen. Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan. Als er minder mensen tv kijken, zijn adverteerders ... (1)... (meer / minder) geïnteresseerd in reclameminuten op tv. Daardoor ...(2)... (daalt / stijgt) de prijs van een reclameminuut.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken over reclame-inkomsten en de prijs van reclameminuten. Je moet de juiste economische termen kiezen om de zinnen kloppend te maken.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van vraag en aanbod kennen, met name hoe veranderingen in de vraag de prijs beïnvloeden bij een gelijkblijvend aanbod.

Wat moet je kunnen: Je moet economische begrippen correct toepassen in een gegeven context en oorzaak-gevolgrelaties herkennen en benoemen.

Waar op letten: Let goed op de relatie tussen het aantal tv-kijkers, de interesse van adverteerders (vraag) en de prijs van reclameminuten. Verwar oorzaak en gevolg niet. Een gelijk aantal uitgezonden reclameminuten (aanbod) betekent niet dat de prijs gelijk blijft als de vraag verandert.

Kernbegrippen: vraag en aanbod, prijsvorming, reclame-inkomsten

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen oorzaak en gevolg.
- Aannemen dat een gelijk aanbod (reclameminuten) leidt tot een gelijke prijs, zonder rekening te houden met de veranderde vraag.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/12

## Vraag 13 – Inkomensverschillen, Arbeidsproductiviteit en Innovatie (1 punt)

1p 13 Volgens economen bestaat er een relatie tussen inkomensverschillen en arbeidsproductiviteit. → Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen. Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan. Inkomensverschillen kunnen er toe leiden dat werknemers gestimuleerd worden om intensiever te werken, daardoor ... (1)... (daalt / stijgt) de arbeidsproductiviteit. Stijging van de arbeidsproductiviteit per uur kan ook worden bereikt door ...(2)... (innovatie van het productieproces / meer werknemers aan te nemen / werknemers langer te laten werken).

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken over de relatie tussen inkomensverschillen en arbeidsproductiviteit. Je moet de juiste economische termen kiezen om de zinnen correct aan te vullen.

Wat moet je kennen: Je moet de definities en onderlinge relaties kennen van: arbeidsproductiviteit, inkomensverschillen en innovatie.

Wat moet je kunnen: Je moet economische concepten correct toepassen in een gegeven context en de juiste woorden kiezen die de economische redenering kloppend maken.

Waar op letten: Let goed op het verschil tussen totale productie en productiviteit per werknemer of per uur. Meer werknemers aannemen of werknemers langer laten werken verhoogt de totale productie, maar niet noodzakelijk de arbeidsproductiviteit per uur. Innovatie is een sleutelbegrip voor het verhogen van de arbeidsproductiviteit per uur.

Kernbegrippen: arbeidsproductiviteit, inkomensverschillen, innovatie

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen totale productie en productiviteit per werknemer of per uur.
- De aanname dat meer werknemers inzetten of werknemers langer laten werken de productiviteit per uur verhoogt; dit verhoogt de totale productie, maar niet noodzakelijk de efficiëntie per uur.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/13

## Vraag 14 – Lorenzcurve en inkomensverdeling berekenen (2 punten)

2p 14 Gebruik informatiebron 5 en bovenstaande Lorenzcurve. Bereken het ontbrekende percentage in de Lorenzcurve. Schrijf je berekening op. In tijden van laagconjunctuur wil de overheid dat mensen meer gaan besteden. De Amerikaanse econoom Milton Friedman beschreef een manier waarop de overheid de economische groei en de werkgelegenheid in een economie kan stimuleren: helikoptergeld.

Wat kun je verwachten: Je moet een ontbrekend percentage in een Lorenzcurve berekenen met behulp van gegeven inkomensdata. Dit vereist het begrijpen van cumulatieve percentages en het aandeel van inkomensgroepen.

Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van een Lorenzcurve kennen, inclusief wat de assen voorstellen en hoe cumulatieve percentages van inkomensverdeling worden weergegeven. Je moet ook weten hoe je percentages berekent.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om:
1. Het aandeel van een specifieke inkomensgroep in het totale nationale inkomen te berekenen.
2. Cumulatieve percentages te berekenen door percentages van opeenvolgende groepen op te tellen.
3. Informatie uit een tabel en een grafiek (Lorenzcurve) te combineren om een vraag te beantwoorden.

Waar op letten: Let goed op dat je het berekende percentage van de 4e inkomensgroep optelt bij het cumulatieve percentage van de eerste drie groepen (45%), en niet alleen het percentage van de 4e groep als eindantwoord geeft. Controleer je berekeningen zorgvuldig om rekenfouten te voorkomen.

Kernbegrippen: Lorenzcurve, inkomensverdeling, cumulatief percentage, nationaal inkomen

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten het berekende percentage (23%) op te tellen bij het voorgaande cumulatieve percentage (45%).
- Alleen het percentage van de 4e groep (23%) als eindantwoord geven.
- Een rekenfout maken bij het delen of optellen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/14

## Vraag 15 – Helikoptergeld en de economische kringloop (1 punt)

In tijden van laagconjunctuur wil de overheid dat mensen meer gaan besteden. De Amerikaanse econoom Milton Friedman beschreef een manier waarop de overheid de economische groei en de werkgelegenheid in een economie kan stimuleren: helikoptergeld.

Gebruik informatiebron 6.
Hier staan drie economische verschijnselen:
1 de consumenten kunnen meer besteden
2 de productie stijgt
3 de vraag naar goederen stijgt
In welke regel staan deze verschijnselen zo, dat er een logische gedachtegang ontstaat?
A helikoptergeld → 1 → 2 → 3 → werkgelegenheid stijgt
B helikoptergeld → 1 → 3 → 2 → werkgelegenheid stijgt
C helikoptergeld → 2 → 1 → 3 → werkgelegenheid stijgt
D helikoptergeld → 2 → 3 → 1 → werkgelegenheid stijgt
E helikoptergeld → 3 → 1 → 2 → werkgelegenheid stijgt
F helikoptergeld → 3 → 2 → 1 → werkgelegenheid stijgt

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de effecten van helikoptergeld op de economie, waarbij je de logische volgorde van economische verschijnselen moet bepalen. Je moet de relatie tussen bestedingen, vraag, productie en werkgelegenheid begrijpen.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van laagconjunctuur, bestedingen, vraag en aanbod, productie en werkgelegenheid kennen. Ook moet je weten wat helikoptergeld inhoudt als stimuleringsmaatregel.

Wat moet je kunnen: Je moet een logische oorzaak-gevolgketen kunnen opstellen voor economische verschijnselen. Dit betekent dat je de directe en indirecte effecten van een economische impuls (zoals helikoptergeld) op de economie kunt analyseren en in de juiste volgorde kunt plaatsen.

Waar op letten: Let goed op de volgorde van de verschijnselen. Een toename in bestedingen leidt tot een hogere vraag, wat vervolgens leidt tot een hogere productie en uiteindelijk tot meer werkgelegenheid. Verwar de oorzaak-gevolgrelatie tussen vraag, aanbod (productie) en bestedingen niet.

Kernbegrippen: laagconjunctuur, bestedingen, vraag en aanbod, productie, werkgelegenheid, economische kringloop

Veelgemaakte fouten:
- De oorzaak-gevolgrelatie tussen vraag, aanbod (productie) en bestedingen verwarren.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/15

## Vraag 16 – Berekening extra bestedingen door helikoptergeld (2 punten)

2p 16 In een land bedragen de gemiddelde bestedingen van de 8 miljoen huishoudens € 34.000. → Bereken de extra bestedingen in het land als alle huishoudens € 1.000 helikoptergeld ontvangen. Schrijf je berekening op. Als voorbeeld neemt Friedman twee personen: – Leonard, met een besteedbaar inkomen van € 19.000 en – Marlette, met een besteedbaar inkomen van € 55.000.

Wat kun je verwachten: Je moet de extra bestedingen berekenen die ontstaan wanneer huishoudens helikoptergeld ontvangen. Dit doe je door eerst het totale bedrag aan helikoptergeld te bepalen en vervolgens het deel daarvan te berekenen dat daadwerkelijk wordt besteed.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat helikoptergeld is en hoe het de bestedingen kan beïnvloeden. Ook moet je begrijpen dat niet al het ontvangen geld direct wordt besteed (er is een bestedingspercentage).

Wat moet je kunnen: Je moet grote getallen kunnen vermenigvuldigen (miljoenen en miljarden) en percentages kunnen toepassen op een geldbedrag. Je moet ook irrelevante informatie in de vraag kunnen herkennen en negeren.

Waar op letten: Let goed op het bestedingspercentage; dit is cruciaal voor de berekening van de extra bestedingen. Negeer de informatie over de gemiddelde bestedingen (€ 34.000), want die is niet relevant voor deze vraag. Wees nauwkeurig met het omgaan met grote getallen (miljoen/miljard) om rekenfouten te voorkomen.

Kernbegrippen: bestedingen, helikoptergeld

Veelgemaakte fouten:
- Het negeren van het bestedingspercentage van 25% en alleen het totale helikoptergeld berekenen.
- Het onjuist gebruiken van de gegeven € 34.000 aan gemiddelde bestedingen, wat afleidende informatie is.
- Reken- of schrijffouten met grote getallen (miljoen/miljard).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/16

## Vraag 17 – Helikoptergeld en inkomensverdeling (1 punt)

1p 17 Stel dat Leonard en Marlette beiden € 1.000 ontvangen. De verhouding tussen het besteedbaar inkomen van Leonard en Marlette zou dan veranderen. → Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen. Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan. Deze € 1.000 is, in verhouding, voor Leonard ... (1)... (meer / minder) waard dan voor Marlette. Helikoptergeld heeft dus een ... (2)... (denivellerende / nivellerende) werking op de besteedbare inkomens van Leonard en Marlette.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken en moet de juiste economische termen kiezen om de zinnen correct te maken. Het gaat over de relatieve waarde van een vast bedrag voor personen met verschillende inkomens en het effect daarvan op de inkomensverdeling.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'nivelleren' en 'denivelleren' kennen en begrijpen wat 'besteedbaar inkomen' betekent.

Wat moet je kunnen: Je moet kunnen inschatten hoe een vast bedrag de relatieve waarde en de inkomensverdeling beïnvloedt voor personen met verschillende inkomens. Je moet de juiste economische termen kunnen toepassen in een gegeven context.

Waar op letten: Let goed op het verschil tussen nivelleren (inkomensverschillen verkleinen) en denivelleren (inkomensverschillen vergroten). Bedenk wat de relatieve waarde van een vast bedrag is voor iemand met een lager inkomen versus iemand met een hoger inkomen.

Kernbegrippen: nivelleren, denivelleren, inkomensverdeling, besteedbaar inkomen

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen nivelleren (inkomensverschillen verkleinen) en denivelleren (inkomensverschillen vergroten).
- Het niet correct inschatten van de relatieve waarde van een bedrag voor personen met verschillende inkomens.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/17

## Vraag 18 – Argument voor Marlette: Bestedingsgedrag bij laag inkomen (1 punt)

1p 18 Leonard: "Om de bestedingen te stimuleren kun je beter alleen mensen met een laag inkomen die € 1.000 geven. Mensen met een laag inkomen zullen eerder die € 1.000 besteden dan mensen met een hoog inkomen." Marlette is het niet met hem eens: "Mensen met een laag inkomen zullen die € 1.000 juist minder snel besteden." → Geef een argument voor de mening van Marlette.

Wat kun je verwachten: Je moet een economisch argument geven waarom mensen met een laag inkomen een onverwachte € 1.000 minder snel zullen besteden, in tegenstelling tot wat Leonard beweert.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'sparen', 'financiële reserve', 'bestedingsgedrag' en 'laag inkomen' begrijpen en kunnen toepassen in de context van bestedingen en besparingen.

Wat moet je kunnen: Je moet een economisch plausibel argument kunnen formuleren dat de stelling van Marlette ondersteunt, gebaseerd op het gedrag van huishoudens met een laag inkomen.

Waar op letten: Let goed op dat je een argument geeft voor de mening van Marlette en niet die van Leonard. Vermijd de aanname dat mensen met een laag inkomen altijd al hun geld direct uitgeven. Denk na over de redenen waarom zij zouden kunnen sparen.

Kernbegrippen: sparen, financiële reserve, bestedingsgedrag, laag inkomen

Veelgemaakte fouten:
- Argument geven voor de stelling van Leonard in plaats van Marlette.
- Aannemen dat mensen met een laag inkomen altijd al hun geld direct uitgeven en geen reden hebben om te sparen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/18

## Vraag 19 – Omzet berekenen bij verschillende temperaturen (1 punt)

1p 19 Vandaag is het warm met 25 graden. Henk en Ingrid hebben een verkoopprijs afgesproken van € 3 per ijsje. → Bereken de totale omzet van Henk en Ingrid op deze dag. Schrijf je berekening op. De volgende dag merkt Ingrid dat zij maar 40% van het totaal aantal ijsjes heeft verkocht. Henk lacht, hij heeft 60% van het totaal verkocht. Hij heeft de nacht ervoor stiekem zijn strandtent naar het midden van het strand verplaatst.

Wat kun je verwachten: Je berekent de totale omzet van Henk en Ingrid op een warme dag. Je moet hiervoor de juiste gegevens uit de vraag en de bijbehorende grafiek halen.

Wat moet je kennen: Het concept 'omzet' en de formule omzet = prijs × afzet.
Hoe je een vraaglijn in een grafiek afleest om de afzet bij een bepaalde prijs en temperatuur te vinden.

Wat moet je kunnen: De juiste vraaglijn (voor 25 graden) selecteren in de grafiek.
De afzet aflezen bij de gegeven prijs van € 3 op de geselecteerde vraaglijn.
De omzet berekenen met de formule prijs × afzet.

Waar op letten: Gebruik de vraaglijn voor 25 graden Celsius, niet die voor 20 graden Celsius.
De vraag gaat over de 'totale omzet' van Henk én Ingrid, dus je hoeft de afzet niet te verdelen over twee personen voordat je de omzet berekent.

Kernbegrippen: omzet, prijs, afzet, vraaglijn, grafiek aflezen

Veelgemaakte fouten:
- De verkeerde vraaglijn (voor 20 graden) gebruiken, wat leidt tot een afzet van 200 ijsjes en een omzet van € 600.
- De totale afzet van 500 ijsjes delen door twee voordat de omzet wordt berekend, omdat de vraag over de 'totale omzet' van Henk én Ingrid gaat.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/19

## Vraag 20 – Afzet en locatiekeuze (1 punt)

1p 20 Leg uit dat de afzet van Henk stijgt vanwege de nieuw gekozen plek.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom de afzet van Henk stijgt door zijn nieuwe locatiekeuze, gebaseerd op het gedrag van klanten.

Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van 'afzet' kennen en begrijpen hoe consumentengedrag (specifiek de keuze voor de kortste afstand) de afzet kan beïnvloeden. Ook kennis van 'locatie' en 'vestigingsplaats' is relevant.

Wat moet je kunnen: Je moet een logische verklaring kunnen formuleren die de link legt tussen de locatie van een strandtent en de afzet, rekening houdend met het keuzegedrag van klanten.

Waar op letten: Let erop dat je de link legt met de regel dat klanten de dichtstbijzijnde tent kiezen. Verwar 'afzet' (aantal verkochte eenheden) niet met 'omzet' (totale geldwaarde van de verkopen).

Kernbegrippen: afzet, consumentengedrag, locatie, vestigingsplaats

Veelgemaakte fouten:
- Niet de link leggen met de regel dat klanten de dichtstbijzijnde tent kiezen.
- Afzet en omzet verwarren.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/20

## Vraag 21 – Gevolgen van het opzeggen van prijsafspraken (1 punt)

1p 21 Ingrid voelt zich verraden door Henk. Ze wil eigenlijk geen prijsafspraken meer maken met hem. Even later bedenkt ze zich: het opzeggen van de prijsafspraak kan voor haar ook een financieel nadeel opleveren. → Leg uit welk financieel nadeel zij kan ondervinden als er geen prijsafspraak is gemaakt. Ingrid houdt de verkoopprijs per ijsje vandaag op € 3. De vaste kosten bedragen € 200 per dag. De variabele kosten zijn € 0,50 per ijsje. Het wordt vandaag 20 graden, dus er worden in totaal 200 ijsjes verkocht.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welk financieel nadeel Ingrid kan ondervinden als ze de prijsafspraak met Henk opzegt. Hierbij is het belangrijk om de relatie tussen concurrentie, prijs en omzet te begrijpen.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'prijsafspraak', 'concurrentie', 'prijsverlaging', 'omzet' en 'prijzenoorlog' kennen en begrijpen hoe deze elkaar beïnvloeden in een markt.

Wat moet je kunnen: Je moet een economische situatie kunnen analyseren en de financiële gevolgen van een beslissing (het opzeggen van een prijsafspraak) kunnen uitleggen, specifiek gericht op omzetverlies.

Waar op letten: Let erop dat je het financiële nadeel specifiek benoemt als omzetverlies. Vermijd algemene termen en leg duidelijk uit hoe het ontbreken van een prijsafspraak kan leiden tot een prijzenoorlog of prijsverlaging door concurrenten, wat direct de omzet van Ingrid beïnvloedt. De gegeven cijfers over kosten en opbrengsten zijn afleiders voor deze specifieke vraag.

Kernbegrippen: prijsafspraak, concurrentie, prijsverlaging, omzet, prijzenoorlog

Veelgemaakte fouten:
- Niet specifiek genoeg zijn over het financiële nadeel (omzetverlies).
- Verwarren van omzet met winst of afzet zonder de link met de prijs te leggen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/21

## Vraag 22 – Nettoresultaat berekenen met vaste en variabele kosten (2 punten)

Ingrid houdt de verkoopprijs per ijsje vandaag op € 3. De vaste kosten bedragen € 200 per dag. De variabele kosten zijn € 0,50 per ijsje. Het wordt vandaag 20 graden, dus er worden in totaal 200 ijsjes verkocht.
Bereken het nettoresultaat van Ingrid vandaag als zij 40% van de totale omzet behaalt. Schrijf je berekening op.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een situatie voorgelegd waarin je het nettoresultaat moet berekenen. Hierbij moet je rekening houden met omzet, vaste kosten, variabele kosten en een specifiek aandeel van de totale markt.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van nettoresultaat, omzet, vaste kosten en variabele kosten kennen. Ook moet je weten hoe deze begrippen zich tot elkaar verhouden in een berekening.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de omzet te berekenen op basis van verkoopprijs en afzet. Je moet de variabele kosten kunnen berekenen op basis van variabele kosten per eenheid en afzet. Je moet het nettoresultaat kunnen berekenen door de totale kosten (vaste + variabele) van de omzet af te trekken. Je moet ook een percentage kunnen toepassen op relevante onderdelen van de berekening.

Waar op letten: Let goed op dat je het aandeel (40%) van Ingrid toepast op zowel de afzet voor de omzet als voor de variabele kosten. De vaste kosten (€ 200) zijn een totaalbedrag en worden niet vermenigvuldigd met het aandeel van 40%. Zorg ervoor dat je vaste en variabele kosten niet door elkaar haalt.

Kernbegrippen: nettoresultaat, omzet, vaste kosten, variabele kosten, afzet

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten het aandeel (40%) toe te passen op zowel de afzet voor de omzet als voor de variabele kosten.
- Vaste en variabele kosten door elkaar halen.
- De vaste kosten ook vermenigvuldigen met het aandeel van 40%.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/22

## Vraag 23 – Waarom de overheid prijsafspraken verbiedt (1 punt)

1p 23 Er ontstaat een ruzie tussen Henk en Ingrid. Het tv-programma De Rijdende Rechter moet er aan te pas komen. De rechter komt met een verontrustende uitspraak: “De overheid verbiedt prijsafspraken tussen ondernemers. De boete hiervoor kan in jullie geval oplopen tot duizenden euro's per dag." → Noem een reden waarom de overheid prijsafspraken verbiedt. Goede tijden Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 8 in de bijlage. Op Prinsjesdag wordt traditiegetrouw de Troonrede voorgelezen door de Koning. De minister van Financiën biedt daarna de Tweede Kamer de Miljoenennota en de rijksbegroting aan. Voor het opstellen van de rijksbegroting heeft de regering diverse instanties waar zij informatie of advies inwint. persoon 1 persoon 2 Ik verzamel informatie over economische gegevens. Ik adviseer de regering over werkgelegenheid, lonen.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een situatie voorgelegd waarin prijsafspraken tussen ondernemers aan de orde zijn. Je moet uitleggen waarom de overheid dit verbiedt.

Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van 'prijsafspraken' kennen en weten wat de gevolgen hiervan zijn voor de markt en consumenten. Ook moet je het begrip 'concurrentie' begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet een logische reden kunnen formuleren waarom de overheid prijsafspraken verbiedt, vanuit het perspectief van de marktwerking en/of de consument.

Waar op letten: Let erop dat je de reden geeft vanuit het belang van de consument of de marktwerking, en niet vanuit het belang van de ondernemers. Verwar prijsafspraken niet met een prijzenoorlog.

Kernbegrippen: prijsafspraak, concurrentie, consumentenbelang, kartel

Veelgemaakte fouten:
- Een reden geven vanuit het perspectief van de ondernemer in plaats van de consument of de marktwerking.
- Verwarren van prijsafspraken met een prijzenoorlog.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/23

## Vraag 24 – Instanties en hun taken: CBS, UWV, SER (1 punt)

persoon 1
[Afbeelding van een persoon met de uitspraak:] "Ik verzamel informatie over economische gegevens."

persoon 2
[Afbeelding van een persoon met de uitspraak:] "Ik adviseer de regering over werkgelegenheid, lonen."

Deze twee personen doen elk een uitspraak.
→ Bij welke instantie zijn deze twee personen werkzaam?
Kies uit de instanties: CBS, UWV of SER.
Doe het zo: Noteer persoon 1 en persoon 2 op je antwoordblad.
Vul bij beide personen de juiste instantie in.

Wat kun je verwachten: Je krijgt twee uitspraken van personen die elk een taak beschrijven. Je moet de juiste instantie (CBS, UWV of SER) koppelen aan elke uitspraak.

Wat moet je kennen: Je moet de kerntaken en verantwoordelijkheden van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV) en de Sociaal-Economische Raad (SER) kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet de beschreven taken kunnen matchen met de juiste overheidsinstantie. Dit betekent dat je de functie van elke instantie moet herkennen aan de hand van een korte omschrijving.

Waar op letten: Let goed op de specifieke woorden in de uitspraken. 'Informatie verzamelen over economische gegevens' wijst op statistiek. 'Adviseren over werkgelegenheid, lonen' wijst op sociaal-economisch advies. Verwar de rollen van dataverzameling, advies en uitvoering niet.

Kernbegrippen: CBS (Centraal Bureau voor de Statistiek), SER (Sociaal-Economische Raad), UWV (Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen), Rijksbegroting, Economisch advies

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van de taken van de verschillende advies- en uitvoeringsorganen van de overheid (CBS, SER, UWV). Het CBS verzamelt data, de SER adviseert over sociaal-economische vraagstukken, en het UWV is een uitvoeringsorgaan voor werknemersverzekeringen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/24

## Vraag 25 – Economische groei en de rijksbegroting (2 punten)

2p 25 Op Prinsjesdag wordt duidelijk gemaakt hoe het gaat met de Nederlandse economie. Vanaf 2014 tot aan 2019 is het nationaal inkomen elk jaar met tenminste 1,5% gegroeid. → Leg in twee stappen uit dat het voor de regering in tijden van economische groei gemakkelijker is om een overschot op de rijksbegroting te realiseren. Gebruik in je antwoord zowel het begrip inkomsten als uitgaven. Het lukt de regering om in economisch goede tijden de staatsschuld procentueel te laten dalen. Bovendien moet Nederland zich houden aan de financiële afspraken van de EMU: 1 Landen mogen maximaal een begrotingstekort van 3% van het nationaal inkomen hebben. 2 Landen mogen maximaal een staatsschuld van 60% (EMU-norm) van het nationaal inkomen hebben.

Wat kun je verwachten: Je moet kunnen uitleggen hoe economische groei de overheidsfinanciën beïnvloedt, specifiek met betrekking tot de rijksbegroting en het realiseren van een begrotingsoverschot. Hierbij is het belangrijk om zowel de inkomsten- als de uitgavenkant van de overheid te benoemen.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'economische groei', 'nationaal inkomen', 'rijksbegroting', 'begrotingsoverschot', 'overheidsinkomsten' en 'overheidsuitgaven' kennen. Ook moet je weten dat sociale uitkeringen een belangrijke uitgavenpost zijn voor de overheid.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om een causale relatie te leggen tussen economische groei, nationaal inkomen, overheidsinkomsten en overheidsuitgaven. Dit betekent dat je in stappen kunt uitleggen hoe de ene factor de andere beïnvloedt.

Waar op letten: Let erop dat je in je antwoord zowel de inkomsten als de uitgaven van de overheid benoemt, zoals expliciet gevraagd. Zorg ervoor dat je de stijging van het nationaal inkomen koppelt aan de stijging van de belastinginkomsten en de daling van de uitgaven (bijvoorbeeld aan sociale uitkeringen).

Kernbegrippen: economische groei, nationaal inkomen, rijksbegroting, begrotingsoverschot, overheidsinkomsten, overheidsuitgaven, sociale uitkeringen

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten om zowel de inkomsten als de uitgaven te benoemen, terwijl de vraag hier expliciet om vraagt.
- De causale keten niet volledig uitleggen (bijvoorbeeld wel zeggen dat de inkomsten stijgen, maar niet uitleggen waarom, namelijk door de stijging van het nationaal inkomen).
- De daling van de uitgaven niet koppelen aan specifieke posten zoals sociale uitkeringen die afnemen bij economische groei (minder werkloosheid).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/25

## Vraag 26 – Staatsschuld en EMU-norm berekenen (1 punt)

1p 26 Gebruik informatiebron 8. Bereken hoeveel procent de Nederlandse staatsschuld in 2019 lager is dan de EMU-norm. Schrijf je berekening op.

Wat kun je verwachten: Je moet de Nederlandse staatsschuld in 2019 vergelijken met de EMU-norm en het procentuele verschil berekenen. Je krijgt hiervoor een informatiebron met een grafiek.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'staatsschuld' en 'EMU-norm' kennen. Ook moet je weten hoe je een procentuele verandering berekent.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een grafiek kunnen aflezen en een procentuele verandering kunnen berekenen. Je moet je berekening duidelijk opschrijven.

Waar op letten: Let goed op dat je de juiste waarden uit de grafiek haalt, met name de staatsschuld van 2019 en de EMU-norm. Zorg ervoor dat je deelt door de juiste referentiewaarde (de EMU-norm) bij het berekenen van het procentuele verschil, en niet door de staatsschuld van 2019. Vergeet niet om het antwoord als een percentage te geven.

Kernbegrippen: staatsschuld, EMU-norm, procentuele verandering

Veelgemaakte fouten:
- Het absolute verschil berekenen (60 - 50,9 = 9,1) en dit als antwoord geven in plaats van het procentuele verschil.
- Delen door de verkeerde waarde, bijvoorbeeld door de staatsschuld van 2019 (50,9) in plaats van door de EMU-norm (60).
- Een verkeerd jaartal uit de grafiek gebruiken.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/26

## Vraag 27 – Koopkracht en reëel inkomen (1 punt)

De Nederlandse bevolking is op Prinsjesdag vooral benieuwd wat de plannen van de regering betekenen voor hun koopkracht.
Wat wordt verstaan onder koopkracht?
A het bruto-inkomen
B het netto-inkomen
C het nominaal inkomen
D het reëel inkomen

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je begrip van het economische concept 'koopkracht' en de relatie daarvan met verschillende inkomensbegrippen, met name het reëel inkomen.

Wat moet je kennen: Je moet de definities kennen van: koopkracht, reëel inkomen, nominaal inkomen, bruto-inkomen, netto-inkomen en inflatie.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de juiste inkomensbegrippen te onderscheiden en te bepalen welk begrip direct gerelateerd is aan koopkracht. Ook moet je kunnen verklaren waarom andere inkomensbegrippen niet de koopkracht weergeven.

Waar op letten: Let goed op de verschillen tussen nominaal en reëel inkomen. Nominaal inkomen is het bedrag in euro's, terwijl reëel inkomen corrigeert voor prijsveranderingen (inflatie) en daardoor de daadwerkelijke koopkracht weergeeft. Verwar koopkracht niet met het netto-inkomen, dat weliswaar het besteedbare bedrag is, maar geen rekening houdt met de prijzen van goederen en diensten.

Kernbegrippen: koopkracht, reëel inkomen, nominaal inkomen, inflatie

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen de verschillende inkomensbegrippen: bruto-, netto-, nominaal en reëel inkomen.
- Denken dat koopkracht hetzelfde is als het bedrag dat je op je bankrekening krijgt (netto-inkomen), zonder rekening te houden met prijsveranderingen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/27

## Vraag 28 – Invloed van inkomstenbelasting op inflatie (2 punten)

2p 28 De koopkracht in Nederland wordt onder meer bepaald door de inflatie. Als de regering de inkomstenbelasting verhoogt, kan dat leiden tot inflatie in Nederland. → Leg in twee stappen uit dat door verhoging van de inkomstenbelasting inflatie kan ontstaan.

Wat kun je verwachten: Je moet in twee stappen uitleggen hoe een verhoging van de inkomstenbelasting kan leiden tot inflatie.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen inflatie, kosteninflatie, inkomstenbelasting, kostprijs en loon-prijsspiraal kennen en begrijpen hoe deze met elkaar samenhangen.

Wat moet je kunnen: Je moet een economisch verband kunnen uitleggen in logische stappen, specifiek het mechanisme van kosteninflatie als gevolg van overheidsbeleid (belastingverhoging).

Waar op letten: Let op het correct toepassen van het concept kosteninflatie. Zorg ervoor dat je de redenering in twee duidelijke stappen presenteert en de link tussen hogere inkomstenbelasting, looneisen, hogere kostprijzen en uiteindelijk hogere verkoopprijzen (inflatie) volledig maakt. Vermijd de valkuil om te denken dat hogere belasting altijd leidt tot minder bestedingen en dus lagere inflatie.

Kernbegrippen: inflatie, kosteninflatie, inkomstenbelasting, kostprijs, loon-prijsspiraal

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen kosteninflatie en bestedingsinflatie.
- De redenering niet compleet maken: de link tussen hogere lonen en hogere kostprijzen voor de producent wordt overgeslagen.
- Denken dat hogere belasting altijd leidt tot minder bestedingen en dus lagere inflatie (deflatie).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/28

## Vraag 29 – Arbeidskorting en besteedbaar inkomen (1 punt)

1p 29 De regering wil dat de middeninkomens er op vooruitgaan door de arbeidskorting te verhogen. Middeninkomens zijn huishoudens met een bruto-inkomen tussen de € 30.000 en € 60.000, dat is ongeveer 80% van alle huishoudens. → Leg uit dat het verhogen van de arbeidskorting kan leiden tot een stijging van het besteedbaar inkomen van middeninkomens.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe een verhoging van de arbeidskorting leidt tot een stijging van het besteedbaar inkomen, specifiek voor middeninkomens.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'arbeidskorting', 'besteedbaar inkomen' en 'belasting' kennen. Ook is het belangrijk te weten dat arbeidskorting een vorm van heffingskorting is.

Wat moet je kunnen: Je moet de causale relatie kunnen leggen tussen een verhoging van de arbeidskorting en een stijging van het besteedbaar inkomen.

Waar op letten: Let op dat je de relatie tussen arbeidskorting en belasting correct uitlegt. Verwar bruto, netto en besteedbaar inkomen niet. Zorg dat je duidelijk maakt dat een hogere arbeidskorting leidt tot minder te betalen belasting, wat vervolgens het besteedbaar inkomen verhoogt.

Kernbegrippen: arbeidskorting, besteedbaar inkomen, belasting, heffingskorting

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen bruto, netto en besteedbaar inkomen.
- Niet weten dat arbeidskorting een heffingskorting is (een korting op de te betalen belasting).
- De link tussen 'korting' en 'minder belasting betalen' niet leggen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/29

## Vraag 30 – Staatsschuld en Begrotingstekort (1 punt)

1p 30 Wat kan een reden zijn dat de staatsschuld van Italië blijft stijgen? A De inkomsten van de Italiaanse overheid zijn groter dan de uitgaven van de overheid. B De inkomsten van de Italiaanse overheid zijn kleiner dan de uitgaven van de overheid. c De inkomsten van de Italiaanse overheid zijn gestegen en de uitgaven gelijk gebleven.

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je begrip van de oorzaken van een stijgende staatsschuld, specifiek in relatie tot overheidsinkomsten en -uitgaven.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van staatsschuld, overheidsinkomsten, overheidsuitgaven en begrotingstekort kennen. Begrijp hoe deze concepten met elkaar samenhangen.

Wat moet je kunnen: Je moet kunnen analyseren hoe veranderingen in overheidsinkomsten en -uitgaven de omvang van de staatsschuld beïnvloeden. Je moet de juiste oorzaak van een stijgende staatsschuld kunnen identificeren uit meerdere opties.

Waar op letten: Let goed op het verschil tussen een begrotingstekort (uitgaven groter dan inkomsten) en een begrotingsoverschot (inkomsten groter dan uitgaven). Een stijgende staatsschuld wordt veroorzaakt door een begrotingstekort. Opties die een verbetering van de begroting beschrijven, zijn afleiders.

Kernbegrippen: staatsschuld, overheidsinkomsten, overheidsuitgaven, begrotingstekort

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen begrotingstekort (uitgaven > inkomsten) en begrotingsoverschot (inkomsten > uitgaven).
- Optie C beschrijft een verbetering van de begroting, wat kan afleiden van de kernoorzaak van een stijgende schuld.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/30

## Vraag 31 – Staatsschuld en rentepercentage (1 punt)

1p 31 De Italiaanse staatsschuld is in verhouding tot het nationaal inkomen 130%. In Nederland is dit percentage 51%. Italië betaalt aan de geldverstrekkers een hoger rentepercentage over de staatsschuld dan Nederland. → Verklaar waarom een land met een hoge staatsschuld, in verhouding tot het nationaal inkomen, een hoger rentepercentage moet betalen dan een land met een lagere staatsschuld.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom een land met een hoge staatsschuld (in verhouding tot het nationaal inkomen) een hoger rentepercentage betaalt dan een land met een lagere staatsschuld.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'staatsschuld', 'rentepercentage' en 'risico' kennen en begrijpen hoe deze met elkaar samenhangen. Ook 'kredietwaardigheid' is een relevant concept.

Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen verklaren tussen de hoogte van de staatsschuld en het te betalen rentepercentage.

Waar op letten: Let erop dat je de connectie legt tussen de hoogte van de schuld en het risico voor de geldverstrekker. Herhaal niet alleen de vraag, maar geef een duidelijke verklaring.

Kernbegrippen: staatsschuld, risico, rentepercentage, kredietwaardigheid

Veelgemaakte fouten:
- Niet de connectie leggen tussen de hoogte van de schuld en het risico voor de geldverstrekker.
- Alleen herhalen wat in de vraag staat zonder een verklaring te geven.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/31

## Vraag 32 – Rente, Bestedingen en Inflatie in de EMU (1 punt)

1p 32 Nadat Italië lid werd van de EMU daalde het rentepercentage, ondanks de hoge staatsschuld. Het maken van nieuwe schulden werd daardoor voor Italië goedkoper. → Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen. Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan. Daling van het rentepercentage betekent dat Italië goedkoper geld kan lenen. De Italiaanse bestedingen in de EMU-landen kunnen daardoor ...(1)... (dalen / stijgen). Hierdoor zal de inflatie in de EMU-landen kunnen ...(2)... (afnemen / toenemen) als de productie gelijk blijft.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken over de economische gevolgen van een rentedaling in de EMU. Je moet de juiste economische termen kiezen om de tekst kloppend te maken.

Wat moet je kennen: Je moet de relatie kennen tussen rente, lenen, bestedingen en inflatie. Ook moet je weten wat de EMU is en hoe deze factoren elkaar beïnvloeden binnen een monetaire unie.

Wat moet je kunnen: Je moet een economische redenering kunnen volgen en de juiste oorzaak-gevolgrelaties kunnen toepassen. Specifiek: het effect van een rentedaling op bestedingen en het effect van bestedingen op inflatie kunnen benoemen.

Waar op letten: Let goed op de causale verbanden: een lagere rente maakt lenen goedkoper, wat leidt tot meer bestedingen. Meer bestedingen bij gelijke productie leiden tot hogere prijzen (inflatie).

Kernbegrippen: rente, lenen, bestedingen, inflatie, Europese Monetaire Unie (EMU)

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van het effect van een lagere rente op bestedingen (denken dat het leidt tot daling i.p.v. stijging).
- Verwarren van het effect van hogere bestedingen op inflatie (denken dat het leidt tot afname i.p.v. toename).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/32

## Vraag 33 – Procentueel aandeel van Nederland in leningen aan armere EMU-landen (1 punt)

Gebruik informatiebron 9.
Bereken hoeveel procent Nederland uitleent van het totaalbedrag dat door rijkere landen aan armere EMU-landen is uitgeleend. Schrijf je berekening op.

Wat kun je verwachten: Je moet het procentuele aandeel van Nederland berekenen in het totaalbedrag dat door rijkere landen aan armere EMU-landen is uitgeleend, gebaseerd op de gegevens in informatiebron 9.

Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je een procentueel aandeel berekent. Dit doe je door het deel te delen door het geheel en dit vervolgens te vermenigvuldigen met 100%.

Wat moet je kunnen: Je moet de relevante getallen uit de tabel kunnen halen en deze correct kunnen toepassen in de formule voor het berekenen van een procentueel aandeel. Je moet ook de berekening kunnen opschrijven.

Waar op letten: Let goed op dat je de juiste getallen uit de tabel haalt: het bedrag dat Nederland uitleent (het 'deel') en het totale bedrag dat door rijkere landen is uitgeleend (het 'geheel'). Zorg ervoor dat je deze niet omdraait in de berekening en vergeet niet te vermenigvuldigen met 100 om het percentage te krijgen.

Kernbegrippen: procentueel aandeel berekenen

Veelgemaakte fouten:
- Verkeerde getallen uit de tabel gebruiken (deel of geheel)
- Deel en geheel omdraaien in de berekening
- Vergeten te vermenigvuldigen met 100

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/33

## Vraag 34 – Staatsschuld en Overheidsuitgaven (1 punt)

De stijgende staatsschuld in Italië zorgt voor een stijging van de uitgaven van de Italiaanse staat.
→ Noem twee uitgaven van de Italiaanse staat die stijgen als de staatsschuld stijgt.

Wat kun je verwachten: Je moet twee specifieke uitgaven van de Italiaanse staat noemen die direct toenemen als de staatsschuld stijgt.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'staatsschuld', 'overheidsuitgaven', 'rente' en 'aflossing' kennen en begrijpen hoe deze met elkaar samenhangen.

Wat moet je kunnen: Je moet de directe financiële gevolgen van een stijgende staatsschuld kunnen benoemen in termen van overheidsuitgaven.

Waar op letten: Let op dat je geen algemene overheidsuitgaven noemt die niet direct gekoppeld zijn aan de schuld zelf. Verwar rente en aflossing niet met andere financiële begrippen.

Kernbegrippen: staatsschuld, overheidsuitgaven, rente, aflossing

Veelgemaakte fouten:
- Het noemen van algemene overheidsuitgaven die niet direct gekoppeld zijn aan de schuld zelf, zoals uitgaven voor onderwijs of zorg.
- Verwarren van rente en aflossing met andere financiële begrippen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/34

## Vraag 35 – Schulden en inkomensverschillen binnen de EMU (1 punt)

De stijgende schulden van de armere EMU-landen, zoals Italië, zorgen ervoor dat de rijkere EMU-landen rijker worden en de armere EMU-landen armer.
→ Leg uit dat het verschil tussen de rijkere EMU-landen en de armere EMU-landen toeneemt vanwege de toename van de schulden van de armere EMU-landen.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de toename van schulden in armere EMU-landen leidt tot grotere inkomensverschillen tussen rijkere en armere EMU-landen.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'staatsschuld', 'rente', 'inkomensverschillen' en 'kapitaalstroom' kennen en begrijpen hoe deze samenhangen binnen de context van de EMU.

Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen uitleggen, specifiek hoe hogere rentebetalingen leiden tot een geldstroom die inkomensverschillen vergroot.

Waar op letten: Let erop dat je de richting van de geldstroom (van armere naar rijkere landen) expliciet benoemt en de koppeling maakt tussen rentebetalingen en de toename van de geldstroom. Vermijd het alleen noemen van rentebetalingen zonder de impact op de geldstroom en inkomensverschillen te benadrukken.

Kernbegrippen: staatsschuld, rente, inkomensverschillen, kapitaalstroom

Veelgemaakte fouten:
- Alleen noemen dat armere landen rente betalen, zonder de koppeling te maken met de geldstroom naar de rijkere landen.
- De richting van de geldstroom (van arm naar rijk) niet expliciet benoemen.
- Verwarren van oorzaak en gevolg.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/35

## Vraag 36 – Onderschatting van uitgaven (1 punt)

Studenten blijken hun uitgaven te onderschatten. Het Nibud schrijft: "Dat is niet vreemd, want niet alle uitgaven, zoals reparatie van de fiets, komen maandelijks terug. Kleinere uitgaven, zoals het kopen van lunch of koffie, worden meestal ook onderschat."
Welke uitgaven worden volgens het Nibud meestal onderschat?
A alleen dagelijkse huishoudelijke uitgaven
B incidentele uitgaven en dagelijkse huishoudelijke uitgaven
C vaste lasten en dagelijkse huishoudelijke uitgaven
D vaste lasten en incidentele uitgaven

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je begrip van verschillende soorten uitgaven en je vermogen om voorbeelden uit een tekst correct te categoriseren.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'incidentele uitgaven', 'dagelijkse huishoudelijke uitgaven' en 'vaste lasten' kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet voorbeelden van uitgaven kunnen koppelen aan de juiste categorieën (incidentele, dagelijkse huishoudelijke, vaste lasten) op basis van een gegeven tekst.

Waar op letten: Let goed op de voorbeelden die in de tekst worden genoemd ('reparatie van de fiets' en 'kopen van lunch of koffie') en welke categorieën deze vertegenwoordigen. Vermijd het verwarren van incidentele uitgaven met vaste lasten.

Kernbegrippen: incidentele uitgaven, dagelijkse huishoudelijke uitgaven, vaste lasten, budgetteren

Veelgemaakte fouten:
- Het niet correct categoriseren van de voorbeelden uit de tekst ('reparatie van de fiets' en 'kopen van lunch of koffie').
- Het verwarren van incidentele uitgaven met vaste lasten.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/36

## Vraag 37 – Inschatten van uitgaven bij zelfstandig wonen (1 punt)

1p 37 Volgens het Nibud zijn het juist thuiswonende studenten die een slechte schatting maken van hun uitgaven als ze op zichzelf gaan wonen. → Geef een reden waarom vooral thuiswonende studenten de werkelijke uitgaven slecht inschatten.

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je inzicht in de financiële voorbereiding op zelfstandig wonen, specifiek voor thuiswonende studenten. Je moet een concrete reden kunnen geven waarom zij hun uitgaven vaak slecht inschatten.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'vaste lasten', 'budgetteren' en 'financiële zelfstandigheid' begrijpen in de context van zelfstandig wonen.

Wat moet je kunnen: Je moet een logische en specifieke reden kunnen formuleren waarom thuiswonende studenten moeite hebben met het inschatten van hun toekomstige uitgaven als ze op zichzelf gaan wonen.

Waar op letten: Let erop dat je antwoord specifiek ingaat op de situatie van thuiswonende studenten en niet te algemeen is. Denk aan de financiële verantwoordelijkheden die ouders vaak overnemen en de ervaring die studenten daardoor missen.

Kernbegrippen: vaste lasten, budgetteren, zelfstandig wonen, financiële zelfstandigheid

Veelgemaakte fouten:
- Een te algemeen antwoord geven dat niet specifiek ingaat op de situatie van een thuiswonende student.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/37

## Vraag 38 – Budgetplan en procentuele uitgaven (2 punten)

2p 38 Gebruik informatiebron 10. Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen. Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste getallen in. Kies uit de getallen die tussen haakjes staan. Sasja besteedt ...(1)... (€ 277,50 / € 256,15) per week. Uitwonende mbo-studenten besteden gemiddeld 25% aan dagelijkse huishoudelijke uitgaven. Sasja geeft hieraan ongeveer ...(2)... (29% / 32% / 35%) uit.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken en keuzemogelijkheden. Je moet de juiste economische termen en getallen kiezen op basis van de gegeven informatiebron (een tabel met inkomsten en uitgaven). Je berekent een weekbedrag en een percentage van de uitgaven.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'inkomsten', 'uitgaven' en 'budgetplan' kennen. Ook is kennis van procenten berekenen en het omrekenen van perioden (maand naar week) essentieel.

Wat moet je kunnen: Je moet gegevens uit een tabel kunnen interpreteren en gebruiken voor berekeningen. Specifiek moet je maandbedragen kunnen omrekenen naar weekbedragen en percentages kunnen berekenen van een deel ten opzichte van een geheel.

Waar op letten: Let goed op de periode die gevraagd wordt (week in plaats van maand) en de basis waarop je een percentage berekent (totale uitgaven, niet totale inkomsten). Een veelvoorkomende fout is om een maand als precies 4 weken te rekenen; een jaar heeft 12 maanden en 52 weken. Let ook op de juiste afronding van percentages.

Kernbegrippen: budgetplan, inkomsten, uitgaven, procenten berekenen, omrekenen perioden

Veelgemaakte fouten:
- Voor berekening (1): een maand als 4 weken rekenen in plaats van de correcte verhouding (12 maanden per 52 weken) te gebruiken.
- Voor berekening (2): het percentage berekenen ten opzichte van de totale inkomsten in plaats van de totale uitgaven.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/38

## Vraag 39 – Gevolgen van het verlagen van je studielening (1 punt)

1p 39 Sasja kan het leenbedrag van haar studielening elke maand aanpassen. Ze besluit om het maandelijkse leenbedrag te verlagen. → Geef een argument om het maandelijkse leenbedrag te verlagen. Gebruik in je antwoord de woorden koopkracht en toekomst. Een studielening heeft gevolgen voor de maximale hypotheek die later bij het kopen van een woning afgesloten kan worden.

Wat kun je verwachten: Je moet een argument geven waarom het verlagen van een studielening verstandig kan zijn, waarbij je de woorden 'koopkracht' en 'toekomst' correct gebruikt.

Wat moet je kennen: De betekenis van 'koopkracht', 'schuld' en 'studielening'. Je moet ook het concept 'ruilen over de tijd' begrijpen in relatie tot lenen en aflossen.

Wat moet je kunnen: Een economische redenering opzetten die de relatie legt tussen een lagere studielening, een lagere schuld en een hogere koopkracht in de toekomst.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je beide verplichte woorden ('koopkracht' en 'toekomst') in je antwoord gebruikt. Focus je redenering op de gevolgen voor de *toekomst* en niet op de huidige situatie. Leg een duidelijke causale relatie tussen het verlagen van de lening en de toekomstige koopkracht.

Kernbegrippen: koopkracht, schuld, studielening, ruilen over de tijd

Veelgemaakte fouten:
- Het niet gebruiken van beide verplichte woorden ('koopkracht' en 'toekomst').
- Een onvolledige redenering geven, bijvoorbeeld alleen stellen dat de schuld lager is zonder dit te koppelen aan de toekomstige koopkracht.
- De focus leggen op de huidige situatie (minder te besteden nu) in plaats van de gevraagde toekomstige situatie.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/39

## Vraag 40 – Invloed van studielening op maximale hypotheek (2 punten)

2p 40 Gebruik informatiebron 11. Hier staan drie stellingen over de gevolgen van een studielening op de hoogte van een maximale hypotheek. → Geef van elke stelling aan of deze juist of onjuist is. Doe het zo: Noteer de nummers 1 tot en met 3 op je antwoordblad. Vul bij elk nummer juist of onjuist in. 1 Met een totale studielening van € 9.600 kan er € 11.500 minder worden geleend ten opzichte van een maximale hypotheek. 2 De hypotheekverstrekker gaat altijd uit van de oorspronkelijke studieschuld min het afgeloste bedrag. 3 Met een leenbedrag van € 500 per maand, kan er 35% minder worden geleend ten opzichte van een maximale hypotheek.

Wat kun je verwachten: Je moet drie stellingen beoordelen op juistheid, gebaseerd op de informatie in bron 11. Dit vereist zorgvuldig lezen en interpreteren van de tekst en de tabel, en mogelijk een eenvoudige berekening.

Wat moet je kennen: De kernconcepten hypotheek, studieschuld, maximale hypotheek en lenen. Je moet ook weten hoe je informatie uit een tabel en begeleidende tekst correct interpreteert.

Wat moet je kunnen: 1. Informatie uit een tabel en tekstbron (bron 11) halen en combineren. 2. Eenvoudige rekenkundige bewerkingen uitvoeren (aftrekken, delen, percentages berekenen). 3. Stellingen kritisch beoordelen op basis van de gegeven informatie, met oog voor details zoals het woord 'altijd'.

Waar op letten: Let goed op de details in de tekst van bron 11, vooral bij stelling 2 over de 'oorspronkelijke studieschuld' en 'extra aflossingen'. Bij stelling 3, controleer je berekening van het percentage nauwkeurig en zorg dat je het percentage van het juiste bedrag neemt. Maak geen rekenfouten.

Kernbegrippen: hypotheek, studieschuld, maximale hypotheek, lenen

Veelgemaakte fouten:
- Voor stelling 2: het woord 'extra' in de toelichting over het aflossen van de studieschuld over het hoofd zien.
- Voor stelling 3: een rekenfout maken bij het berekenen van het percentage, of het percentage van het verkeerde bedrag nemen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/40

## Vraag 41 – Werkloosheid door verplaatsing van bedrijven (1 punt)

1p 41 Welke soort werkloosheid ontstaat er door het verdwijnen van bedrijven naar het buitenland? A conjuncturele werkloosheid, het is de aanbodkant van de economie B conjuncturele werkloosheid, het is de vraagkant van de economie c structurele werkloosheid, het is de aanbodkant van de economie D structurele werkloosheid, het is de vraagkant van de economie

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de soort werkloosheid die ontstaat wanneer bedrijven naar het buitenland verhuizen en of dit gerelateerd is aan de aanbod- of vraagkant van de economie.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'structurele werkloosheid' en 'conjuncturele werkloosheid' kennen. Ook moet je het verschil tussen de 'aanbodkant van de economie' en de 'vraagkant van de economie' begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet een specifieke economische situatie (bedrijven verplaatsen naar het buitenland) kunnen koppelen aan de juiste soort werkloosheid en de juiste economische kant (aanbod of vraag).

Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen structurele en conjuncturele werkloosheid. Structurele werkloosheid heeft te maken met veranderingen in de productiestructuur, terwijl conjuncturele werkloosheid te maken heeft met schommelingen in de economische vraag. Verplaatsing van bedrijven is een verandering in de productiestructuur (aanbodkant).

Kernbegrippen: structurele werkloosheid, conjuncturele werkloosheid, aanbodkant van de economie, vraagkant van de economie

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen structurele en conjuncturele werkloosheid.
- Verwarring tussen de aanbodkant en de vraagkant van de economie.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/41

## Vraag 42 – Gevolgen van vertrekkende multinationals voor de regionale economie (2 punten)

2p 42 Het vertrek van de multinationals leidde tot meerdere faillissementen in de binnensteden. → Leg in twee stappen uit dat het aantal faillissementen van winkeliers in West-Brabant sterk toenam doordat de multinationals zijn vertrokken. Een van die multinationals is Philips nv in Roosendaal. Bas werkte 20 jaar bij Philips nv op de productieafdeling van tl-balken. Per 1 januari 2019 kreeg hij zijn ontslag en werd werkloos. Door dit ontslag had hij recht op een financiële vergoeding van Philips nv, de transitievergoeding. Gebruik informatiebron 12.

Wat kun je verwachten: Je moet in twee logische stappen uitleggen hoe het vertrek van een multinational, zoals Philips nv in Roosendaal, leidt tot meer faillissementen van winkeliers in de regio West-Brabant.

Wat moet je kennen: Je moet de relatie kennen tussen werkloosheid, inkomen, consumentenbestedingen, omzet van winkeliers en faillissementen. Ook moet je begrijpen hoe het vertrek van een grote werkgever de regionale economie beïnvloedt.

Wat moet je kunnen: Je moet een causale keten kunnen opstellen die de economische gevolgen van een gebeurtenis (vertrek multinational) in logische stappen uitlegt, gebruikmakend van economische kernconcepten.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je uitleg uit twee duidelijke stappen bestaat. Maak de causale keten compleet: van gestegen werkloosheid naar dalende inkomens, vervolgens naar dalende omzet bij winkeliers, en tot slot naar faillissementen. Vermijd vage bewoordingen en wees specifiek over de economische verbanden.

Kernbegrippen: werkloosheid, inkomen, omzet, faillissement, regionale economie

Veelgemaakte fouten:
- Onvoldoende stappen in de uitleg geven
- De causale keten (werkloosheid -> minder inkomen -> minder bestedingen -> minder omzet -> faillissement) niet volledig maken
- Te vage bewoordingen gebruiken zoals 'de economie ging slecht'

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/42

## Vraag 43 – Berekening transitievergoeding (2 punten)

Een van die multinationals is Philips nv in Roosendaal. Bas werkte 20 jaar bij Philips nv op de productieafdeling van tl-balken. Per 1 januari 2019 kreeg hij zijn ontslag en werd werkloos. Door dit ontslag had hij recht op een financiële vergoeding van Philips nv, de transitievergoeding.

Gebruik informatiebron 12.
Bas berekent met de website van de Rijksoverheid de hoogte van zijn transitievergoeding.
→ Bereken de hoogte van de transitievergoeding voor Bas. Schrijf je berekening op.

Wat kun je verwachten: Je moet de hoogte van de transitievergoeding berekenen op basis van het bruto maandsalaris en het aantal dienstjaren, volgens de regels in de informatiebron.

Wat moet je kennen: Je moet de regels voor het berekenen van de transitievergoeding kennen, zoals die in informatiebron 12 staan. Dit omvat de percentages die van toepassing zijn voor de eerste 10 dienstjaren en de jaren daarna, en dat de berekening per half jaar plaatsvindt.

Wat moet je kunnen: Je moet een berekening kunnen uitvoeren waarbij je de dienstjaren opsplitst in twee periodes (eerste 10 jaar en de jaren daarna) en de juiste percentages toepast op het bruto maandsalaris voor elk gewerkt half jaar. Vervolgens moet je de bedragen van de twee periodes bij elkaar optellen.

Waar op letten: Let op het correct opsplitsen van de dienstjaren in periodes van de eerste 10 jaar en de jaren daarna. Zorg ervoor dat je de juiste percentages (16% en 25%) toepast op de juiste periodes en dat je de berekening per half jaar uitvoert. Vergeet niet de bedragen van de twee periodes bij elkaar op te tellen voor het totaalbedrag.

Kernbegrippen: transitievergoeding, bruto maandsalaris, dienstjaren

Veelgemaakte fouten:
- Berekenen per jaar in plaats van per half jaar.
- De 20 dienstjaren niet correct opsplitsen in een periode van de eerste 10 jaar en een periode van de resterende 10 jaar.
- Verkeerd percentage toepassen op de periodes (bijvoorbeeld 16% voor alle jaren of 25% voor alle jaren).
- De twee berekende bedragen niet bij elkaar optellen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/43

## Vraag 44 – Economische keten: van innovatie naar werkgelegenheid (1 punt)

Om mensen als Bas weer aan het werk te krijgen, heeft de regio West-Brabant samen met de gemeenten de regionale ontwikkelingsmaatschappij REWIN opgezet. REWIN ondersteunt bedrijven bij het zoeken naar een geschikte locatie, maar zorgt er ook voor dat scholen en overheid aansluiten bij de bedrijven in de omgeving.

REWIN verbindt bedrijven in de regio met elkaar, zodat er innovatie kan ontstaan. Als er in die samenwerking een bedrijf ontbreekt, dan probeert REWIN zo'n bedrijf naar de regio te halen. Dit kan op termijn leiden tot een lagere werkloosheid.
Hier staan vijf economische verschijnselen:
1 REWIN zorgt voor verbinding en innovatie tussen de bedrijven.
2 De afzet van bedrijven in de regio West-Brabant kan stijgen.
3 De concurrentiepositie van bedrijven in West-Brabant kan verbeteren.
4 De werkgelegenheid in de regio West-Brabant kan stijgen.
5 De werkloosheid in de regio West-Brabant kan dalen.
In welke regel staan deze verschijnselen zo, dat er een logische gedachtegang ontstaat?
A 1 → 2 → 3 → 4 → 5
B 1 → 2 → 4 → 3 → 5
C 1 → 3 → 2 → 4 → 5
D 1 → 3 → 4 → 2 → 5
E 1 → 4 → 2 → 3 → 5
F 1 → 4 → 3 → 2 → 5

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de logische volgorde van economische verschijnselen. Je moet de oorzaak-gevolgrelaties tussen concepten zoals innovatie, concurrentiepositie, afzet, werkgelegenheid en werkloosheid correct kunnen plaatsen.

Wat moet je kennen: Je moet de definities en onderlinge verbanden kennen van: innovatie, concurrentiepositie, afzet, werkgelegenheid en werkloosheid. Ook moet je begrijpen hoe economische causaliteit werkt.

Wat moet je kunnen: Je moet een reeks economische verschijnselen in een logische, causale volgorde kunnen plaatsen. Dit betekent dat je kunt bepalen welk verschijnsel een oorzaak is en welk verschijnsel een gevolg, en deze correct kunt ordenen.

Waar op letten: Let goed op de oorzaak-gevolgrelaties. Een betere concurrentiepositie leidt tot een hogere afzet, en een hogere afzet leidt tot meer werkgelegenheid. Verwar deze volgorde niet. Innovatie is vaak het startpunt voor verbeteringen in de concurrentiepositie.

Kernbegrippen: innovatie, concurrentiepositie, afzet, werkgelegenheid, werkloosheid, economische causaliteit

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van oorzaak en gevolg, bijvoorbeeld denken dat een hogere afzet leidt tot een betere concurrentiepositie, terwijl het andersom is.
- De volgorde van werkgelegenheid en afzet omdraaien. Bedrijven creëren pas meer werkgelegenheid als de afzet (en dus de productie) stijgt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/44

## Vraag 45 – Externe effecten en maatschappelijke kosten bij snelwegverbreding (2 punten)

2p 45 Om transportbedrijven naar de regio te krijgen heeft REWIN een aanbeveling aan de overheid gedaan: “Verbreed de snelweg A58.” → Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen. Doe het zo: Noteer de nummers (1), (2) en (3) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan. De verbreding van de snelweg A58 kan zorgen voor …(1)… (negatieve / positieve) externe effecten voor het milieu. De externe effecten van de verbreding van de snelweg zijn een voorbeeld van …(2)… (afschrijvingskosten / bedrijfskosten / maatschappelijke kosten) en zijn …(3)… (niet / wel) doorberekend in de kostprijs van een transportbedrijf. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. einde

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken en moet de juiste economische termen kiezen om de zinnen correct te maken. Het gaat over de gevolgen van snelwegverbreding voor het milieu en de kosten die daarbij komen kijken.

Wat moet je kennen: Je moet de definities en kenmerken van 'externe effecten', 'maatschappelijke kosten' en 'kostprijs' kennen. Begrijpen wat het verschil is tussen positieve en negatieve externe effecten, en tussen bedrijfskosten en maatschappelijke kosten.

Wat moet je kunnen: Je moet economische begrippen correct toepassen in een gegeven context. Specifiek moet je kunnen bepalen of een effect positief of negatief is, of kosten maatschappelijk of bedrijfskosten zijn, en of externe effecten wel of niet in de kostprijs zijn doorberekend.

Waar op letten: Let goed op de context van de vraag: het gaat om de effecten op het milieu van een snelwegverbreding. Dit zijn meestal negatieve effecten. Bedenk wie de kosten draagt en of deze kosten direct door de veroorzaker worden betaald of door de maatschappij. Externe effecten zijn per definitie niet doorberekend in de kostprijs.

Kernbegrippen: externe effecten, maatschappelijke kosten, kostprijs

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen positieve en negatieve externe effecten; de vraag richt zich op het milieu, wat de effecten negatief maakt.
- Verwarring tussen maatschappelijke kosten en bedrijfskosten; externe effecten zijn per definitie geen bedrijfskosten.
- Onjuist aannemen dat externe effecten in de kostprijs zijn doorberekend, terwijl het kenmerk juist is dat dit niet het geval is.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2024/tijdvak-1/vraag/45

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2024
tijd vak 1
dinsdag 21 mei
13.30 - 15.30 uur
economie CSE GL en TL

Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 45 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 57 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

GT-0233-a-24-1-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Woon-wereldhandel

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 1 en 2 in de bijlage.

[FIGUUR: Logo van IKEA]

Het Zweedse woonwarenhuis IKEA met 420 warenhuizen is gevestigd in meer dan 50 landen verspreid over de hele wereld.

[FIGUUR: Kaart van Europa met stippen die IKEA-vestigingen aanduiden.]

1p 1 Zweden is lid van de Europese Unie (EU); in veel landen van de EU zijn vestigingen van IKEA-warenhuizen.
→ Verklaar waarom vrij verkeer van personen, een kenmerk van de EU, gunstig is voor een internationale onderneming zoals IKEA.

In de EU moet de verkoopprijs van een product voor alle consumenten in principe gelijk zijn. Zo kost de Willy-boekenkast, die al tientallen jaren populair is, in Zweden net zo veel als in Nederland.

1p 2 Is Zweden ook lid van de Europese Monetaire Unie (EMU)?
A Ja, er wordt betaald met de euro.
B Ja, naast de Zweedse kroon is ook de euro een wettig betaalmiddel.
C Nee, er wordt betaald met de Zweedse kroon.
D Nee, naast de euro is ook de Zweedse kroon een wettig betaalmiddel.

GT-0233-a-24-1-o 2 / 17



### Pagina 3

In landen buiten de EU zijn de prijzen van dezelfde artikelen per land verschillend.

3a (2p) Gebruik informatiebron 1 en 2.
In Zuid-Korea kost de Willy-boekenkast omgerekend € 81,75.
→ Bereken in welk land (Marokko of India) de Willy-boekenkast het goedkoopst is. Schrijf je berekening en conclusie op.

4 (1p) De Willy-boekenkasten worden overal ter wereld geproduceerd en verkocht. In India en China staan fabrieken en ook IKEI-warenhuizen. In Afrikaanse landen, zoals Ethiopië en Oeganda, staan alleen fabrieken die produceren voor IKEI.
→ Maak van de onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Schrijf achter de nummers de juiste woorden op. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan.
Er zijn in Ethiopië en Oeganda nog geen IKEI-warenhuizen, omdat de inkomens in die landen, vergeleken met Europa, relatief ...(1)... (hoog / laag) zijn. Daardoor is de ...(2)... (afzetmarkt / betalingsbalans) ongunstig voor IKEI.

5 (1p) IKEI gebruikt grondstoffen uit Ethiopië en Oeganda. De vraag naar deze grondstoffen heeft een gunstig effect op de economie van beide landen. Hier staan vijf economische verschijnselen.
1 toename van de vraag naar grondstoffen
2 toename van de werkgelegenheid
3 toename van de totale binnenlandse vraag
4 toename van de koopkracht
5 toename van de economische groei
In welke regel staan deze verschijnselen zo, dat er een logische gedachtegang ontstaat?
A $1 \rightarrow 2 \rightarrow 3 \rightarrow 4 \rightarrow 5$
B $1 \rightarrow 2 \rightarrow 4 \rightarrow 3 \rightarrow 5$
C $1 \rightarrow 3 \rightarrow 2 \rightarrow 4 \rightarrow 5$
D $1 \rightarrow 3 \rightarrow 4 \rightarrow 2 \rightarrow 5$
E $1 \rightarrow 4 \rightarrow 2 \rightarrow 3 \rightarrow 5$
F $1 \rightarrow 4 \rightarrow 3 \rightarrow 2 \rightarrow 5$

6 (2p) In India, een land met een snel groeiende economie, zijn ook verschillende IKEI-warenhuizen. Er wordt actief beleid gevoerd om meer vrouwen in dienst te nemen in plaats van mannen. Het blijkt dat vrouwen hun inkomen voor een belangrijk deel besteden aan de opleiding van hun kinderen.
→ Leg in twee stappen uit dat het beleid van IKEI om meer vrouwen in dienst te nemen, de economie op langere termijn kan stimuleren.

GT-0233-a-24-1-o 3 / 17 lees verder

### Pagina 4

Tv-generatiekloof

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 3 en 4 in de bijlage.

De programma's op de Nederlandse televisie worden uitgezonden door publieke omroepen en commerciële omroepen. Publieke omroepen worden gefinancierd door de overheid en commerciële omroepen hebben winst maken als doel. Er zijn zes landelijke omroepen, waarvan AVROTROS en BNNVARA de twee grootste zijn.

[FIGUUR: Een modern glazen gebouw met een vijver ervoor.]
Beeld & Geluid in Hilversum

1p 7 Van welke marktvorm is er sprake bij de publieke omroepen?
A van monopolie
B van monopolistische concurrentie
C van oligopolie
D van volkomen concurrentie

1p 8 De commerciële omroepen ontvangen inkomsten uit reclame. De publieke omroepen hebben inkomsten uit reclame en inkomsten van de Nederlandse overheid. Er ging in 2018 € 800 miljoen belastinggeld naar de publieke omroepen.
→ Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan.
De inkomsten die de publieke omroepen ontvangen van de Nederlandse overheid zijn ...(1)... (heffingen / subsidies). De publieke omroepen zijn een onderdeel van de ...(2)... (collectieve / private) sector.

GT-0233-a-24-1-o 4 / 17 lees verder ►►►

### Pagina 5

Nederlanders kijken steeds minder naar directe televisie. Zelfs als het
uitgesteld kijken en 'overige schermtijd' (games spelen en kijken naar
film aanbieders) meeteelt, daalt de hoeveelheid tijd die de Nederlanders
besteden aan direct televisiekijken.

Gebruik informatiebron 3.
9 Na welk jaar is er een blijvende daling van direct tv kijken?
A na 2006
B na 2007
C na 2014
D na 2018

In 2008 werd voor het eerst gemeten hoeveel er uitgesteld werd gekeken,
toen ging het om gemiddeld 2 minuten per dag.

Gebruik informatiebron 3.
10 Bereken hoeveel procent het uitgestelde en overig tv-kijken in 2018 in
totaal is toegenomen ten opzichte van 2008. Schrijf je berekening op.

Gebruik informatiebron 4.
11 We kijken steeds minder naar programma's op televisie en kijken meer
video's op laptops, tablets en mobiele telefoons.
→ Welke leeftijdsgroep kijkt sinds 2014 het minst naar de televisie?

12 In 2019 zijn de reclame inkomsten van de publieke omroepen lager dan in
2018. Het aantal uitgezonden reclameminuten op tv blijft echter wel gelijk.
→ Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de
juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noem de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de
nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.
Als er minder mensen tv kijken, zijn adverteerders ...(1)... (meer / minder)
geïnteresseerd in reclameminuten op tv. Daardoor ...(2)... (daalt / stijgt)
de prijs van een reclameminut.

GT-0233-a-24-1-o 5 / 17 lees verder ►►►

### Pagina 6

Helikoptergeld

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 5 en 6 in de bijlage.

De inkomens en vooral de vermogens in Nederland zijn niet gelijk verdeeld. Sommige economen vinden dat de inkomens gelijker verdeeld zouden moeten zijn, andere economen zijn juist voorstander van grotere inkomensverschillen.
[FIGUUR: Een helikopter die Amerikaanse dollars uitstrooit.]

1p 13 Volgens economen bestaat er een relatie tussen inkomensverschillen en arbeidsproductiviteit.
Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan.
Inkomensverschillen kunnen er toe leiden dat werknemers gestimuleerd worden om intensiever te werken, daardoor ...(1)... (daalt / stijgt) de arbeidsproductiviteit.
Stijging van de arbeidsproductiviteit per uur kan ook worden bereikt door ...(2)... (innovatie van het productieproces / meer werknemers aan te nemen / werknemers langer te laten werken).

GT-0233-a-24-1-o 6 / 17 lees verder ►►►

### Pagina 7

Lorenzcurve inkomensverdeling in Nederland
[FIGUUR: Lorenzcurve grafiek met op de y-as "% van het nationaal inkomen" (lopend van 0% tot 100%) en op de x-as "% inkomensontvangers" (lopend van 0% tot 100%). Er zijn twee lijnen: een rechte stippellijn vanaf (0,0) naar (100,100) en een gebogen lijn vanaf (0,0) die stijgt en langzamer stijgt dan de rechte lijn. De gebogen lijn heeft de volgende punten gemarkeerd: 11% bij 20% inkomensontvangers, 26% bij 40% inkomensontvangers, 45% bij 60% inkomensontvangers en een vraagteken (?).]

2p 14 Bereken het ontbrekende percentage in de Lorenzcurve. Schrijf je berekening op.

In tijden van laagconjunctuur wil de overheid dat mensen meer gaan besteden. De Amerikaanse econoom Milton Friedman beschreef een manier waarop de overheid de economische groei en de werkgelegenheid in een economie kan stimuleren: helikoptergeld.

1p 15 Gebruik informatiebron 6. Hier staan drie economische verschijnselen:
1 de consumenten kunnen meer besteden
2 de productie stijgt
3 de vraag naar goederen stijgt
In welke regel staat deze verschijnselen zo, dat er een logische gedachtegang ontstaat?
A helikoptergeld → 1 → 2 → 3 → werkgelegenheid stijgt
B helikoptergeld → 1 → 3 → 2 → werkgelegenheid stijgt
C helikoptergeld → 2 → 1 → 3 → werkgelegenheid stijgt
D helikoptergeld → 2 → 3 → 1 → werkgelegenheid stijgt
E helikoptergeld → 3 → 1 → 2 → werkgelegenheid stijgt
F helikoptergeld → 3 → 2 → 1 → werkgelegenheid stijgt

GT-0233-a-24-1-0 7 / 17 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

Uit zijn onderzoek bleek echter dat slechts 25% van de huishoudens het
helikoptergeld zou besteden, de andere huishoudens zouden het bedrag
sparen.

2p 16 In een land bedragen de gemiddelde bestedingen van de 8 miljoen
huishoudens € 34.000.
$\rightarrow$ Bereken de extra bestedingen in het land als alle huishoudens € 1.000
helikoptergeld ontvangen. Schrijf je berekening op.

Als voorbeeld neemt Friedman twee personen:
- Leonard, met een besteedbaar inkomen van € 19.000 en
- Marlette, met een besteedbaar inkomen van € 55.000.

1p 17 Stel dat Leonard en Marlette beiden € 1.000 ontvangen. De verhouding
tussen het besteedbaar inkomen van Leonard en Marlette zou dan
veranderen.
$\rightarrow$ Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de
juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de
nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.
Deze € 1.000 is, in verhouding, voor Leonard ...(1)... (meer / minder)
waard dan voor Marlette. Helikoptergeld heeft dus een ...(2)...
(denivellerende / nivellerende) werking op de besteedbare inkomens van
Leonard en Marlette.

1p 18 Leonard: "Om de bestedingen te stimuleren kun je beter alleen mensen
met een laag inkomen die € 1.000 geven. Mensen met een laag inkomen
zullen eerder die € 1.000 besteden dan mensen met een hoog inkomen."
Marlette is het niet met hem eens: "Mensen met een laag inkomen zullen
die € 1.000 juist minder snel besteden."
$\rightarrow$ Geef een argument voor de mening van Marlette.

GT-0233-a-24-1-o 8 / 17 lees verder

### Pagina 9

Waar zet ik mijn strandtent?

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms
gebruikmaken van informatiebron 7 in de bijlage.

Op het Zui dzeestrand staan twee strandtenten, die van Henk en de
strandtent van Ingrid. Ze verkopen één soort ijsje aan de badgasten op
het strand. Elke week spreken ze een vaste verkoopprijs af. Ze blijven
beiden aan hun eigen kant van het strand, maar de badgasten kunnen wel
van de ene naar de andere kant wandelen. De badgasten kopen hun ijsje
bij de dichtstbijzijnde strandtent als de prijzen gelijk zijn. Henk en Ingrid
staan even ver van het midden van het strand en verkopen dus
evenveel, beiden 50% van de totale afzet op het strand.

1p 19 Gebruik informatiebron 7.
Vandaag is het warm met 25 graden. Henk en Ingrid hebben een
verkoopprijs afgesproken van € 3 per ijsje.
→ Bereken de totale omzet van Henk en Ingrid op deze dag. Schrijf je
berekening op.

De volgende dag merkt Ingrid dat zij maar 40% van het totaal aantal ijsjes
heeft verkocht. Henk lacht, hij heeft 60% van het totaal verkocht. Hij heeft
de nacht ervoor stiekem zijn strandtent naar het midden van het strand
verplaatst.

1p 20 Leg uit dat de afzet van Henk stijgt vanwege de nieuw gekozen plek.

1p 21 Ingrid voelt zich verraden door Henk. Ze wil eigenlijk geen prijsafspraken
meer maken met hem. Even later bedenkt ze zich: het opzeggen van de
prijsafspraak kan voor haar ook een financieel nadeel opleveren.
→ Leg uit welk financieel nadeel zij kan ondervinden als er geen
prijsafspraak is gemaakt.

Ingrid houdt de verkoopprijs per ijsje vandaag op € 3.
De vaste kosten bedragen € 200 per dag. De variabele kosten zijn € 0,50
per ijsje. Het wordt vandaag 20 graden, dus er worden in totaal 200 ijsjes
verkocht.

2p 22 Bereken het nettoresultaat van Ingrid vandaag als zij 40% van de totale
omzet behaalt. Schrijf je berekening op.

GT-0233-a-24-1-o 9 / 17 lees verder

### Pagina 10

Ingrid bedenkt een slimme reactie op de actie van Henk. Zij verschuift
haar strandtent ook naar het midden van het strand. Sommige van haar
klanten moeten nu verder lopen en die zijn daar boos over.

1p 23 Er ontstaat een ruzie tussen Henk en Ingrid. Het tv-programma
De Rijdende Rechter moet er aan te pas komen. De rechter komt met een
verontrustende uitspraak: “De overheid verbiedt prijsafspraken tussen
ondernemers. De boete hiervoor kan in jullie geval oplopen tot duizenden
euro's per dag.”
→ Noem een reden waarom de overheid prijsafspraken verbiedt.

Goede tijden

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms
gebruikmaken van informatiebron 8 in de bijlage.

Op Prinsjesdag wordt traditiegetrouw de Troonrede voorgelezen door de
Koning. De minister van Financiën biedt daarna de Tweede Kamer de
Miljoennnota en de rijksbegroting aan.

Voor het opstellen van de rijksbegroting heeft de regering diverse
instanties waar zij informatie of advies inwint.

persoon 1
[FIGUUR: Cartooneske afbeelding van een vrouw met zwart haar, die glimlacht en een spraakwolkje met de tekst "Ik verzamel informatie over economische gegevens." boven haar hoofd.]

persoon 2
[FIGUUR: Cartooneske afbeelding van een vrouw met opgestoken haar en bril, die glimlacht en een spraakwolkje met de tekst "Ik adviseer de regering over werkgelegenheid, lonen." boven haar hoofd.]

1p 24 Deze twee personen doen elk een uitspraak.
→ Bij welke instantie zijn deze twee personen werkzaam?
Kies uit de instanties: CBS, UWV of SER.
Doe het zo: Noteer persoon 1 en persoon 2 op je antwoordblad.
Vul bij beide personen de juiste instantie in.

GT-0233-a-24-1-o 10 / 17 lees verder ► ► ►

### Pagina 11

2p 25 Op Prinsjesdag wordt duidelijk gemaakt hoe het gaat met de Nederlandse economie. Vanaf 2014 tot aan 2019 is het nationaal inkomen elk jaar met tenminste 1,5% gegroeid.
→ Leg in twee stappen uit dat het voor de regering in tijden van economische groei gemakkelijker is om een overschot op de rijksbegroting te realiseren. Gebruik in je antwoord zowel het begrip inkomsten als uitgaven.

Het lukt de regering om in economisch goede tijden de staatsschuld procentueel te laten dalen. Bovendien moet Nederland zich houden aan de financiële afspraken van de EMU:
1 Landen mogen maximaal een begrotingstekort van 3% van het nationaal inkomen hebben.
2 Landen mogen maximaal een staatsschuld van 60% (EMU-norm) van het nationaal inkomen hebben.

1p 26 Gebruik informatiebron 8.
Bereken hoeveel procent de Nederlandse staatsschuld in 2019 lager is dan de EMU-norm. Schrijf je berekening op.

1p 27 De Nederlandse bevolking is op Prinsjesdag vooral benieuwd wat de plannen van de regering betekenen voor hun koopkracht.
Wat wordt verstaan onder koopkracht?
A het bruto-inkomen
B het netto-inkomen
C het nominaal inkomen
D het reëel inkomen

2p 28 De koopkracht in Nederland wordt onder meer bepaald door de inflatie. Als de regering de inkomstenbelasting verhoogt, kan dat leiden tot inflatie in Nederland.
→ Leg in twee stappen uit dat door verhoging van de inkomstenbelasting inflatie kan ontstaan.

1p 29 De regering wil dat de middeninkomens er op vooruitgaan door de arbeidskorting te verhogen. Middeninkomens zijn huishoudens met een bruto-inkomen tussen de € 30.000 en € 60.000, dat is ongeveer 80% van alle huishoudens.
→ Leg uit dat het verhogen van de arbeidskorting kan leiden tot een stijging van het besteedbaar inkomen van middeninkomens.

GT-0233-a-24-1-o 11 / 17 lees verder ► ► ►

### Pagina 12

Italië failliet?

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms
gebruikmaken van informatiebron 9 in de bijlage.

Italië is lid van de Europese Monetaire Unie (EMU)
en heeft een enorme staatsschuld van
€ 1.800.000.000.
Net als in Spanje, Griekenland en Portugal groeit
de Italiaanse staatsschuld sneller dan de
staatsschuld van de overige EMU-landen zoals
Nederland en Frankrijk.

[FIGUUR: Een silhouet van de scheve toren van Pisa.]

1p 30 Wat kan een reden zijn dat de staatsschuld van Italië blijft stijgen?
A De inkomsten van de Italiaanse overheid zijn groter dan de uitgaven
van de overheid.
B De inkomsten van de Italiaanse overheid zijn kleiner dan de uitgaven
van de overheid.
C De inkomsten van de Italiaanse overheid zijn gestegen en de uitgaven
gelijk gebleven.

1p 31 De Italiaanse staatsschuld is in verhouding tot het nationaal inkomen
130%. In Nederland is dit percentage 51%. Italië betaalt aan de
geldverstrekkers een hoger rentepercentage over de staatsschuld dan
Nederland.
→ Verklaar waarom een land met een hoge staatsschuld, in verhouding
tot het nationaal inkomen, een hoger rentepercentage moet betalen
dan een land met een lagere staatsschuld.

1p 32 Nadat Italië lid werd van de EMU daalde het rentepercentage, ondanks de
hoge staatsschuld. Het maken van nieuwe schulden werd daardoor voor
Italië goedkoper.
→ Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de
juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de
nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.
Daling van het rentepercentage betekent dat Italië goedkoper geld kan
lenen. De Italiaanse bestedingen in de EMU-landen kunnen daardoor
...(1)... (dalen / stijgen). Hierdoor zal de inflatie in de EMU-landen kunnen
...(2)... (afnemen / toenemen) als de productie gelijk blijft.

GT-0233-a-24-1-o
12 / 17
lees verder ‣‣‣

### Pagina 13

De EMU-landen ondersteunen elkaar doordat de rijkere EMU-landen, zo
ook Nederland, geld uitlenen aan de armere EMU-landen die geld nodig
hebben.
Gebruik informatiebron 9.
33 Bereken hoeveel procent Nederland uitleent van het totaalbedrag dat door
rijkere landen aan armere EMU-landen is uitgeleend. Schrijf je berekening
op.
34 De stijgende staatsschuld in Italië zorgt voor een stijging van de uitgaven
van de Italiaanse staat.
Noem twee uitgaven van de Italiaanse staat die stijgen als de
staatsschuld stijgt.
35 De stijgende schulden van de armere EMU-landen, zoals Italië, zorgen
ervoor dat de rijkere EMU-landen rijker worden en de armere EMU-landen
armer.
Leg uit dat het verschil tussen de rijkere EMU-landen en de armere
EMU-landen toeneemt vanwege de toename van de schulden van de
armere EMU-landen.
GT-0233-a-24-1-o
13 / 17
lees verder

### Pagina 14

18 en op kamers

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 10 en 11 in de bijlage.

Sasja heeft nu bijna het eerste jaar van de opleiding tot biologisch-medisch analist in Leiden afgerond. Over een maand wordt ze 18 jaar en dan gaat ze op kamers. Ze wil zich zo goed mogelijk voorbereiden en daarom gebruikt ze de brochure: student & financiën van het Nibud.

[FIGUUR: Een kamerinterieur met een persoon achter een bureau, spullen op de grond en een kat.]

1p 36 Studenten blijken hun uitgaven te onderschatten. Het Nibud schrijft: "Dat is niet vreemd, want niet alle uitgaven, zoals reparatie van de fiets, komen maandelijks terug. Kleinere uitgaven, zoals het kopen van lunch of koffie, worden meestal ook onderschat."
Welke uitgaven worden volgens het Nibud meestal onderschat?
A alleen dagelijkse huishoudelijke uitgaven
B incidentele uitgaven en dagelijkse huishoudelijke uitgaven
C vaste lasten en dagelijkse huishoudelijke uitgaven
D vaste lasten en incidentele uitgaven

1p 37 Volgens het Nibud zijn het juist thuiswonende studenten die een slechte schatting maken van hun uitgaven als ze op zichzelf gaan wonen.
→ Geef een reden waarom vooral thuiswonende studenten de werkelijke uitgaven slecht inschatten.

GT-0233-a-24-1-0 14 / 17 lees verder ► ► ►

### Pagina 15

In de brochure staat dat het
verstandig is om een budgetplan te
maken. Met de Reken-
hulp studiefinanciering van DUO vult ze
haar eigen inkomsten in. Sasja
bekijkt ook de gemiddelde uitgaven
van uitwonende mbo-studenten.
Haar eigen toekomstige uitgaven
zet ze er direct naast.
[FIGUUR: Een calculator met de cijfers 12345678 ligt op papieren met grafieken en een tabel.]

Gebruik informatiebron 10.
Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste
woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de
nummers de juiste getallen in. Kies uit de getallen die tussen haakjes
staan.
Sasja besteedt ...(1)... (€ 277,50 / € 256,15) per week. Uitwonende
mbo-studenten besteden gemiddeld 25% aan dagelijkse huishoudelijke
uitgaven. Sasja geeft hieraan ongeveer ...(2)... (29% / 32% / 35%) uit.

39 Sasja kan het leenbedrag van haar studielening elke maand aanpassen.
Ze besluit om het maandelijkse leenbedrag te verlagen.
Geef een argument om het maandelijkse leenbedrag te verlagen.
Gebruik in je antwoord de woorden koopkracht en toekomst.

Een studielening heeft gevolgen voor de maximale hypotheek die later bij
het kopen van een woning afgesloten kan worden.

Gebruik informatiebron 11.
Hier staan drie stellingen over de gevolgen van een studielening op de
hoogte van een maximale hypotheek.
→ Geef van elke stelling aan of deze juist of onjuist is.
Doe het zo: Noteer de nummers 1 tot en met 3 op je antwoordblad. Vul bij
elk nummer juist of onjuist in.
1 Met een totale studielening van € 9.600 kan er € 11.500 minder
worden geleend ten opzichte van een maximale hypotheek.
2 De hypotheekverstrekker gaat altijd uit van de oorspronkelijke
studieschuld min het afgeloste bedrag.
3 Met een leenbedrag van € 500 per maand, kan er 35% minder worden
geleend ten opzichte van een maximale hypotheek.

GT-0233-a-24-1-o 15 / 17 lees verder ►►►

### Pagina 16

Maak 't in West-Brabant

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms
gebruikmaken van informatiebron 12 in de bijlage.

Door de jaren heen was
de werkgelegenheid in
West-Brabant afhankelijk
van enkele grote
multinationals. Van veel
deze bedrijven zijn na
2000 vertrokken uit de
regio en hebben zich in
het buitenland gevestigd.
De werkloosheid in de
regio nam hierdoor flink
toe.
[FIGUUR: Kaart van West-Brabant met omliggende gebieden, steden als Rotterdam, Breda, Tilburg en Antwerpen, en een insetkaart.]

1p 41 Welke soort werkloosheid ontstaat er door het verdwijnen van bedrijven
naar het buitenland?
A conjuncturele werkloosheid, het is de aanbodkant van de economie
B conjuncturele werkloosheid, het is de vraagkant van de economie
C structurele werkloosheid, het is de aanbodkant van de economie
D structurele werkloosheid, het is de vraagkant van de economie

2p 42 Het vertrek van de multinationals leidde tot meerdere faillissementen in de
binnensteden.
→ Leg in twee stappen uit dat het aantal faillissementen van winkeliers in
West-Brabant sterk toenam doordat de multinationals zijn vertrokken.

Een van die multinationals is Philips nv in Roosendaal. Bas werkte 20 jaar
bij Philips nv op de productieafdeling van tl-balken. Per 1 januari 2019
kreeg hij zijn ontslag en werd werkloos. Door dit ontslag had hij recht op
een financiële vergoeding van Philips nv, de transitievergoeding.

2p 43 Gebruik informatiebron 12.
Bas berekent met de website van de Rijksoverheid de hoogte van zijn
transitievergoeding.
→ Bereken de hoogte van de transitievergoeding voor Bas. Schrijf je
berekening op.

GT-0233-a-24-1-o

16 / 17

lees verder


### Pagina 17

Om mensen als Bas weer aan het werk te krijgen, heeft de regio
West-Brabant samen met de gemeenten de regionale
ontwikkelingsmaatschappij REWIN opgezet. REWIN ondersteunt
bedrijven bij het zoeken naar een geschikte locatie, maar zorgt er ook
voor dat scholen en overheid aansluiten bij de bedrijven in de omgeving.

1p 44 REWIN verbindt bedrijven in de regio met elkaar, zodat er innovatie kan
ontstaan. Als er in die samenwerking een bedrijf ontbreekt, dan probeert
REWIN zo'n bedrijf naar de regio te halen. Dit kan op termijn leiden tot
een lagere werkloosheid.
Hier staan vijf economische verschijnselen:
1 REWIN zorgt voor verbinding en innovatie tussen de bedrijven.
2 De afzet van bedrijven in de regio West-Brabant kan stijgen.
3 De concurrentiepositie van bedrijven in West-Brabant kan verbeteren.
4 De werkgelegenheid in de regio West-Brabant kan stijgen.
5 De werkloosheid in de regio West-Brabant kan dalen.
In welke regel staan deze verschijnselen zo, dat er een logische
gedachtegang ontstaat?
A $1 \rightarrow 2 \rightarrow 3 \rightarrow 4 \rightarrow 5$
B $1 \rightarrow 2 \rightarrow 4 \rightarrow 3 \rightarrow 5$
C $1 \rightarrow 3 \rightarrow 2 \rightarrow 4 \rightarrow 5$
D $1 \rightarrow 3 \rightarrow 4 \rightarrow 2 \rightarrow 5$
E $1 \rightarrow 4 \rightarrow 2 \rightarrow 3 \rightarrow 5$
F $1 \rightarrow 4 \rightarrow 3 \rightarrow 2 \rightarrow 5$

2p 45 Om transportbedrijven naar de regio te krijgen heeft REWIN een
aanbeveling aan de overheid gedaan: “Verbreed de snelweg A58.”
→ Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de
juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1), (2) en (3) op je antwoordblad. Vul bij
de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.
De verbreding van de snelweg A58 kan zorgen voor ... (1)... (negatieve /
positieve) externe effecten voor het milieu. De externe effecten van de
verbreding van de snelweg zijn een voorbeeld van ... (2)...
(afschrijvingskosten / bedrijfskosten / maatschappelijke kosten) en zijn
...(3)... (niet / wel) doorberekend in de kostprijs van een transportbedrijf.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
GT-0233-a-24-1-0 17 / 17 einde