# Eindexamen Economie VMBO-GL/TL 2023 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-2

## Vraag 1 – Economisch juiste tekst over uitgaven van jongeren (1 punt)

Gebruik informatiebron 1.
Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan.
Uit het Nibud scholierenonderzoek blijkt dat jongens procentueel ...(1)... (evenveel / meer / minder) eigen geld aan kleding uitgeven dan meisjes.
Uit het onderzoek blijkt verder dat meisjes gemiddeld per jaar ... (2)... (evenveel / meer / minder) uitgeven aan uitgaan dan jongens.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken en moet de juiste woorden kiezen op basis van de verstrekte informatiebron. Het gaat om het vergelijken van uitgavenpatronen tussen jongens en meisjes, zowel in percentages als in absolute bedragen.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'procentueel' en 'gemiddeld per jaar' (absolute bedragen) kunnen onderscheiden. Je moet ook weten hoe je een tabel correct afleest en interpreteert.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tabel kunnen halen en deze correct kunnen interpreteren om vergelijkingen te maken tussen verschillende groepen (jongens en meisjes) en verschillende soorten gegevens (percentages en absolute bedragen).

Waar op letten: Let goed op het verschil tussen percentages en absolute bedragen. De eerste zin vraagt naar 'procentueel' (kolommen 'geven zelf eigen geld uit in %'), terwijl de tweede zin vraagt naar 'gemiddeld per jaar' (kolommen 'gemiddelde uitgaven per jaar in €'). Verwar de uitgavencategorieën kleding en uitgaan niet en lees de juiste kolommen voor jongens en meisjes af.

Kernbegrippen: procentuele vergelijking, absolute vergelijking, data interpretatie, consumentengedrag

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van percentages (deel 1 van de vraag) met absolute bedragen (deel 2 van de vraag).
- Het verkeerd aflezen van de kolommen voor jongens en meisjes.
- Het verwarren van de uitgavencategorieën kleding en uitgaan.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-2/vraag/1

## Vraag 2 – Jaarbedrag kledinguitgaven Imami berekenen (1 punt)

Gebruik informatiebron 1.
De uitgaven van Imami aan kleding zijn 35% lager dan het gemiddelde bedrag dat meisjes uitgeven aan kleding.
→ Bereken het jaarbedrag dat Imami aan kleding uitgeeft. Schrijf je berekening op.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het berekenen van een bedrag na een procentuele afname, gebaseerd op gegevens uit een tabel. Je moet het juiste startbedrag kiezen en de correcte procentuele afname toepassen.

Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je een procentuele afname berekent en hoe je informatie uit een tabel haalt en interpreteert.

Wat moet je kunnen: Je moet een procentuele afname kunnen berekenen en de berekening kunnen opschrijven. Ook moet je relevante gegevens uit een tabel kunnen selecteren.

Waar op letten: Let goed op dat je het gemiddelde bedrag voor meisjes gebruikt (€460) en niet voor jongens. Zorg ervoor dat je de afname van 35% correct verwerkt, dus dat je 65% van het oorspronkelijke bedrag berekent, en niet alleen de afname zelf als antwoord geeft.

Kernbegrippen: procentuele verandering, afname, budgetteren

Veelgemaakte fouten:
- Het percentage van de afname (35% van €460 = €161) als antwoord geven in plaats van het resterende bedrag.
- Een verkeerd bedrag uit de tabel gebruiken, bijvoorbeeld het bedrag voor jongens (€516) in plaats van voor meisjes (€460).
- Een rekenfout maken.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-2/vraag/2

## Vraag 10 – Waterbesparing door duurzame katoenteelt in Burkina Faso (1 punt)

Katoenplanten hebben erg veel water nodig en er wordt veel gebruik gemaakt van bestrijdingsmiddelen. De Verenigde Naties (VN) stimuleren katoenboeren om duurzaam te gaan verbouwen. Duurzame verbouw kost veel minder water. Tegelijkertijd is er meer water beschikbaar voor de inwoners van Burkina Faso.

Gebruik informatiebron 3.
Bereken hoeveel liter water er extra per jaar per inwoner beschikbaar komt als alle katoenboeren in Burkina Faso duurzaam gaan verbouwen. Schrijf je berekening op.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over duurzame landbouw en waterverbruik. Je moet een berekening uitvoeren om de extra hoeveelheid water per inwoner te bepalen als katoen duurzaam wordt verbouwd.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'duurzaamheid', 'waterverbruik' en 'productie' kennen. Ook is het belangrijk te begrijpen wat 'schaarste' betekent in relatie tot water.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tabel kunnen halen en deze gebruiken voor een berekening. Specifiek moet je de waterbesparing per kilogram katoen kunnen berekenen, de totale waterbesparing kunnen bepalen en dit kunnen omrekenen naar een hoeveelheid per inwoner.

Waar op letten: Let goed op dat je eerst de waterbesparing per kilogram katoen berekent (het verschil tussen niet-duurzaam en duurzaam). Vermenigvuldig dit vervolgens met de totale katoenproductie. Deel de totale besparing daarna door het aantal inwoners. Controleer je berekening en afronding.

Kernbegrippen: duurzaamheid, waterverbruik, productie, schaarste

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten de waterbesparing per eenheid te berekenen (8.000 - 1.500).
- De totale besparing niet delen door het aantal inwoners.
- Reken- of invoerfouten in de rekenmachine.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-2/vraag/10

## Vraag 11 – Toegevoegde waarde van katoen (1 punt)

1p 11 De boeren in Burkina Faso exporteren nu vooral ruwe, onbewerkte katoen. Als de boeren de katoen eerst zouden bewerken tot een kant-en-klaar eindproduct is de opbrengst veel hoger. → Verklaar dat kant-en-klare katoen meer oplevert dan ruwe, onbewerkte katoen. Gebruik het begrip toegevoegde waarde.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom een bewerkt product meer oplevert dan een onbewerkt product, met behulp van het begrip 'toegevoegde waarde'.

Wat moet je kennen: Je moet de definitie en het belang van 'toegevoegde waarde' kennen, en het verschil tussen een grondstof en een eindproduct begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet het begrip 'toegevoegde waarde' kunnen toepassen om een economische situatie te verklaren.

Waar op letten: Let goed op dat je het begrip 'toegevoegde waarde' expliciet gebruikt in je verklaring, zoals gevraagd in de vraag. Zorg ervoor dat je uitlegt hoe bewerkingen leiden tot een hogere waarde.

Kernbegrippen: toegevoegde waarde, grondstof, eindproduct, productieproces

Veelgemaakte fouten:
- Het begrip 'toegevoegde waarde' niet gebruiken, terwijl de vraag hier expliciet om vraagt.
- Een vage uitleg geven zonder de link te leggen tussen bewerkingen en de waardetoename.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-2/vraag/11

## Vraag 12 – Inkomstenbronnen van de gemeente (1 punt)

1 p 12 De OZB is een belangrijke inkomstenbron van een gemeente. Welke inkomstenbron heeft een gemeente nog meer? A afvalstoffenheffing B belasting toegevoegde waarde (btw) c loonheffing D vennootschapsbelasting De WOZ-waarde van alle 7,5 miljoen woningen in Nederland wordt elk jaar door onafhankelijke woningtaxateurs voor de gemeente getaxeerd.

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je kennis over de verschillende inkomstenbronnen van een gemeente, specifiek naast de Onroerendezaakbelasting (OZB).

Wat moet je kennen: Je moet het verschil kennen tussen gemeentelijke belastingen/heffingen en rijksbelastingen. Specifiek moet je weten welke belastingen en heffingen direct door gemeenten worden geïnd.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om voorbeelden van gemeentelijke inkomstenbronnen te herkennen en te onderscheiden van rijksbelastingen.

Waar op letten: Let goed op de afzender van de belasting of heffing. Gaat het geld direct naar de gemeente of naar de Rijksoverheid? Verwar gemeentelijke heffingen niet met rijksbelastingen zoals btw, loonheffing of vennootschapsbelasting.

Kernbegrippen: gemeentelijke belastingen, gemeentelijke heffingen, inkomstenbron gemeente, rijksbelastingen

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen gemeentelijke belastingen/heffingen en rijksbelastingen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-2/vraag/12

## Vraag 13 – Gemeentelijke Financiën en de OZB (2 punten)

2p 13 De OZB bedraagt gemiddeld 8% van de totale gemeentelijke inkomsten. De OZB brengt in Nederland jaarlijks € 3 miljard op. → Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen. Doe het zo: Noteer de nummers (1), (2) en (3) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden of getallen in. Kies uit de woorden of getallen die tussen haakjes staan. Als in een gemeente de verwachte inkomsten lager zijn dan de verwachte uitgaven is er sprake van een …(1)… (begrotingstekort / tekort op de betalingsbalans). Om de financiële situatie van de gemeente te verbeteren, kan de gemeente besluiten om voor alle huiseigenaren …(2)… (de WOZ-waarde van de woningen / het OZB-percentage) te verhogen. De gemiddelde OZB-opbrengst per woning in Nederland bedraagt …(3)… (€ 240 / € 400 / € 420).

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken over gemeentelijke financiën en de Onroerende Zaakbelasting (OZB). Je moet de juiste economische termen en getallen kiezen om de tekst kloppend te maken.

Wat moet je kennen: Het verschil tussen een begrotingstekort en een tekort op de betalingsbalans.
De rol van de gemeente bij het bepalen van het OZB-percentage.
Het verschil tussen WOZ-waarde en OZB-percentage.
De betekenis van gemeentelijke inkomsten en uitgaven.

Wat moet je kunnen: Economische begrippen correct toepassen in een context over gemeentelijke financiën.
Eenvoudige berekeningen uitvoeren om een gemiddelde opbrengst te bepalen (totale opbrengst / aantal eenheden).
Informatie uit de vraagtekst gebruiken om de juiste antwoorden te kiezen.

Waar op letten: Let goed op de context: gaat het over de financiën van een gemeente (begrotingstekort) of over internationale geldstromen (betalingsbalans)?
Begrijp dat de gemeente het OZB-percentage kan aanpassen, maar niet direct de WOZ-waarde van woningen.
Voer de berekening voor de gemiddelde OZB-opbrengst zorgvuldig uit. De 8% van de totale gemeentelijke inkomsten is hier afleidend voor de berekening van de gemiddelde opbrengst per woning.

Kernbegrippen: begrotingstekort, OZB-percentage, gemeentelijke inkomsten, OZB, WOZ-waarde

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen begrotingstekort (overheidsbudget) en tekort op de betalingsbalans (internationale handel).
- Denken dat een gemeente de WOZ-waarde kan aanpassen in plaats van het OZB-percentage om inkomsten te verhogen.
- Een rekenfout maken bij het berekenen van het gemiddelde, bijvoorbeeld door de 8% onjuist te gebruiken.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-2/vraag/13

## Vraag 14 – WOZ-waarde en inkomstenbelasting (1 punt)

1p 14 Adriaan moet de WOZ-waarde ook invullen in de aangifte inkomstenbelasting. Waarvoor wordt de WOZ-waarde gebruikt bij de aangifte inkomstenbelasting? A om de hoogte van de aftrekposten te bepalen B om de hoogte van de heffingskortingen te bepalen C om de hypotheekrenteaftrek te bepalen D om het eigenwoningforfait te bepalen Adriaan rekent uit wat hij moet betalen aan OZB.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de functie van de WOZ-waarde bij de aangifte inkomstenbelasting, specifiek in relatie tot het eigenwoningforfait.

Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van de WOZ-waarde kennen en weten dat deze wordt gebruikt voor de berekening van het eigenwoningforfait in de inkomstenbelasting.

Wat moet je kunnen: Je moet de juiste toepassing van de WOZ-waarde kunnen identificeren in de context van de inkomstenbelasting en deze kunnen onderscheiden van andere belastingbegrippen zoals aftrekposten, heffingskortingen en hypotheekrenteaftrek.

Waar op letten: Let goed op het verschil tussen het eigenwoningforfait (een bijtelling bij het inkomen) en de hypotheekrenteaftrek (een aftrekpost). De WOZ-waarde is de basis voor het eigenwoningforfait, niet voor de hypotheekrenteaftrek.

Kernbegrippen: WOZ-waarde, inkomstenbelasting, eigenwoningforfait

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen eigenwoningforfait (bijtelling bij het inkomen) en hypotheekrenteaftrek (aftrekpost).
- Denken dat de WOZ-waarde direct de hoogte van de hypotheekrenteaftrek bepaalt, terwijl het de betaalde rente is die de aftrek bepaalt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-2/vraag/14

## Vraag 15 – OZB en procentuele verschillen berekenen (2 punten)

Adriaan rekent uit wat hij moet betalen aan OZB. Zijn Poolse vriendin Alicja woont in Breda en betaalt € 305,87 OZB voor een woning met dezelfde WOZ-waarde.

Gebruik informatiebron 4 en 5.
Bereken hoeveel procent Adriaan meer aan OZB betaalt dan Alicja. Schrijf je berekening op.

Wat kun je verwachten: Je berekent de Onroerendezaakbelasting (OZB) voor Adriaan en vergelijkt dit bedrag procentueel met de OZB die Alicja betaalt. Je moet informatie uit twee bronnen combineren en een procentuele verandering berekenen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat OZB en WOZ-waarde zijn en hoe je een percentage van een bedrag berekent. Ook moet je de formule voor procentuele verandering kennen: ((nieuw - oud) / oud) * 100%.

Wat moet je kunnen: Je moet percentages kunnen omzetten naar decimalen, bedragen kunnen berekenen op basis van een percentage en de procentuele verandering tussen twee bedragen kunnen uitrekenen. Daarnaast moet je relevante informatie uit tabellen en teksten kunnen halen.

Waar op letten: Let goed op dat je het OZB-percentage (0,2102%) correct omzet naar een decimaal getal (0,002102) voordat je het vermenigvuldigt met de WOZ-waarde. Zorg er ook voor dat je bij de procentuele verandering deelt door het bedrag van Alicja (€ 305,87), omdat dit de referentiewaarde is waarmee vergeleken wordt ('dan Alicja'). Vergeet niet je berekening op te schrijven.

Kernbegrippen: OZB (onroerendezaakbelasting), WOZ-waarde, procentuele verandering, gemeentelijke belastingen

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten het OZB-percentage om te rekenen naar een decimaal getal (delen door 100).
- De procentuele verandering verkeerd berekenen, bijvoorbeeld delen door het bedrag van Adriaan in plaats van Alicja.
- Alleen het bedrag van Adriaan berekenen en niet het percentage verschil.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-2/vraag/15

## Vraag 16 – OZB-tarieven en WOZ-waarde: Waarom een lager tarief niet altijd minder belasting betekent (1 punt)

1p 16 Adriaan begrijpt het niet helemaal. Op de site ozbvergelijker.nl vergelijkt hij de OZB-tarieven van verschillende steden: het tarief in de gemeente Amsterdam (0,03789%) is veel lager dan het tarief in zijn gemeente Sittard-Geleen (0,2102%). → Leg uit dat het lagere OZB-tarief in Amsterdam niet betekent dat huiseigenaren in Amsterdam minder OZB betalen.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom een lager OZB-tarief in de ene gemeente niet automatisch betekent dat huiseigenaren daar minder OZB betalen dan in een gemeente met een hoger tarief. Dit doe je door de relatie tussen het tarief en de WOZ-waarde te benoemen.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen Onroerendezaakbelasting (OZB), WOZ-waarde, belastingtarief en belastinggrondslag kennen en begrijpen hoe deze met elkaar samenhangen.

Wat moet je kunnen: Je moet de invloed van de WOZ-waarde op de hoogte van de OZB kunnen uitleggen, zelfs als het belastingtarief lager is. Je moet dus verder kunnen kijken dan alleen het percentage.

Waar op letten: Let op de valkuil om alleen naar het belastingpercentage te kijken. De totale OZB-betaling is het product van het tarief en de WOZ-waarde. Een lager percentage kan toch leiden tot een hogere absolute belasting als de WOZ-waarde (de grondslag) veel hoger is.

Kernbegrippen: Onroerendezaakbelasting (OZB), WOZ-waarde, Belastingtarief, Belastinggrondslag

Veelgemaakte fouten:
- Alleen naar het belastingpercentage kijken en niet naar de grondslag (WOZ-waarde) waarover het percentage wordt berekend.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-2/vraag/16

## Vraag 17 – Arbeidsmarkt en werkloosheid (2 punten)

2p 17 Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen. Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan. De behoefte van werkgevers aan werknemers gaat over de ...(1)... (aanbodkant / vraagkant) van de arbeidsmarkt. Als afgestudeerden geen werk kunnen vinden, omdat hun opleiding niet aansluit op de behoefte van de werkgevers, is er sprake van ...(2)... (conjuncturele / structurele) werkloosheid. Baankansen en salarissen verschillen na een gevolgde opleiding. De ene opleiding geeft meer kans op een baan en een hoger salaris dan een andere opleiding.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken en moet de juiste economische termen kiezen uit gegeven opties om de tekst correct te maken. De vraag gaat over de arbeidsmarkt en verschillende soorten werkloosheid.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'vraagkant van de arbeidsmarkt' en 'aanbodkant van de arbeidsmarkt' kennen. Daarnaast moet je het verschil weten tussen 'structurele werkloosheid' en 'conjuncturele werkloosheid'.

Wat moet je kunnen: Je moet de juiste economische termen kunnen toepassen in een gegeven context om een economisch correcte tekst te vormen.

Waar op letten: Let goed op de rol van werkgevers en werknemers op de arbeidsmarkt: wie vraagt wat en wie biedt wat aan? Verwar de vraag- en aanbodkant niet. Let ook goed op de oorzaak van de werkloosheid: is het een algemeen tekort aan vraag in de economie (conjunctuur) of een mismatch tussen vraag en aanbod van specifieke vaardigheden (structuur)?

Kernbegrippen: arbeidsmarkt, vraagkant van de arbeidsmarkt, aanbodkant van de arbeidsmarkt, structurele werkloosheid, conjuncturele werkloosheid

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van de vraag- en aanbodkant op de arbeidsmarkt. Studenten denken soms dat werkzoekenden de 'vragers' zijn, maar economisch gezien bieden zij hun arbeid aan (aanbodkant) en vragen werkgevers om arbeid (vraagkant).
- Het verwarren van de begrippen structurele en conjuncturele werkloosheid. Conjuncturele werkloosheid hangt samen met de economische conjunctuur (laagconjunctuur), terwijl structurele werkloosheid een dieperliggende oorzaak heeft, zoals een mismatch tussen de kwalificaties van werkzoekenden en de eisen van vacatures.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-2/vraag/17

## Vraag 18 – Baanzekerheid en inkomen na mbo-opleiding (1 punt)

1p 18 Gebruik informatiebron 6. De mbo-opleidingen met de hoogste baanzekerheid en het hoogste bruto- maandinkomen zijn: A mode/kleding en groothandel/distributie B operationele techniek en machinebouw C procestechniek en scheepvaart D toerisme en bedrijfsadministratie

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de baanzekerheid en het bruto maandinkomen van verschillende mbo-opleidingen. Je moet hiervoor een grafiek interpreteren.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'baanzekerheid' en 'bruto maandinkomen' kennen in de context van de arbeidsmarkt en opleidingen.

Wat moet je kunnen: Je moet een spreidingsdiagram kunnen aflezen en interpreteren. Specifiek moet je de x-as (baanzekerheid) en de y-as (bruto maandinkomen) correct kunnen gebruiken om de opleidingen met de hoogste scores op beide criteria te identificeren.

Waar op letten: Let goed op dat je niet alleen naar de hoogste baanzekerheid kijkt, of alleen naar het hoogste inkomen, maar naar de combinatie van beide. Zorg ervoor dat je de assen van de grafiek correct interpreteert.

Kernbegrippen: arbeidsmarkt, baanzekerheid, inkomen, opleiding

Veelgemaakte fouten:
- Alleen naar de hoogste baanzekerheid kijken, of alleen naar het hoogste inkomen, in plaats van beide.
- De assen van de grafiek verkeerd interpreteren.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-2/vraag/18

## Vraag 19 – Arbeidsmarkt en salarisontwikkeling (1 punt)

Laila zit in het laatste jaar van het mbo en twijfelt tussen werken in de gezondheidszorg of doorstuderen op het hbo. Ze bekijkt de tabel met de top vijf van de hbo-opleidingen met het hoogste startsalaris. Haar eerste keus is verloskunde.

Gebruik informatiebron 7.
Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan.
Het startsalaris van de opleiding verloskunde was hoog, maar na tien jaar komt deze opleiding niet meer voor in de top vijf van de meest verdienende functies. Reden: in 2012 was er een ...(1)... (overschot / tekort) aan verloskundigen, maar in 2022 niet meer. In 2022 verdient de ...(2)... (bestuurskundige / maritiem officier) het meest.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken die je moet invullen met de juiste economische termen. De vraag gaat over de relatie tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt en de invloed daarvan op salarissen, gebaseerd op een gegeven tabel.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van vraag en aanbod op de arbeidsmarkt kennen, met name hoe een tekort of overschot aan arbeidskrachten het salaris beïnvloedt. Ook moet je weten hoe je informatie uit een tabel moet aflezen en interpreteren.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om: 1) de begrippen 'tekort' en 'overschot' correct toe te passen in de context van de arbeidsmarkt en salarissen. 2) relevante informatie uit een tabel (informatiebron 7) te halen om de juiste antwoorden te kiezen.

Waar op letten: Let goed op de jaartallen (2012 en 2022) en de bijbehorende top vijf lijsten in de tabel. Verwar een hoog startsalaris niet met een blijvend hoog salaris na tien jaar. Een hoog startsalaris duidt vaak op een tekort aan arbeidskrachten. Lees de tabel nauwkeurig af voor het jaar 2022 om te bepalen wie het meest verdient.

Kernbegrippen: arbeidsmarkt, vraag en aanbod, tekort, salaris

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen 'tekort' en 'overschot' in relatie tot hoge salarissen.
- Niet correct aflezen van de tabel voor het jaar 2022.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-2/vraag/19

## Vraag 20 – Startsalaris berekenen met indexcijfers (1 punt)

1p 20 Aan de hand van deze tabel met indexcijfers berekent Laila het startsalaris van een verloskundige. Het gemiddelde startsalaris voor afgestudeerden met een medische hbo-opleiding bedraagt € 2.100. → Bereken het startsalaris van een verloskundige. Schrijf je berekening op.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tabel met indexcijfers en een basisbedrag. Je moet het startsalaris voor een specifieke beroepsgroep berekenen met behulp van deze indexcijfers.

Wat moet je kennen: De definitie en werking van indexcijfers, inclusief het concept van een basisjaar (index 100).

Wat moet je kunnen: Een startsalaris berekenen aan de hand van een gegeven basisbedrag en een indexcijfer. Je moet de juiste rekenkundige bewerkingen kunnen toepassen.

Waar op letten: Let goed op de basiswaarde (het bedrag dat hoort bij index 100) en het indexcijfer van de gevraagde beroepsgroep. Voorkom rekenfouten zoals het delen door het indexcijfer of het verkeerd toepassen van percentages.

Kernbegrippen: indexcijfers, basisjaar, startsalaris

Veelgemaakte fouten:
- Verkeerde rekenkundige bewerking met het indexcijfer, bijvoorbeeld 166% van 2100 nemen zonder de basis van 100 te verrekenen.
- Het bedrag delen door het indexcijfer in plaats van andersom.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-2/vraag/20

## Vraag 21 – Arbeidsmarkt en vaste contracten: Verloskunde (2 punten)

2p 21 Hbo-ers verloskunde hadden tien jaar geleden een grote kans op een vaste baan. Tegenwoordig is dit niet meer zo. Een van de oorzaken is het toegenomen aantal afgestudeerde studenten verloskunde. → Leg in twee stappen uit waarom werkgevers minder bereid zijn om een vaste baan aan te bieden als er meer afgestudeerde verloskundigen zijn.

Wat kun je verwachten: Je moet in twee stappen uitleggen waarom werkgevers minder snel een vast contract aanbieden als er meer afgestudeerde verloskundigen zijn. Dit gaat over de dynamiek van vraag en aanbod op de arbeidsmarkt.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'arbeidsmarkt', 'aanbod van arbeid' en 'vast contract' kennen. Ook moet je begrijpen hoe een toename van het aanbod de onderhandelingspositie van werkgevers beïnvloedt.

Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen uitleggen in twee logische stappen, specifiek toegepast op de arbeidsmarkt en contractvormen. Je moet de relatie tussen een groter aanbod van arbeid en de verminderde noodzaak voor een werkgever om een vast contract aan te bieden, kunnen formuleren.

Waar op letten: Let erop dat je het verband legt tussen een groter aanbod van arbeid en de verminderde noodzaak voor een werkgever om een vast contract aan te bieden. Zorg ervoor dat je de termen 'vraag' en 'aanbod' op de arbeidsmarkt niet door elkaar haalt. De uitleg moet in twee duidelijke stappen zijn.

Kernbegrippen: arbeidsmarkt, aanbod van arbeid, onderhandelingspositie, vast contract

Veelgemaakte fouten:
- Niet het verband leggen tussen een groter aanbod en de verminderde noodzaak voor een werkgever om een vast contract aan te bieden.
- De termen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt door elkaar halen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-2/vraag/21

## Vraag 22 – Inflatie en de waarde van geld (1 punt)

1p 22 Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen. Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan. Inflatie wordt ook omschreven als de algemene ...(1)... (prijsdaling / prijsstijging) van goederen en diensten in een land. Gevolg daarvan is dat de waarde van het geld ... (2)... (daalt / stijgt). De Europese Centrale Bank (ECB) kan proberen met behulp van rentebeleid de consumptie en de investeringen te laten stijgen of dalen. Daardoor stijgt of daalt de inflatie. De Europese Centrale bank (ECB) streeft naar een beperkte inflatie van 2%.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken over inflatie. Je moet de juiste economische termen kiezen om de zinnen correct te maken.

Wat moet je kennen: Je moet de definitie van inflatie kennen en het effect ervan op de waarde van geld.

Wat moet je kunnen: Je moet de juiste economische termen kunnen selecteren uit gegeven opties om een correcte economische tekst te vormen.

Waar op letten: Let goed op het verschil tussen 'prijsdaling' en 'prijsstijging' in relatie tot inflatie. Begrijp ook dat een prijsstijging (inflatie) leidt tot een daling van de waarde van geld.

Kernbegrippen: inflatie, prijsstijging, geldontwaarding, waarde van geld

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen inflatie (prijsstijging) en deflatie (prijsdaling).
- Onjuist verband leggen tussen prijsstijging en de waarde van geld (denken dat de waarde van geld ook stijgt).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-2/vraag/22

## Vraag 23 – Invloed van rente op sparen, lenen en bestedingen (1 punt)

1p 23 Het inflatiecijfer van november 2021 beschouwt de ECB als tijdelijk. Om die reden wil de ECB de rente niet veranderen. Een aantal economen vindt dat de ECB de rente moet verhogen. → Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen. Doe het zo: Noteer de nummers (1), (2) en (3) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan. Consumenten zullen door een hogere rente ...(1)... (meer / minder) geld sparen en ...(2)... (meer / minder) geld lenen. Hierdoor zal de vraag naar goederen en diensten ... (3)... (afnemen / toenemen).

Wat kun je verwachten: Je moet de directe effecten van een rentewijziging op het spaar- en leengedrag van consumenten kunnen benoemen en vervolgens de invloed hiervan op de totale vraag naar goederen en diensten kunnen uitleggen.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'rente', 'sparen', 'lenen', 'bestedingen' en 'inflatie' kennen. Ook moet je de basisprincipes van monetair beleid begrijpen, met name hoe de rente als instrument wordt ingezet.

Wat moet je kunnen: Je moet een economisch juiste redenering kunnen opbouwen over de gevolgen van een rentewijziging voor consumentengedrag en de totale vraag in de economie. Dit betekent dat je oorzazaak-gevolgrelaties correct moet kunnen leggen.

Waar op letten: Let goed op de causale verbanden: een hogere rente maakt sparen aantrekkelijker en lenen duurder. Dit heeft directe gevolgen voor de hoeveelheid geld die gespaard en geleend wordt, wat op zijn beurt de totale vraag beïnvloedt. Verwar deze relaties niet.

Kernbegrippen: rente, sparen, lenen, bestedingen, inflatie, monetair beleid

Veelgemaakte fouten:
- De causale relatie tussen rente en consumentengedrag (sparen/lenen) verwarren.
- Het effect van veranderd consumentengedrag op de totale vraag verkeerd inschatten.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-2/vraag/23

## Vragen in dit examen

### Vraag 3 – Spaarbedrag en inkomen

Wat kun je verwachten: Je moet een economische reden kunnen geven voor de stijging van het totale spaarbedrag van jongeren, gegeven een constant spaarpercentage.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'sparen', 'inkomen', 'koopkracht' en 'prijzen' kennen en begrijpen hoe deze elkaar beïnvloeden.

Wat moet je kunnen: Je moet de relatie tussen spaarpercentage, inkomen en absoluut spaarbedrag kunnen uitleggen en een logische verklaring kunnen formuleren voor een verandering in het spaarbedrag.

Waar op letten: Let goed op het verschil tussen een spaarpercentage en een absoluut spaarbedrag. De lage spaarrente is geen geldige reden voor de stijging van het spaarbedrag, omdat de vraag aangeeft dat jongeren ondanks de lage rente sparen. Verwar het spaarpercentage niet met het absolute spaarbedrag.

Kernbegrippen: sparen, inkomen, koopkracht, prijzen

### Vraag 4 – Sparen met samengestelde rente

Wat kun je verwachten: Je berekent of Hassane voldoende heeft gespaard voor zijn wereldreis door de groei van zijn spaargeld over twee jaar te volgen, rekening houdend met rente en een extra storting.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat samengestelde rente is en hoe je deze toepast op een spaarbedrag over meerdere perioden.

Wat moet je kunnen: Je moet een berekening kunnen opzetten en uitvoeren om de groei van spaargeld met samengestelde rente te bepalen, inclusief een tussentijdse storting. Je moet ook een conclusie kunnen trekken op basis van je berekening.

Waar op letten: Let goed op dat je de extra storting van € 750 in het begin van het tweede jaar meeneemt in de berekening. Zorg ervoor dat je samengestelde rente toepast (rente over rente) en niet enkelvoudige rente. Vergeet niet de eindconclusie (ja/nee) te vermelden.

Kernbegrippen: samengestelde rente, sparen, rente

### Vraag 5 – Risico en rendement van beleggen in aandelen

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst over beleggen en sparen met open plekken. Je moet de juiste economische termen kiezen om de tekst kloppend te maken.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van beleggen en sparen kennen, inclusief de begrippen risico, rendement, dividend en koerswinst.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de risico's van beleggen in aandelen te vergelijken met die van sparen, en de verschillende componenten van rendement bij beleggen te benoemen.

Waar op letten: Let goed op de vergelijking tussen beleggen en sparen wat betreft risico. Denk na over de verschillende manieren waarop je geld kunt verdienen met aandelen.

Kernbegrippen: beleggen, sparen, risico, rendement, dividend, koerswinst

### Vraag 6 – Economische afhankelijkheid en de gevolgen voor Burkina Faso

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken over de economie van Burkina Faso. Je moet de juiste economische termen kiezen om de zinnen correct te maken. De vraag test je kennis van begrippen als monocultuur, ruilvoet en betalingsbalans in de context van internationale handel.

Wat moet je kennen: Je moet de definities en implicaties kennen van de volgende economische begrippen: monocultuur, ruilvoet, betalingsbalans, export en import. Begrijp hoe veranderingen in exportprijzen de ruilvoet en de betalingsbalans beïnvloeden.

Wat moet je kunnen: Je moet economische begrippen correct kunnen toepassen in een gegeven context. Je moet logisch kunnen redeneren over de gevolgen van prijsveranderingen van exportproducten voor de ruilvoet en de betalingsbalans van een land.

Waar op letten: Let goed op de specifieke situatie van Burkina Faso (80% export uit katoen). Verwar 'monocultuur' niet met 'contingent'. Bedenk wat er gebeurt met de verhouding tussen export- en importprijzen als de exportprijs daalt (ruilvoet). Denk na over de impact van een verslechterde ruilvoet op het saldo van de betalingsbalans.

Kernbegrippen: monocultuur, ruilvoet, betalingsbalans, export, import

### Vraag 7 – Effect van overheidssubsidie op de wereldmarktprijs van katoen

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je begrip van hoe overheidssubsidies het aanbod en de prijs op de wereldmarkt beïnvloeden, specifiek in de context van vraag- en aanbodgrafieken.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van vraag en aanbod kennen, inclusief hoe subsidies het aanbod beïnvloeden en hoe dit wordt weergegeven in een grafiek. Kennis van de aanbodlijn, subsidie, wereldmarktprijs, concurrentiepositie en vraag en aanbod is essentieel.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om een grafiek van vraag en aanbod te interpreteren en te bepalen welke verschuiving van de aanbodlijn het gevolg is van een overheidssubsidie. Je moet ook het effect van deze verschuiving op de wereldmarktprijs kunnen afleiden.

Waar op letten: Let goed op of de subsidie het aanbod of de vraag beïnvloedt. Subsidies aan producenten beïnvloeden het aanbod. Een toename van het aanbod wordt weergegeven door een verschuiving van de aanbodlijn naar rechts. Verwar dit niet met een verschuiving van de vraaglijn of een verschuiving van de aanbodlijn naar links (afname).

Kernbegrippen: aanbodlijn, subsidie, wereldmarktprijs, concurrentiepositie, vraag en aanbod

### Vraag 8 – Protectiemaatregelen in de internationale handel

Wat kun je verwachten: Je moet een voorbeeld geven van een protectiemaatregel (anders dan subsidies) en uitleggen hoe deze maatregel de eigen katoenboeren in de VS beschermt.

Wat moet je kennen: Je moet de verschillende soorten protectiemaatregelen kennen, zoals invoerrechten, importquota en een invoerverbod.

Wat moet je kunnen: Je moet een concrete protectiemaatregel kunnen benoemen en de werking ervan kunnen uitleggen in de context van internationale handel en bescherming van binnenlandse producenten.

Waar op letten: Let erop dat je geen subsidies noemt, want de vraag geeft aan dat deze verboden zijn. Zorg voor een duidelijke en correcte uitleg van de gekozen maatregel. Een vage uitleg is onvoldoende.

Kernbegrippen: protectiemaatregel, invoerrechten, importquota, invoerverbod, internationale handel

### Vraag 9 – Vicieuze cirkel: gebrek aan technische hulpmiddelen

Wat kun je verwachten: Je krijgt een situatiebeschrijving over katoenboeren in Burkina Faso en een lijst met economische verschijnselen. Je moet de juiste vicieuze cirkel herkennen die de gevolgen van het gebrek aan technische hulpmiddelen in de landbouw weergeeft.

Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van 'vicieuze cirkel' kennen en de relatie tussen de volgende economische concepten begrijpen: gebrek aan technische hulpmiddelen, arbeidsproductiviteit, loonkosten per product, winst en investeringen.

Wat moet je kunnen: Je moet een logische keten van oorzaak en gevolg kunnen opstellen en deze kunnen vergelijken met gegeven diagrammen van vicieuze cirkels. Je moet de gevolgen van een startpunt (gebrek aan technische hulpmiddelen) correct kunnen volgen.

Waar op letten: Let goed op de volgorde van oorzaak en gevolg. De vraag begint met 'gebrek aan technische hulpmiddelen', dus de cirkel moet daar logisch mee starten en de gevolgen daarvan weergeven. Verwarring kan ontstaan doordat sommige cirkels identiek lijken, maar volg de logische keten van de economische verschijnselen.

Kernbegrippen: vicieuze cirkel, arbeidsproductiviteit, investeringen, loonkosten per product, winst

### Vraag 24 – Berekening van het gewogen prijsindexcijfer (CPI) voor een specifiek huishouden

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tabel met wegingsfactoren en prijsindexcijfers voor verschillende uitgavencategorieën. Je moet het gewogen prijsindexcijfer berekenen voor een specifieke familie.

Wat moet je kennen: Je moet de definitie en het doel van het consumentenprijsindexcijfer (CPI) kennen, evenals het concept van wegingsfactoren en hoe deze worden gebruikt om een gewogen gemiddelde te berekenen. Begrip van inflatie is ook relevant.

Wat moet je kunnen: Je moet de formule voor het berekenen van een gewogen gemiddelde kunnen toepassen. Dit betekent dat je de wegingsfactoren van de familie Sitalsing correct moet vermenigvuldigen met de bijbehorende prijsindexcijfers en de som daarvan moet delen door de totale weging (100).

Waar op letten: Let goed op dat je de wegingsfactoren van de 'familie Sitalsing' gebruikt en niet die van het 'gemiddeld gezin'. Vergeet niet om de som van de producten te delen door de totale weging van 100. Controleer je berekening zorgvuldig op reken- of typefouten.

Kernbegrippen: consumentenprijsindexcijfer (CPI), wegingsfactor, gewogen gemiddelde, inflatie

### Vraag 25 – Inflatie en spaargeld: waarom is inflatie ongunstig voor spaarders?

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom inflatie ongunstig is voor spaarders. Dit betekent dat je de relatie tussen inflatie, rente en de waarde van spaargeld moet kunnen beschrijven.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'inflatie', 'sparen', 'nominale rente' en 'reële rente' kennen en begrijpen wat ze betekenen.

Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen dat als de inflatie hoger is dan de nominale rente, de reële rente negatief wordt, wat ongunstig is voor spaarders.

Waar op letten: Let op dat je niet alleen zegt dat 'geld minder waard wordt', maar dat je de relatie met de nominale en reële rente legt. Zorg dat je het verschil tussen nominale en reële rente goed begrijpt en toepast.

Kernbegrippen: inflatie, sparen, nominale rente, reële rente, koopkracht

### Vraag 26 – Koopkracht en inflatie

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je begrip van de relatie tussen inflatie, nominale loonstijging en koopkracht. Je moet kunnen bepalen wanneer de koopkracht van een huishouden stijgt.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'koopkracht', 'nominale loonstijging' en 'inflatie' kennen. Ook is het belangrijk om te weten dat 'reëel inkomen' een ander woord is voor koopkracht.

Wat moet je kunnen: Je moet kunnen analyseren hoe veranderingen in nominale lonen en inflatie de koopkracht beïnvloeden. Dit betekent dat je de procentuele veranderingen van het nominale inkomen en de prijzen met elkaar moet kunnen vergelijken.

Waar op letten: Let goed op het verschil tussen nominale en reële veranderingen. Een nominale stijging betekent niet automatisch een reële stijging. De koopkracht stijgt alleen als de nominale loonstijging procentueel hoger is dan de inflatie. Pas op voor afleiders die een loondaling of een lagere loonstijging dan inflatie voorstellen als een koopkrachtstijging.

Kernbegrippen: koopkracht, nominale loonstijging, inflatie, reëel inkomen

### Vraag 27 – Koopkracht en prijscompensatie

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je begrip van maatregelen die de koopkracht van burgers beïnvloeden, specifiek hoe deze op peil gehouden kan worden in tijden van inflatie.

Wat moet je kennen: Je moet de definities en effecten kennen van: koopkracht, prijscompensatie, inflatie, lonen, btw, heffingskortingen en winstmarges.

Wat moet je kunnen: Je moet kunnen analyseren welke economische maatregelen de koopkracht verhogen, verlagen of op peil houden, en het effect van prijscompensatie op lonen kunnen verklaren.

Waar op letten: Let goed op het verschil tussen maatregelen die de koopkracht verhogen/op peil houden en maatregelen die de koopkracht verlagen. Interpreteer het effect van heffingskortingen correct: een verlaging van de korting betekent een hogere belastingdruk en dus een lagere koopkracht.

Kernbegrippen: koopkracht, prijscompensatie, inflatie, lonen

### Vraag 28 – Gevolgen van invoerrechten op importstaal

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de economische gevolgen van invoerrechten op importproducten, specifiek voor de binnenlandse markt en productie.

Wat moet je kennen: Je moet de definitie en het doel van invoerrechten (importheffingen) kennen en begrijpen hoe deze de prijs van geïmporteerde goederen beïnvloeden. Ook moet je weten wat protectie inhoudt.

Wat moet je kunnen: Je moet kunnen redeneren over het effect van prijsveranderingen op de vraag naar producten, zowel import als binnenlandse productie. Je moet het substitutie-effect kunnen toepassen: als het ene product duurder wordt, wordt het alternatief aantrekkelijker.

Waar op letten: Let goed op de relatie tussen invoerrechten en de importprijs (stijgt). Verwar dit niet met de vraag naar import (die daalt). Bedenk dat een stijging van de importprijs de concurrentiepositie van binnenlandse producten verbetert, wat leidt tot meer binnenlandse productie.

Kernbegrippen: invoerrechten, importheffing, protectie, binnenlandse productie, concurrentiepositie

### Vraag 29 – Invoerrechten en hun effecten op werkgelegenheid en prijzen

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken over de economische gevolgen van invoerrechten. Je moet de juiste economische termen kiezen om de zinnen correct aan te vullen.

Wat moet je kennen: Je moet de economische effecten van invoerrechten begrijpen, specifiek hoe deze de werkgelegenheid in de beschermde sector en de consumentenprijzen van gerelateerde producten beïnvloeden.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de directe en indirecte gevolgen van invoerrechten te analyseren en de juiste economische termen toe te passen in een gegeven context.

Waar op letten: Let goed op het land waar de effecten optreden (VS in dit geval) en de specifieke sectoren (staalindustrie en goederen waarin staal is verwerkt). Verwar de effecten op de importerende en exporterende landen niet. Begrijp hoe hogere productiekosten doorwerken in consumentenprijzen.

Kernbegrippen: invoerrechten, protectie, werkgelegenheid, consumentenprijzen, productiekosten

### Vraag 30 – Invloed van Chinese dollaropkoop op de wisselkoers

Wat kun je verwachten: Een vraag over de invloed van internationale transacties op de wisselkoers van een valuta, specifiek de dollar, en het effect van vraag en aanbod op de valutamarkt.

Wat moet je kennen: De basisprincipes van vraag en aanbod op de valutamarkt. Wat een wisselkoers is en hoe deze tot stand komt. De rol van grote economische spelers zoals China op de internationale financiële markten.

Wat moet je kunnen: De wet van vraag en aanbod correct toepassen op de valutamarkt. Analyseren hoe een verandering in vraag of aanbod de wisselkoers beïnvloedt. Onderscheid maken tussen vraag naar en aanbod van een valuta.

Waar op letten: Let goed op of China dollars 'opkoopt' (vraag) of 'verkoopt' (aanbod). Verwar de relatie tussen vraag en koers niet: een hogere vraag leidt tot een hogere koers. Vermijd de valkuil van het verwisselen van vraag en aanbod, en het incorrect toepassen van de wet van vraag en aanbod.

Kernbegrippen: wisselkoers, vraag en aanbod, valutamarkt

### Vraag 31 – Effect van wisselkoersdaling op import

Wat kun je verwachten: Je moet de economische gevolgen van een wisselkoersdaling kunnen benoemen, specifiek voor de import van goederen. Je kiest de juiste woorden om een economisch correcte zin te vormen.

Wat moet je kennen: Je moet het concept 'wisselkoers' en de invloed ervan op 'import' begrijpen. Ook moet je weten hoe een verandering in de wisselkoers de 'prijsconcurrentiepositie' van goederen beïnvloedt.

Wat moet je kunnen: Je moet de relatie tussen een dalende wisselkoers van een munt en de verkoopprijs van goederen uit dat land in het buitenland kunnen leggen. Daarnaast moet je kunnen beredeneren wat het effect hiervan is op de import.

Waar op letten: Let goed op de richting van de koersverandering (daalt de yuan ten opzichte van de dollar) en wat dit betekent voor de prijs van Chinese goederen in dollars. Een lagere koers van de yuan betekent dat je met dollars meer yuans kunt kopen, waardoor Chinese producten goedkoper worden voor de VS. Dit leidt tot meer import.

Kernbegrippen: wisselkoers, import, prijsconcurrentiepositie

### Vraag 32 – Gevolgen van wisselkoersen voor vakanties

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe een lage wisselkoers van de yuan nadelig is voor Chinezen die op vakantie willen naar de VS.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'wisselkoers', 'valuta', 'koopkracht in het buitenland', 'yuan' en 'dollar' kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet de relatie kunnen leggen tussen een lage wisselkoers van de eigen valuta en de hogere kosten van goederen en diensten in het buitenland, uitgedrukt in de eigen valuta.

Waar op letten: Let op het perspectief: het gaat om Chinezen die naar de VS gaan. Verwar dit niet met Amerikanen die naar China gaan. Zorg dat je de link tussen een lage koers en hogere kosten in de eigen valuta correct uitlegt.

Kernbegrippen: wisselkoers, valuta, koopkracht in het buitenland, yuan, dollar

### Vraag 33 – Berekening van de stijging van het nationaal inkomen door extra import

Wat kun je verwachten: Je moet de stijging van het nationaal inkomen van Vietnam berekenen, gegeven het nieuwe totale nationaal inkomen en het percentage groei door extra import.

Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van 'nationaal inkomen' kennen en hoe je procentuele veranderingen en indexcijfers toepast om terug te rekenen naar een oorspronkelijk bedrag.

Wat moet je kunnen: Je moet een berekening kunnen uitvoeren waarbij je een oorspronkelijk bedrag terugrekent vanuit een bedrag na een procentuele groei, en vervolgens de absolute stijging kunt bepalen.

Waar op letten: Let goed op dat de 7,9% groei berekend moet worden over het *oorspronkelijke* nationaal inkomen, niet over het nieuwe bedrag van $240 miljard. Het bedrag van $240 miljard is al inclusief de groei (dus 107,9%). Zorg er ook voor dat je de juiste gegevens voor Vietnam uit informatiebron 9 haalt.

Kernbegrippen: nationaal inkomen, procentuele verandering, terugrekenen met percentages, indexcijfers

### Vraag 34 – De Economische Kringloop: Geldstromen herkennen

Wat kun je verwachten: Je krijgt een schema van de economische kringloop te zien met daarin genummerde geldstromen. Je moet de juiste benamingen van deze geldstromen kiezen uit de gegeven opties.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de economische kringloop kennen, inclusief de verschillende partijen (huishoudens, overheid, producenten, banken) en de belangrijkste geldstromen daartussen, zoals belastingen, consumptieve bestedingen, investeringen, uitkeringen en rente.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de richting en de aard van de geldstromen in een schema van de economische kringloop correct te interpreteren en te benoemen.

Waar op letten: Let goed op de richting van de pijlen in het schema. Een pijl van huishoudens naar de overheid is anders dan een pijl van de overheid naar huishoudens. Verwar 'consumptieve bestedingen' (uitgaven van huishoudens aan goederen/diensten) niet met 'investeringen' (uitgaven van producenten aan kapitaalgoederen).

Kernbegrippen: economische kringloop, geldstromen, belastingen, consumptieve bestedingen, rente

### Vraag 35 – Renteverschil berekenen met samengestelde rente

Wat kun je verwachten: Je moet het verschil in renteopbrengst berekenen tussen twee situaties met verschillende rentes, waarbij je rekening houdt met samengestelde rente over meerdere jaren.

Wat moet je kennen: Je moet het concept van samengestelde rente kennen en hoe je dit toepast in berekeningen.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de samengestelde rente over meerdere jaren te berekenen en vervolgens het verschil tussen twee renteopbrengsten te bepalen.

Waar op letten: Let goed op dat je samengestelde rente toepast en niet enkelvoudige rente. Vergeet niet het verschil tussen de twee renteopbrengsten te berekenen; de renteopbrengst van de nieuwe situatie is al gegeven.

Kernbegrippen: samengestelde rente, sparen, renteopbrengst

### Vraag 36 – Belasting op spaargeld

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je kennis over de specifieke belasting die huishoudens betalen over hun spaargeld.

Wat moet je kennen: Je moet de term 'vermogensrendementsheffing' kennen en begrijpen dat dit de belasting is die van toepassing is op vermogen, waaronder spaargeld.

Wat moet je kunnen: Je moet verschillende belastingsoorten kunnen onderscheiden en de juiste belasting kunnen koppelen aan de context van spaargeld.

Waar op letten: Let goed op de context van de vraag: het gaat specifiek om belasting op spaargeld. Verwar dit niet met belastingen op consumptie (btw), arbeid (loonheffing) of onroerend goed (OZB).

Kernbegrippen: vermogensrendementsheffing, belasting op vermogen, spaargeld

### Vraag 37 – Waarom niet al je spaargeld beleggen?

Wat kun je verwachten: Je moet een reden kunnen noemen waarom huishoudens niet al hun spaargeld beleggen in aandelen, maar een deel op een spaarrekening houden.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'beleggen', 'sparen', 'risico', 'voorzorgsmotief' en 'aandelen' kennen. Begrijp het verschil tussen sparen (laag risico, liquide) en beleggen (hoger risico, minder liquide).

Wat moet je kunnen: Je moet de risico's van beleggen in aandelen kunnen benoemen en het belang van een spaarrekening voor onverwachte uitgaven kunnen uitleggen.

Waar op letten: Let op dat je een specifieke reden geeft die te maken heeft met risico of het voorzorgsmotief. Een te algemeen antwoord zoals 'voor later' is niet voldoende. Zorg dat je het verschil tussen sparen en beleggen duidelijk maakt.

Kernbegrippen: beleggen, sparen, risico, voorzorgsmotief, aandelen

### Vraag 38 – Financieel voordeel door aflossen hypotheek met spaargeld

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom het financieel voordelig is om een hypothecaire lening af te lossen met spaargeld. Je moet hierbij de begrippen 'te ontvangen rentepercentage' en 'te betalen rentepercentage' gebruiken.

Wat moet je kennen: De begrippen 'hypothecaire lening', 'spaargeld', 'rente', 'aflossen', 'financieel voordeel' en 'rentepercentage'.

Wat moet je kunnen: De financiële voordelen van het aflossen van een lening met spaargeld uitleggen door de relevante rentepercentages te vergelijken.

Waar op letten: Gebruik de verplichte begrippen 'te ontvangen rentepercentage' en 'te betalen rentepercentage'. Vergelijk de twee rentepercentages expliciet (bijvoorbeeld: 'hoger dan').

Kernbegrippen: hypothecaire lening, spaargeld, rente, aflossen, financieel voordeel, rentepercentage

### Vraag 39 – De Economische Kringloop en Arbeidsparticipatie

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je begrip van de economische kringloop en hoe een hoge arbeidsparticipatie (meer mensen met betaald werk) verschillende economische verschijnselen positief beïnvloedt. Je moet de juiste volgorde van oorzaak en gevolg kunnen herkennen.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de economische kringloop kennen, inclusief de relaties tussen arbeidsparticipatie, consumentenbestedingen, bedrijfsinvesteringen, bedrijfsinkomsten en het nationaal inkomen.

Wat moet je kunnen: Je moet de logische opeenvolging van economische gebeurtenissen kunnen analyseren en de juiste 'cirkel' (volgorde) kunnen kiezen die het positieve effect van een hoge arbeidsparticipatie correct weergeeft.

Waar op letten: Let goed op de volgorde van de pijlen in de cirkels. Een veelvoorkomende valkuil is het verwarren van de volgorde van oorzaak en gevolg, bijvoorbeeld denken dat investeringen direct volgen op bestedingen in plaats van op bedrijfswinsten. Start vanuit het gegeven dat meer mensen betaald werk hebben en volg de effecten daarvan stap voor stap.

Kernbegrippen: arbeidsparticipatie, economische kringloop, bestedingen, investeringen, nationaal inkomen

### Vraag 40 – Arbeidsmarktparticipatie: Meer dan alleen percentages

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom een percentage werkende vrouwen (63%) een onvolledig beeld geeft van de arbeidsmarkt, vooral als er geen rekening wordt gehouden met 'arbeidsjaren'.

Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van 'arbeidsjaren' en 'deeltijdwerk' begrijpen in de context van arbeidsparticipatie. Je moet weten dat 'arbeidsjaren' een maatstaf is voor de totale hoeveelheid gewerkte uren, terwijl een percentage alleen het aantal werkende personen weergeeft.

Wat moet je kunnen: Je moet een economisch concept (arbeidsjaren) kunnen toepassen om een gegeven statistiek (percentage werkende vrouwen) kritisch te analyseren en de beperkingen ervan uit te leggen.

Waar op letten: Let erop dat je niet de vraag herhaalt, maar echt uitlegt waarom het cijfer onvolledig is. De kern is het verschil tussen het aantal werkende personen en de totale hoeveelheid gewerkte uren. Vermijd verwarring tussen deze twee concepten. Het sleutelwoord is 'deeltijdwerk'.

Kernbegrippen: arbeidsjaren, deeltijdwerk, arbeidsparticipatie

### Vraag 41 – Arbeidsmarkt en kinderopvang

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe een toename van vrouwen met betaald werk de vraag en het aanbod van arbeid in de kinderopvang beïnvloedt. Je krijgt twee genummerde zinnen die je moet aanvullen met een economische verklaring.

Wat moet je kennen: De begrippen 'vraag naar arbeid' en 'aanbod van arbeid'. Je moet begrijpen wie de vragers en aanbieders van arbeid zijn in de context van de kinderopvang en de bredere arbeidsmarkt.

Wat moet je kunnen: Economische verbanden leggen tussen maatschappelijke ontwikkelingen (meer werkende vrouwen) en de arbeidsmarkt (vraag en aanbod van arbeid in de kinderopvang). Je moet compact en correct een economische verklaring formuleren.

Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen 'vraag naar arbeid' (komt van werkgevers, zoals kinderopvangcentra) en 'aanbod van arbeid' (komt van werknemers, zoals vrouwen die kunnen werken). Verwar deze niet. Zorg dat je verklaringen economisch correct zijn en direct aansluiten bij de vraag.

Kernbegrippen: vraag naar arbeid, aanbod van arbeid, arbeidsparticipatie, kinderopvang

### Vraag 42 – Arbeidsparticipatie van scholieren: conclusies trekken uit data

Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de arbeidsparticipatie van scholieren. Je moet een grafiek (informatiebron 10) analyseren en de juiste conclusie trekken uit de gepresenteerde data.

Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van 'arbeidsparticipatie' kennen en begrijpen hoe percentages in een staafdiagram worden weergegeven.

Wat moet je kunnen: Je moet een staafdiagram correct kunnen aflezen en de gepresenteerde data kunnen interpreteren om de juiste conclusies te trekken. Je moet ook onjuiste conclusies kunnen herkennen die niet door de data worden ondersteund.

Waar op letten: Let goed op de categorieën op de y-as en de percentages op de x-as. Vergelijk de percentages zorgvuldig tussen de verschillende groepen (geslacht, onderwijsniveau). Trek geen conclusies over zaken die niet in de grafiek staan, zoals leeftijd of trends over tijd.

Kernbegrippen: arbeidsparticipatie, grafiek aflezen, data interpretatie

### Vraag 43 – Procentuele toename arbeidsparticipatie 60-65 jaar

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de procentuele toename van een percentage, in dit geval de arbeidsparticipatie van een specifieke leeftijdsgroep over een bepaalde periode. Je moet de juiste formule toepassen en je berekening opschrijven.

Wat moet je kennen: Je moet het concept 'procentuele toename' kennen en de formule hiervoor kunnen toepassen. Ook moet je weten wat 'arbeidsparticipatie' betekent.

Wat moet je kunnen: Je moet een procentuele toename kunnen berekenen aan de hand van een oude en een nieuwe waarde. Dit betekent dat je het verschil moet kunnen bepalen en dit verschil moet kunnen delen door de oorspronkelijke waarde, waarna je het resultaat vermenigvuldigt met 100%.

Waar op letten: Let goed op dat je het verschil deelt door de *oorspronkelijke* (oude) waarde en niet door de nieuwe waarde. Verwar ook het absolute verschil in procentpunten niet met de procentuele toename. Schrijf je volledige berekening op, niet alleen het antwoord.

Kernbegrippen: procentuele toename, arbeidsparticipatie

### Vraag 44 – AOW-leeftijd, bezuinigingen en de arbeidsmarkt

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken en moet de juiste economische termen kiezen uit gegeven opties om de zinnen correct te maken. Het gaat over de gevolgen van overheidsbeleid (bezuinigingen, AOW-leeftijd) op de arbeidsmarkt voor ouderen.

Wat moet je kennen: Je moet de betekenis kennen van 'krappe arbeidsmarkt' en 'ruime arbeidsmarkt'. Ook moet je begrijpen wat de impact is van overheidsbezuinigingen op sociale regelingen zoals vervroegd pensioen.

Wat moet je kunnen: Je moet economische begrippen correct kunnen toepassen in een gegeven context en logische verbanden kunnen leggen tussen overheidsbeleid en de arbeidsmarkt.

Waar op letten: Let goed op de context van de zinnen. Bedenk wat de gevolgen zijn van bezuinigingen op de mogelijkheid om vervroegd te stoppen met werken. Denk na over wanneer werkgevers gemakkelijker oudere werknemers aannemen: bij een tekort of een overschot aan arbeidskrachten.

Kernbegrippen: krappe arbeidsmarkt, ruime arbeidsmarkt, AOW-leeftijd, vervroegd pensioen, bezuinigingen

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2023
tijdvak 2
tijdsduur 2 uur
economie CSE GL en TL
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 44 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 56 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord
kunnen worden.
GT-0233-a-23-2-0

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Het Nibud scholierenonderzoek

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 1 in de bijlage.

Economiedocent Wobbe bespreekt in zijn 4TL-klas het recente Nibud scholierenonderzoek naar inkomsten en uitgaven van jongeren.

Gebruik informatiebron 1.
Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan.

Uit het Nibud scholierenonderzoek blijkt dat jongens procentueel ...(1)... (evenveel / meer / minder) eigen geld aan kleding uitgeven dan meisjes.
Uit het onderzoek blijkt verder dat meisjes gemiddeld per jaar ...(2)... (evenveel / meer / minder) uitgeven aan uitgaan dan jongens.

De leerlingen in de klas hebben verschillende vormen van inkomen. Zo krijgt Imami kleedgeld van haar ouders, waarmee ze dan zelf de uitgaven doet.

Gebruik informatiebron 1.
1p 2 De uitgaven van Imami aan kleding zijn 35% lager dan het gemiddelde bedrag dat meisjes uitgeven aan kleding.
→ Bereken het jaarbedrag dat Imami aan kleding uitgeeft. Schrijf je berekening op.

GT-0233-a-23-2-o 2/17 lees verder ► ► ►

### Pagina 3

In het Nibud scholierenonderzoek is ook het spaargedrag van jongeren
onderzocht. In de klas blijkt Hassane de grootste spaarder, hij spaart voor
een wereldreis na zijn mbo-opleiding.

1p 3 Jongeren sparen al jaren 20% van hun inkomen, ondanks de lage
spaarrente. In de laatste jaren is het gemiddelde totale spaarbedrag van
jongeren per jaar gestegen van € 1.400 naar € 1.640.
→ Geef een reden voor de stijging van het totale spaarbedrag per jaar.

De wereldreis kost Hassane
€ 5.000. Zijn ouders stimuleren
hem ervoor te sparen, ondanks de
lage spaarrente.
[FIGUUR: Een wereldkaart met routes, steden gemarkeerd met letters en icoontjes van een vliegtuig, auto en schip.]

2p 4 Hassane wil in twee jaar over € 5.000 beschikken. Hassane heeft in het
begin van het eerste jaar al een bedrag van € 3.750 gespaard. Zijn ouders
geven hem 6% rente per jaar om het sparen te stimuleren. Na een jaar
werken stort hij in het begin van het tweede jaar € 750 op de
spaarrekening.
→ Heeft Hassane na twee jaar voldoende gespaard om de wereldreis te
kunnen betalen? Ga uit van samengestelde rente. Schrijf je
berekening op.

2p 5 Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste
woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de
nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.
Hassane had ook de keuze kunnen maken om te gaan beleggen in
aandelen. Het Nibud raadt het beleggen voor jongeren af: Beleggen
brengt ...(1)... (evenveel / meer / minder) risico met zich mee dan een
gewone spaarrekening. Bij beleggen kan het totale bedrag groeien door
...(2)... (dividend / koerswinst / zowel dividend als koerswinst).

GT-0233-a-23-2-0 3 / 17 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

Weinig poen voor katoen

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms
gebruikmaken van informatiebron 2 en 3 in de bijlage.

Bijna iedereen heeft wel een
kledingstuk van spijkerstof in huis.
Spijkerstof wordt gemaakt van
katoen. De katoenplant wordt in
verschillende landen verbouwd.
In ontwikkelde landen zoals de
Verenigde Staten (VS), maar ook in
ontwikkelingslanden, zoals
Burkina Faso in Afrika.

[FIGUUR: Kaart van Afrika met enkele aangrenzende gebieden, met een donker gekleurd deel in West-Afrika.]

2p 6 De export van Burkina Faso bestaat voor 80% uit katoen.
→ Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de
juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1), (2) en (3) op je antwoordblad. Vul bij
de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.
Als de export van Burkina Faso afhankelijk is van een of enkele
producten, noemen we dit een ... (1) ... (contingent / monocultuur).
Als de wereldmarktprijs van katoen enorm daalt en de importprijzen gelijk
blijven, zal de ruilverhouding van Burkina Faso ... (2) ... (verbeteren /
verslechteren). Het tekort op de betalingsbalans kan daardoor ... (3) ...
(groter / kleiner) worden.

1p 7 Gebruik informatiebron 2.
De katoenboeren in de VS ontvangen overheidssubsidie. De katoenboeren
uit Burkina Faso, die geen overheidssubsidie ontvangen, konden daardoor
slecht concurreren met de katoenboeren uit de VS op de wereldmarkt.
Welke grafiek geeft het gevolg van deze overheidssubsidie in de VS op de
wereldmarktprijs juist weer?
A grafiek a
B grafiek b
C grafiek c
D grafiek d

GT-0233-a-23-2-0
4/17
lees verder

### Pagina 5

2p 8 De WTO (Wereld Handels Organisatie) verbood dit jaar de subsidies aan de katoenboeren in de VS. Als reactie gebruikte de VS een andere protectiemaatregel om de eigen katoenboeren te beschermen.
→ Geef een voorbeeld van een andere protectiemaatregel die de overheid van de VS kan nemen om de eigen katoenboeren te beschermen. Leg uit op welke manier deze maatregel de katoenboeren uit de VS beschermt.

1p 9 Katoenboeren in Burkina Faso verdienen te weinig om te kunnen investeren in technische hulpmiddelen. Zo ontstaat er een vicieuze cirkel in Burkina Faso en kunnen de katoenboeren niet concurreren op de wereldmarkt.
Hieronder staan vijf economische verschijnselen:
1 gebrek aan technische hulpmiddelen
2 weinig winst voor katoenboeren
3 hoge loonkosten per kilogram katoen
4 lage arbeidsproductiviteit
5 weinig investeringen in technische hulpmiddelen
Welke van onderstaande vicieuze cirkels laat de gevolgen zien van het gebrek aan technische hulpmiddelen in de landbouw?

[FIGUUR: Een cirkeldiagram met de nummers 1, 2, 3, 4 en 5 in een cirkelvormige opstelling, met pijlen die de relaties tussen de nummers aangeven. Het diagram is aangeduid met 'I'.]
[FIGUUR: Een cirkeldiagram met de nummers 1, 2, 3, 4 en 5 in een cirkelvormige opstelling, met pijlen die de relaties tussen de nummers aangeven. Het diagram is aangeduid met 'II'.]
[FIGUUR: Een cirkeldiagram met de nummers 1, 3, 4 en 5 in een cirkelvormige opstelling, met pijlen die de relaties tussen de nummers aangeven. Het diagram is aangeduid met 'III'.]
[FIGUUR: Een cirkeldiagram met de nummers 2, 3 en 4 in een cirkelvormige opstelling, met pijlen die de relaties tussen de nummers aangeven. Het diagram is aangeduid met 'IV'.]

A cirkel I
B cirkel II
C cirkel III
D cirkel IV

Katoenplanten hebben erg veel water nodig en er wordt veel gebruik gemaakt van bestrijdingsmiddelen. De Verenigde Naties (VN) stimuleren katoenboeren om duurzaam te gaan verbouwen. Duurzame verbouw kost veel minder water. Tegelijkertijd is er meer water beschikbaar voor de inwoners van Burkina Faso.

Gebruik informatiebron 3.
1p 10 Bereken hoeveel liter water er extra per jaar per inwoner beschikbaar komt als alle katoenboeren in Burkina Faso duurzaam gaan verbouwen. Schrijf je berekening op.

1p 11 De boeren in Burkina Faso exporteren nu vooral ruwe, onbewerkte katoen. Als de boeren de katoen eerst zouden bewerken tot een kant-en-klaar eindproduct is de opbrengst veel hoger.
→ Verklaar dat kant-en-klare katoen meer oplevert dan ruwe, onbewerkte katoen. Gebruik het begrip toegevoegde waarde.

GT-0233-a-23-2-o
5 / 17
lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Onroerende zaak

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms
gebruikmaken van informatiebron 4 en 5 in de bijlage.

Gemeenten heffen sinds 1970 de onroerende
zaakbelasting (OZB). De opbrengst van de
heffing wordt gebruikt om een deel van de
taken en voorzieningen van de gemeente te
betalen. De OZB is een percentage van de
WOZ-waarde (waarde van onroerende
zaken) van de woning. De hoogte van de
OZB verschilt sterk per gemeente.

[FIGUUR: Stapels munten met oplopende waarde, met daarop een huis.]

1p 12 De OZB is een belangrijke inkomstenbron van een gemeente.
Welke inkomstenbron heeft een gemeente nog meer?
A afvalstoffenheffing
B belasting toegevoegde waarde (btw)
C loonheffing
D vennootschapsbelasting

De WOZ-waarde van alle 7,5 miljoen woningen in Nederland wordt elk
jaar door onafhankelijke woningtaxateurs voor de gemeente getaxeerd.

2p 13 De OZB bedraagt gemiddeld 8% van de totale gemeentelijke inkomsten.
De OZB brengt in Nederland jaarlijks € 3 miljard op.
→ Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de
juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1), (2) en (3) op je antwoordblad. Vul bij
de nummers de juiste woorden of getallen in. Kies uit de woorden of
getallen die tussen haakjes staan.
Als in een gemeente de verwachte inkomsten lager zijn dan de verwachte
uitgaven is er sprake van een ...(1)... (begrotingstekort / tekort op
betalingsbalans).
Om de financiële situatie van de gemeente te verbeteren, kan de
gemeente besluiten om voor alle huiseigenaren ...(2)... (de WOZ-waarde
van de woningen / het OZB-percentage) te verhogen.
De gemiddelde OZB-opbrengst per woning in Nederland bedraagt ...(3)...
(€ 240 / € 400 / € 420).

GT-0233-a-23-2-o 6 / 17 lees verder ► ► ►

### Pagina 7

Adriaan is eigenaar van een woning in Sittard en betaalt OZ B aan de
gemeente.
1p 14 Adriaan moet de WOZ-waarde ook invullen in de aangifte
inkomstenbelasting.
Waarvoor wordt de WOZ-waarde gebruikt bij de aangifte
inkomstenbelasting?
A om de hoogte van de aftrekposten te bepalen
B om de hoogte van de heffingskortingen te bepalen
C om de hypotheekrenteaftrek te bepalen
D om het eigenwoningforfait te bepalen
Adriaan rekent uit wat hij moet betalen aan OZ B. Zijn Poolse vriendin
Alicja woont in Breda en betaalt € 305,87 OZ B voor een woning met
dezelfde WOZ-waarde.
2p 15
Gebruik informatie bron 4 en 5.
Bereken hoeveel procent Adriaan meer aan OZ B betaalt dan Alicja. Schrijf
je berekening op.
1p 16 Adriaan begrijpt het niet helemaal. Op de site ozbvergelijker.nl vergelijkt
hij de OZ B-tarieven van verschillende steden: het tarief in de gemeente
Amsterdam (0,03789%) is veel lager dan het tarief in zijn gemeente
Sittard-Geleen (0,2102%).
→ Leg uit dat het lagere OZ B-tarief in Amsterdam **niet** betekent dat
huiseigenaren in Amsterdam minder OZ B betalen.
GT-0233-a-23-2-0 7/17 lees verder

### Pagina 8

Waarde van je opleiding

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms
gebruikmaken van informatiebron 6 en 7 in de bijlage.

Welke vervolgopleiding je kiest na je middelbare school is afhankelijk van
veel factoren. Twee belangrijke factoren:
1 Kies een opleiding die bij je past.
2 Kijk of er later kans is op betaald werk.
Het is verstandig om rekening te houden met de behoefte van werkgevers
aan geschoolde werknemers op een bepaald vakgebied.

2p 17 Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste
woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de
nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.
De behoefte van werkgevers aan werknemers gaat over de ... (1)...
(aanbodkant / vraagkant) van de arbeidsmarkt. Als afgestudeerden geen
werk kunnen vinden, omdat hun opleiding niet aansluit op de behoefte van
de werkgevers, is er sprake van ...(2)... (conjuncturele / structurele)
werkloosheid.

Baankansen en salarissen verschillen na een gevolgde opleiding. De ene
opleiding geeft meer kans op een baan en een hoger salaris dan een
andere opleiding.
Gebruik informatiebron 6.
1p 18 De mbo-opleidingen met de hoogste baanzekerheid en het hoogste bruto-
maandinkomen zijn:
A mode/kleding en groothandel/distributie
B operationele techniek en machinebouw
C procestechniek en scheepvaart
D toerisme en bedrijfsadministratie

GT-0233-a-23-2-o 8/17 lees verder

### Pagina 9

Laila zit in het laatste jaar van het mbo en twijfelt tussen werken in de
gezondheidszorg of doorstuderen op het hbo. Ze bekijkt de tabel met de
top vijf van de hbo-opleidingen met het hoogste startsalaris. Haar eerste
keus is verloskunde.

Gebruik informatiebron 7.
Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste
woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de
nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.
Het startsalaris van de opleiding verloskunde was hoog, maar na tien jaar
komt deze opleiding niet meer voor in de top vijf van de meest
verdienende functies. Reden: in 2012 was er een ...(1)... (overschot /
tekort) aan verloskundigen, maar in 2022 niet meer. In 2022 verdient de
...(2)... (bestuurskundige / maritiem officier) het meest.

tabel indexcijfers startsalaris
[FIGUUR: Tabel met kolomkoppen 'gemiddelde medische opleidingen' en een getal.]
gemiddelde medische opleidingen 100
podotherapie 95
mondhygiëne 120
verloskunde 166

1p 20 Aan de hand van deze tabel met indexcijfers berekent Laila het
startsalaris van een verloskundige.
Het gemiddelde startsalaris voor afgestudeerden met een medische
hbo-opleiding bedraagt € 2.100.
$\rightarrow$ Bereken het startsalaris van een verloskundige. Schrijf je berekening
op.

2p 21 Hbo-ers verloskunde hadden tien jaar geleden een grote kans op een
vaste baan. Tegenwoordig is dit niet meer zo. Een van de oorzaken is het
toegenomen aantal afgestudeerde studenten verloskunde.
$\rightarrow$ Leg in twee stappen uit waarom werkgevers minder bereid zijn om een
vaste baan aan te bieden als er meer afgestudeerde verloskundigen
zijn.

GT-0233-a-23-2-o 9 / 17 lees verder ►►►

### Pagina 10

Zorgen om inflatie

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms
gebruikmaken van informatiebron 8 in de bijlage.

De inflatie in Nederland is in november 2021 gestegen naar 5,6%. Dat is
het hoogste niveau in 40 jaar. Economen maken zich daarover zorgen.

1p 22 Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste
woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de
nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.
Inflatie wordt ook omschreven als de algemene ...(1)... (prijsdaling /
prijsstijging) van goederen en diensten in een land. Gevolg daarvan is dat
de waarde van het geld ...(2)... (daalt / stijgt).

De Europese Centrale Bank (ECB) kan proberen met behulp van
rentebeleid de consumptie en de investeringen te laten stijgen of dalen.
Daardoor daalt of daalt de inflatie.
De Europese Centrale bank (ECB) streeft naar een beperkte inflatie van
2%.

1p 23 Het inflatiecijfer van november 2021 beschouwt de ECB als tijdelijk.
Om die reden wil de ECB de rente niet veranderen. Een aantal economen
vindt dat de ECB de rente moet verhogen.
Meld van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de
juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1), (2) en (3) op je antwoordblad. Vul bij
de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.
Consumenten zullen door een hogere rente ...(1)... (meer / minder) geld
sparen en ...(2)... (meer / minder) geld lenen. Hierdoor zal de vraag naar
goederen en diensten ...(3)... (afnemen / toenemen).

GT-0233-a-23-2-o 10 / 17 lees verder ►►►

### Pagina 11

Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) berekent het
consumentenprijsindexcijfer (CPI), dat als inflatiecijfer wordt gebruikt.
Het gezin Sitalsing maakt zich zorgen om de inflatie, omdat hun uitgaven
heel anders zijn dan bij een gemiddeld gezin.

Gebruik informatiebron 8.
2p 24 Een gemiddeld gezin had in november 2021 een CPI van 105,22.
→ Bereken het gewogen prijsindexcijfer van de familie Sitalsing. Schrijf je
berekening op.

1p 25 De familie Sitalsing heeft behoorlijk wat spaargeld. Inflatie is ongunstig
voor spaarders.
→ Leg uit dat inflatie ongunstig is voor spaarders.

1p 26 Inflatie kan ook gevolgen hebben voor de koopkracht van de familie
Sitalsing.
In welke situatie zal de koopkracht van de familie Sitalsing stijgen ten
opzichte van het vorige jaar?
A als de nominale loondaling in procenten hoger is dan de inflatie
B als de nominale loonstijging in procenten hoger is dan de inflatie
C als de nominale loonstijging in procenten lager is dan de inflatie

1p 27 De ECB is niet van plan om het rentebeleid aan te passen. Er zijn echter
nog andere maatregelen om de koopkracht van burgers op peil te houden.
Met welk van onderstaande maatregelen kan de koopkracht op peil
gehouden worden?
A vergroting van de winstmarges door bedrijven
B verhoging van de btw
C verlaging van de heffingskortingen
D volledige prijscompensatie in de lonen

GT-0233-a-23-2-o 11 / 17 lees verder

### Pagina 12

Handelsoorlog
Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms
gebruikmaken van informatiebron 9 in de bijlage.

In de Verenigde Staten (VS)
worden veel Chinese
grondstoffen en halffabricaten,
zoals aluminium en staal,
gebruikt bij de productie van
goederen.
De president van de VS is in
2017 gestart met het heffen van
invoerrechten op Chinees staal
en aluminium.

[FIGUUR: Twee vrachtcontainers, één met de Amerikaanse vlag en één met de Chinese vlag erop hangend.]

1p 28 Wat is een gevolg voor bedrijven in de VS als er invoerrechten geheven
worden op Chinees staal?
A Bedrijven in de VS kopen meer staal uit eigen land, omdat de
importprijzen van Chinees staal dalen.
B Bedrijven in de VS kopen meer staal uit eigen land, omdat de
importprijzen van Chinees staal stijgen.
C Bedrijven in de VS kopen minder staal uit eigen land, omdat de
importprijzen van Chinees staal dalen.
D Bedrijven in de VS kopen minder staal uit eigen land, omdat de
importprijzen van Chinees staal stijgen.

1p 29 De invoerrechten op Chinees staal hebben invloed op de
werkgelegenheid en consumentenprijzen in de VS.
→ Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de
juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de
nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.
Door de invoerrechten op staal uit China ...(1)... (daalt / stijgt) de
werkgelegenheid in de staalindustrie van de VS.
Door de invoerrechten op staal uit China ...(2)... (dalen / stijgen) de
consumentenprijzen van goederen waarin staal is verwerkt.

GT-0233-a-23-2-0
12/17
lees verder ► ► ►

### Pagina 13

De VS wil ook op andere Chinese producten de invoerrechten verhogen.
China onderneemt tegenacties en zo ontstaat een handelsoorlog tussen
de VS en China. Als tegenactie koopt China in grote hoeveelheden
Amerikaanse dollars (USD) op met hun eigen munt, de yuan. Deze
Chinese opkoop van dollars heeft gevolgen voor de koers van de dollar.

1p 30 Wat gebeurt er met de koers van de dollar als China in grote
hoeveelheden dollars opkoopt?
A Door de grote Chinese vraag naar dollars daalt de koers van de dollar.
B Door de grote Chinese vraag naar dollars stijgt de koers van de dollar.
C Door het grote Chinese aanbod van dollars daalt de koers van de
dollar.
D Door het grote Chinese aanbod van dollars stijgt de koers van de
dollar.

1p 31 Door de grote opkoop van dollars daalt de koers van de Chinese yuan ten
opzichte van de dollar. Bedrijven uit de VS importeren goederen uit China,
waardoor consumenten in de VS ook een voordeel hebben als ze deze
Chinese goederen kopen.
→ Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de
juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de
nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.
Door de koersdaling van de yuan ...(1)... (daalt / stijgt) de verkoopprijs
van Chinese goederen in de VS. Hierdoor worden er ...(2)... (meer /
minder) Chinese goederen geïmporteerd door de VS.

1p 32 De handelsoorlog tussen de VS en China heeft nadelige gevolgen voor
Chinezen die op vakantie willen naar de VS.
→ Leg uit dat Chinezen die naar de VS op vakantie willen, nadeel
ondervinden van de lage koers van de yuan.

Er zijn andere landen in de wereld die juist van deze handelsoorlog
profiteren.
De VS en China importeerde in de afgelopen jaren steeds meer
producten uit andere landen, zoals Vietnam. In Vietnam is door deze extra
import het nationaal inkomen gegroeid naar in totaal $ 240 miljard.

1p 33 Gebruik informatiebron 9.
Bereken met hoeveel miljard dollar het nationaal inkomen van Vietnam is
gestegen door de extra import door de VS en China.

GT-0233-a-23-2-o 13 / 17 lees verder ►►►

### Pagina 14

Geld verdienen met spaargeld

Betalen met pinpas, internetbankieren, contant betalen, geld overmaken naar een spaarrekening: elke dag betalen wij geld aan elkaar. In Nederland zijn er verschillende geldstromen, tussen huishoudens, producenten, banken en overheid, die weergegeven kunnen worden in een schema.

[FIGUUR: Vier vakken met de titels 'overheid', 'banken', 'huishoudens' en 'producenten' met pijlen ertussen die geldstromen weergeven. De pijlen zijn genummerd 1, 2 en 3.]

34 (4p) In welke regel staan de juiste benamingen van de geldstromen (1), (2) en (3) in het schema?
A (1) belastingen (2) consumptieve bestedingen (3) rente
B (1) belastingen (2) investeringen (3) rente
C (1) uitkeringen (2) consumptieve bestedingen (3) rente
D (1) uitkeringen (2) investeringen (3) rente

35 (2p) Een van de geldstromen uit het schema is spaargeld. Twintig jaar geleden leverde spaargeld 3,5% rente op, tegenwoordig krijg je nog maar 0,1% rente. Een huishouden heeft (toen en nu) gemiddeld € 40.000 spaargeld. Bij de rente van 0,1% zou dat in twee jaar € 80,04 opleveren op basis van samengestelde rente.
→ Bereken hoeveel rente in euro's een huishouden met € 40.000 spaargeld nu minder ontvangt dan twintig jaar geleden. Ga uit van samengestelde rente. Schrijf je berekening op.

36 (1p) Spaargeld levert nauwelijks rente op. Tegelijkertijd moeten huishoudens met veel spaargeld belasting betalen over dit spaargeld. Hoe noemen we deze belasting?
A belasting toegevoegde waarde
B loonheffing
C onroerendezakbelasting
D vermogensrendementsheffing

GT-0233-a-23-2-o
14 / 17
lees verder ► ► ►

### Pagina 15

1p 37 De laatste jaren gaan steeds meer huishoudens hun spaargeld beleggen in aandelen. Meestal beleggen huishoudens niet al hun spaargeld in aandelen. Een deel daarvan houden ze op een spaarrekening.
→ Noem een reden waarom huishoudens niet al het spaargeld gebruiken om te beleggen in aandelen.
1p 38 Veel huishoudens hebben behalve spaargeld ook schulden, omdat zij voor hun koophuis geld hebben geleend. Met spaargeld kunnen ze deze lening voor een deel aflossen.
→ Leg uit dat huishoudens financieel voordeel kunnen behalen door de hypothecaire lening (voor een deel) af te lossen met spaargeld. Gebruik in je antwoord de begrippen: te ontvangen rentepercentage en te betalen rentepercentage.
GT-0233-a-23-2-0 15 / 17 lees verder ►►►

### Pagina 16

Nederland werkt

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms
gebruikmaken van informatiebron 10 in de bijlage.

“In Nederland werkt bijna iedereen”, is een conclusie uit een Europees
onderzoek naar de arbeidsmarkt. Het is goed voor de economie van een
land als er een hoge arbeidsparticipatie is: veel mensen hebben dan
betaald werk.

1p 39 Hieronder staan vijf economische verschijnselen:
1 Meer mensen hebben betaald werk.
2 De bestedingen van consumenten nemen toe.
3 De investering van ondernemingen nemen toe.
4 De inkomsten van ondernemingen nemen toe.
5 Het nationaal inkomen van het land groeit.

[FIGUUR: Vier circulair diagrammen met de getallen 1 tot en met 5 in verschillende volgordes en pijlen die de relatie tussen de getallen aangeven. Diagram I toont de volgorde 5->1->2->3->4->5. Diagram II toont 1->2->3->4->5->1. Diagram III toont 1->4->3->2->5->1. Diagram IV toont 1->4->2->3->5->1.]

In welke cirkel staan deze verschijnselen zo dat het positieve effect van
een hoge arbeidsparticipatie juist wordt weergegeven?
A cirkel I
B cirkel II
C cirkel III
D cirkel IV

In het Europees onderzoek naar de arbeidsmarkt staat dat 63% van de
Nederlandse vrouwen werkt.

1p 40 Dit cijfer (63%) uit het Europese onderzoek geeft een onvolledig beeld
van de arbeidsmarkt, omdat het geen rekening houdt met arbeidsjaren.
→ Leg uit waarom het cijfer (63%) onvolledig is, omdat het geen rekening
houdt met arbeidsjaren.

GT-0233-a-23-2-o
16/17

### Pagina 17

2p 41 Nederland staat in Europa op de derde plek wat betreft het aantal
vrouwen met betaald werk.
→ Verklaar hoe een grote deelname van vrouwen aan de arbeidsmarkt
kan leiden tot een verhoging van zowel de vraag als het aanbod van
arbeid in de kinderopvang.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Schrijf
achter de nummers een zin op waarin een juiste economische verklaring
gegeven wordt.
Een grote deelname van vrouwen aan de arbeidsmarkt, met als gevolg
een toename van de kinderopvang, kan leiden tot een toename van
de vraag naar arbeid, omdat ...(1)....
Toename van de kinderopvang kan leiden tot een toename van
het aanbod van arbeid, omdat ...(2)....
Veel jongeren werken, zo heeft de helft van alle Nederlandse scholieren
in het voortgezet onderwijs betaald werk.
1p 42 Gebruik informatiebron 10.
Welke conclusie is juist?
A De gemiddelde vmbo-er is ouder dan de gemiddelde havo- of vwoleerling.
B Havo-scholieren hebben relatief vaker een bijbaan dan vwo-ers en
vmbo-ers.
C In 2018 is de arbeidsparticipatie van scholieren toegenomen ten
opzichte van voorgaande jaren.
D Jongens hebben vaker betaald werk dan meisjes.
1p 43 Van de Nederlanders tussen de 60 en 65 jaar werkt nu 65%. Twintig jaar
geleden was dit nog 20%.
→ Bereken de procentuele toename van de arbeidsparticipatie van
Nederlanders tussen de 60 en 65 jaar in deze twintig jaar. Schrijf je
berekening op.
2p 44 De AOW-leeftijd is door de regering in de laatste jaren verhoogd naar
67 jaar. Werkgevers zijn tevreden over oudere werknemers en veel
ouderen werken langer door dan in eerdere jaren.
→ Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de
juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de
nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.
Als gevolg van bezuinigingen door de regering is de mogelijkheid om
vervroegd te stoppen met werken ...(1)... (afgenomen / toegenomen).
Ouderen vinden gemakkelijker betaald werk bij een ...(2)... (knappe /
ruime) arbeidsmarkt.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
GT-0233-a-23-2-0
17 / 17
einde