# Eindexamen Economie VMBO-GL/TL 2023 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-1 ## Vraag 1 – Energie besparen op korte termijn (1 punt) 1 p 1 Minder energie verbruiken dus, daarover zijn Marcia en haar man het eens. → Noem een manier om op korte termijn te bezuinigen op het energieverbruik. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over manieren om snel, dus op korte termijn, minder energie te verbruiken en zo te bezuinigen op de energierekening. Wat moet je kennen: Je moet het verschil kennen tussen korte-termijn- en lange-termijnoplossingen voor energiebesparing. Wat moet je kunnen: Je moet concrete voorbeelden kunnen noemen van acties die direct leiden tot minder energieverbruik. Waar op letten: Let goed op het tijdsaspect in de vraag: er wordt specifiek gevraagd naar 'korte termijn'. Oplossingen die veel tijd of investering vergen (zoals zonnepanelen) zijn hier niet van toepassing. Kernbegrippen: bezuinigen, energieverbruik, korte termijn Veelgemaakte fouten: - Het noemen van een lange-termijnoplossing (zoals zonnepanelen installeren) terwijl de vraag specifiek om een korte-termijnoplossing vraagt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-1/vraag/1 ## Vraag 2 – Maatschappelijke kosten van aardgas (2 punten) 2p 2 Overstappen van aardgas naar zonnepanelen is een oplossing op de lange termijn. Zonnepanelen zijn bovendien een milieubewuste keuze, want het gebruik van fossiele brandstoffen, zoals aardgas, brengt maatschappelijke kosten met zich mee. → Leg in twee stappen uit dat het gebruik van aardgas maatschappelijke kosten met zich meebrengt. Marcia krijgt van Solarcity bv een schatting van de verwachte opbrengsten per jaar. gemiddelde jaaropbrengst per zonnepaneel 270 kWh eigen verbruik 2.500 kWh Het teveel opgewekte kWh (kilowattuur) kan worden verkocht aan het energiebedrijf voor € 0,21 per kWh. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe het gebruik van aardgas leidt tot maatschappelijke kosten. Dit doe je in twee stappen. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'maatschappelijke kosten', 'milieukosten' en 'externe effecten' kennen en begrijpen hoe deze gerelateerd zijn aan het gebruik van fossiele brandstoffen zoals aardgas. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de relatie tussen het gebruik van aardgas, milieuschade en de kosten die de samenleving daarvoor draagt, logisch en stapsgewijs uit te leggen. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de milieuschade noemt, maar ook duidelijk de link legt naar de kosten die de maatschappij hiervoor betaalt. Verwar maatschappelijke kosten niet met de private kosten (zoals de gasrekening). Kernbegrippen: maatschappelijke kosten, milieukosten, externe effecten, fossiele brandstoffen Veelgemaakte fouten: - Alleen de milieuschade noemen zonder de link te leggen naar de kosten voor de maatschappij. - Private kosten (de gasrekening) verwarren met maatschappelijke kosten. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-1/vraag/2 ## Vraag 10 – Koopkracht, consumptie en werkgelegenheid (1 punt) Volgens Carlein kan een stijging van de koopkracht zorgen voor meer werkgelegenheid in Nederland. Carlein: “De regering zou dan vooral de belasting voor de lage inkomens moeten verlagen.” → Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen. Doe het zo: Noteer de nummers (1), (2) en (3) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan. Carlein legt uit: "Mensen met een laag inkomen zullen het extra inkomen relatief ...(1)... (meer / minder) gaan consumeren dan mensen met een hoog inkomen. Deze extra consumptie leidt tot ...(2)... (meer / minder) productie en ... (3)... (meer / minder) werkgelegenheid in Nederland." Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst over de relatie tussen koopkracht, consumptie, productie en werkgelegenheid. Je moet de juiste economische termen kiezen om de zinnen correct aan te vullen. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'marginale consumptiequote', 'koopkracht', 'effectieve vraag', 'productie' en 'werkgelegenheid' kennen. Begrijp hoe een verandering in inkomen de consumptie beïnvloedt, vooral bij lage inkomens, en de daaruit voortvloeiende effecten op productie en werkgelegenheid. Wat moet je kunnen: Je moet een economische redenering kunnen volgen en de juiste woorden kunnen kiezen om een causale keten (inkomen -> consumptie -> productie -> werkgelegenheid) correct te beschrijven. Waar op letten: Let goed op de marginale consumptiequote: mensen met een laag inkomen consumeren relatief meer van extra inkomen. Volg de keten van oorzaak en gevolg: meer consumptie leidt tot meer productie, wat weer leidt tot meer werkgelegenheid. Kernbegrippen: marginale consumptiequote, koopkracht, effectieve vraag, productie, werkgelegenheid Veelgemaakte fouten: - Verwarring over de marginale consumptiequote van lage versus hoge inkomens. - De causale keten (inkomen -> consumptie -> productie -> werkgelegenheid) niet correct leggen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-1/vraag/10 ## Vraag 11 – Winstberekening smokkelwaar (1 punt) 1p 11 Gebruik informatiebron 4. Regelmatig werden smokkelaars betrapt door de douane. Op elke, naar België gesmokkelde, kilo boter verdienden de smokkelaars twee gulden. → Bereken hoeveel gulden een smokkelaar gemiddeld verdiende op 50 'pungels' boter. Schrijf je berekening op. Het prijsverschil werd veroorzaakt doordat de Nederlandse zuivelbedrijven een subsidie voor hun boter ontvingen van de Nederlandse overheid. De Belgische overheid kwam met een tegenmaatregel door een importheffing te berekenen op Nederlandse boter. Wat kun je verwachten: Je moet de totale winst berekenen die een smokkelaar maakt op een bepaalde hoeveelheid gesmokkelde boter, rekening houdend met inbeslagname en de verdienste per kilo. Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je percentages berekent en hoe je deze toepast in een realistische context. Ook moet je de informatie uit de bronnen correct interpreteren, zoals de hoeveelheid boter per 'pungel' en het percentage inbeslagname. Wat moet je kunnen: Je moet een meerstapsberekening kunnen uitvoeren waarbij je eerst het effect van inbeslagname meeneemt, vervolgens de totale hoeveelheid succesvol gesmokkelde boter bepaalt, en ten slotte de totale verdienste berekent. Waar op letten: Let goed op dat je de 4% inbeslagname correct toepast: trek dit percentage af van het aantal 'pungels' (pogingen) en niet direct van de totale kilo's. Vergeet ook niet de hoeveelheid kilo's per 'pungel' (25 kg) mee te nemen in je berekening. Kernbegrippen: smokkelen, winstberekening, percentage Veelgemaakte fouten: - Vergeten de 4% in beslag genomen boter af te trekken van het totaal. - De 4% berekenen over de totale hoeveelheid kilo's in plaats van over het aantal pungels (pogingen). - De hoeveelheid kilo's per pungel (25) niet meenemen in de berekening. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-1/vraag/11 ## Vraag 12 – Smokkel van boter door subsidie en importheffing (2 punten) 2p 12 Gebruik informatiebron 5. Leg uit dat het door de Nederlandse subsidie én de Belgische importheffing financieel interessant werd om boter van Nederland naar België te smokkelen. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de combinatie van een Nederlandse subsidie en een Belgische importheffing het financieel aantrekkelijk maakte om boter van Nederland naar België te smokkelen. Je moet hierbij informatiebron 5 gebruiken. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'subsidie' en 'importheffing' kennen en begrijpen hoe deze de prijs van producten beïnvloeden. Ook moet je weten wat 'smokkelen' inhoudt in de context van internationale handel. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een bron (informatiebron 5) kunnen analyseren en deze kunnen combineren met economische concepten om een logische uitleg te formuleren. Je moet de financiële prikkels voor smokkel kunnen verklaren. Waar op letten: Let erop dat je beide elementen (de Nederlandse subsidie én de Belgische importheffing) in je uitleg betrekt. Leg duidelijk uit hoe de subsidie de Nederlandse prijs beïnvloedt en hoe het smokkelen de importheffing omzeilt, wat leidt tot een financieel voordeel. Kernbegrippen: subsidie, importheffing, prijsverschil, smokkelen, internationale handel, protectionisme Veelgemaakte fouten: - Slechts één van de twee maatregelen (subsidie of importheffing) noemen en niet de combinatie. - Niet uitleggen hoe het omzeilen van de importheffing (door te smokkelen) leidt tot een financieel voordeel. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-1/vraag/12 ## Vraag 13 – Importheffing: Wie betaalt en wie draagt de kosten? (1 punt) 1p 13 Wie betaalde de importheffing eerst en aan wie werd de importheffing uiteindelijk doorberekend? A De importheffing werd eerst betaald door de Nederlandse overheid, daarna werd de heffing doorberekend aan de Nederlandse consumenten. B De importheffing werd eerst betaald door de Nederlandse overheid, daarna werd de heffing doorberekend aan de Belgische consumenten. C De importheffing werd eerst betaald door de Belgische importeurs, daarna werd de heffing doorberekend aan de Nederlandse consumenten. D De importheffing werd eerst betaald door de Belgische importeurs, daarna werd de heffing doorberekend aan de Belgische consumenten. Wat kun je verwachten: Deze vraag test je kennis over importheffingen, wie deze initieel betaalt en wie uiteindelijk de kosten draagt. Wat moet je kennen: De definitie van een importheffing. De rol van een importeur bij internationale handel. Het principe van 'doorberekenen' van kosten in de prijsvorming. Wat moet je kunnen: Onderscheid maken tussen de directe betaler en de uiteindelijke drager van de kosten van een importheffing. De gevolgen van een importheffing voor importeurs en consumenten in het importerende land analyseren. Waar op letten: Let goed op het verschil tussen het land dat importeert (België) en het land dat exporteert (Nederland), en wie in welk land de heffing betaalt en uiteindelijk draagt. Verwar de rol van de overheid niet met die van de importeur. Kernbegrippen: importheffing, doorberekenen, importeur, consument, protectionisme Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de betaler (importeur) en de uiteindelijke drager van de kosten (consument). - Verwarring tussen het importerende land (België) en het exporterende land (Nederland). - Verwarring tussen de rol van de overheden (Nederlandse subsidie vs. Belgische heffing). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-1/vraag/13 ## Vraag 14 – Vrij verkeer van goederen en diensten in de EU: concurrentie en prijsverschillen (1 punt) Met de oprichting van de Europese Economische Gemeenschap (EEG) in 1958, kwam er een einde aan het smokkelen van boter. Door een vrij verkeer van goederen en diensten verdwenen de onderlinge grenzen en importheffingen, net zoals nu in de Europese Unie (EU). → Maak van onderstaande zin een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen. Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan. Door het vrije verkeer van goederen en diensten kunnen de consumenten uit de lidstaten zelf kiezen waar ze een product kopen. De concurrentie tussen de EU-landen is hierdoor ...(1)... (afgenomen / toegenomen) waardoor de onderlinge prijsverschillen tussen EU-landen ...(2)... (groter / kleiner) zijn geworden. Wat kun je verwachten: Je moet de economische gevolgen van het vrije verkeer van goederen en diensten binnen de EU kunnen benoemen, specifiek met betrekking tot concurrentie en prijsverschillen. Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van 'vrij verkeer van goederen en diensten' en 'concurrentie' kennen, en weten hoe deze concepten zich verhouden tot de Europese Unie (EU) en de interne markt. Wat moet je kunnen: Je moet de juiste economische termen kunnen kiezen om een zin kloppend te maken, gebaseerd op de effecten van vrij verkeer van goederen en diensten op concurrentie en prijsverschillen. Waar op letten: Let goed op de relatie tussen toegenomen concurrentie en de gevolgen daarvan voor prijsverschillen. Meer concurrentie leidt tot scherpere prijzen en dus kleinere prijsverschillen. Verwar dit niet met het idee dat meer concurrentie tot grotere prijsverschillen zou leiden. Kernbegrippen: vrij verkeer van goederen en diensten, concurrentie, prijsverschillen, Europese Unie (EU), interne markt Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de toename van concurrentie en het effect daarvan op prijzen. Men kan denken dat 'toegenomen' concurrentie leidt tot 'grotere' prijsverschillen, terwijl het tegendeel waar is. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-1/vraag/14 ## Vraag 15 – Importheffingen en eerlijke concurrentie binnen de EU (1 punt) 1p 15 De subsidie en de importheffing van rond 1955, is tegenwoordig in strijd met het Europese doel: 'het bevorderen van eerlijke concurrentie tussen bedrijven binnen de EU'. → Leg uit dat er door importheffingen geen sprake is van eerlijke concurrentie tussen bedrijven binnen de EU. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom importheffingen leiden tot oneerlijke concurrentie tussen bedrijven binnen de EU. Wat moet je kennen: Je moet de definitie en het doel van een importheffing kennen, en weten wat 'eerlijke concurrentie' inhoudt in de context van de Europese Unie. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de relatie tussen een importheffing en de verkoopprijs van een product uit te leggen, en te beredeneren hoe dit de concurrentiepositie van bedrijven beïnvloedt. Waar op letten: Let erop dat je uitleg algemeen is en niet te specifiek gericht op de casus van de botersmokkel. Verwar de effecten van een importheffing niet met die van een subsidie. Focus op het nadeel dat ontstaat voor bedrijven die de importheffing moeten betalen. Kernbegrippen: importheffing, eerlijke concurrentie, Europese Unie (EU), protectionisme Veelgemaakte fouten: - De uitleg te specifiek op de casus van de botersmokkel richten in plaats van het algemene principe van concurrentievervalsing door importheffingen uit te leggen. - Het verwarren van de effecten van een importheffing met die van een subsidie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-1/vraag/15 ## Vraag 16 – Protectionisme van de EU (1 punt) 1p 16 Exportsubsidies en importheffingen zijn binnen de EU alleen toegestaan als het gaat om export en import van en naar gebieden buiten de EU. → Geef een reden waarom de EU protectionistische maatregelen neemt tegen producten van buiten de EU. Wat kun je verwachten: Je moet een economische of politieke reden kunnen geven waarom de EU protectionistische maatregelen neemt tegen producten van buiten de EU. Wat moet je kennen: Je moet de definitie en de doelen van protectionisme kennen, inclusief de instrumenten zoals importheffingen en exportsubsidies. Je moet ook weten dat deze maatregelen binnen de EU alleen gelden voor handel met landen buiten de EU. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om concrete redenen te formuleren voor het toepassen van protectionistische maatregelen door de EU, zoals het beschermen van de eigen economie, werkgelegenheid of jonge bedrijven, of het tegengaan van oneerlijke concurrentie. Waar op letten: Let op het onderscheid tussen handelsbeleid binnen de EU (vrij verkeer van goederen) en handelsbeleid met landen buiten de EU. Zorg dat je een specifieke economische of politieke reden geeft, en niet een te algemeen antwoord. Vermijd het verwarren van interne EU-marktregels met extern handelsbeleid. Kernbegrippen: Protectionisme, Importheffing, Exportsubsidie, Internationale handel, Werkgelegenheid, Concurrentiepositie Veelgemaakte fouten: - Verwarren van interne EU-marktregels met extern handelsbeleid - Geven van een te algemeen antwoord in plaats van een specifieke economische reden voor protectionisme. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-1/vraag/16 ## Vraag 17 – Spanning op de arbeidsmarkt berekenen (1 punt) 1p 17 De spanning op de arbeidsmarkt wordt berekend door het aantal vacatures te delen door het aantal werklozen. Wanneer is er zeker sprake van een stijging van de spanning op de arbeidsmarkt? A Als het aantal vacatures daalt en het aantal werklozen daalt. B Als het aantal vacatures daalt en het aantal werklozen stijgt. c Als het aantal vacatures stijgt en het aantal werklozen daalt. D Als het aantal vacatures stijgt en het aantal werklozen stijgt. Gebruik informatiebron 6. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de berekening van de spanning op de arbeidsmarkt en hoe veranderingen in vacatures en werkloosheid deze spanning beïnvloeden. Je moet de formule toepassen en logisch redeneren over breuken. Wat moet je kennen: De definitie en formule van de spanning op de arbeidsmarkt: aantal vacatures / aantal werklozen. De begrippen 'vacatures' en 'werkloosheid'. Wat moet je kunnen: De formule voor de spanning op de arbeidsmarkt correct toepassen. Analyseren hoe veranderingen in de teller (vacatures) en de noemer (werklozen) de uitkomst van een breuk beïnvloeden. Waar op letten: Let goed op de relatie tussen de teller (vacatures) en de noemer (werklozen) in de breuk. Een stijging van de teller en een daling van de noemer zorgen beide voor een stijging van de uitkomst. Wees voorzichtig bij gelijktijdige stijgingen of dalingen van zowel teller als noemer, want dan is het effect vaak onzeker. Kernbegrippen: arbeidsmarkt, spanning op de arbeidsmarkt, vacatures, werkloosheid Veelgemaakte fouten: - Verwarring over de relatie tussen de teller (vacatures) en de noemer (werklozen) in de breuk. Een stijging van de noemer leidt tot een daling van de uitkomst, en een daling van de noemer tot een stijging. - Niet realiseren dat een stijging van de teller en een daling van de noemer *beide* leiden tot een grotere uitkomst, en dat dit de meest zekere manier is om de spanning te laten stijgen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-1/vraag/17 ## Vraag 18 – Berekening werkloosheid op basis van vacatures en arbeidsmarktspanning (1 punt) 1p 18 In 2018 zijn er 250.740 vacatures. → Bereken het aantal werklozen in 2018. Schrijf je berekening op. Een van de factoren die van invloed is op de omvang van de werkloosheid is de beroepsbevolking. Zowel de omvang als de samenstelling van de beroepsbevolking verandert voortdurend. Gebruik informatiebron 7. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het berekenen van het aantal werklozen, gegeven het aantal vacatures en de spanning op de arbeidsmarkt (vacatures per werkloze). Je moet de juiste rekenkundige bewerking toepassen om tot het antwoord te komen. Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van 'vacatures', 'werkloosheid' en 'spanning op de arbeidsmarkt' kennen. Daarnaast moet je begrijpen hoe deze concepten met elkaar in verband staan, met name de verhouding tussen vacatures en werklozen. Wat moet je kunnen: Je moet een eenvoudige deling kunnen uitvoeren om het aantal werklozen te berekenen. Je moet ook informatie uit een bron (zoals een grafiek of tekst) kunnen halen die de verhouding tussen vacatures en werklozen aangeeft. Waar op letten: Let goed op de formulering van de vraag en de eenheden. Zorg ervoor dat je de juiste bewerking (delen) toepast en niet per ongeluk vermenigvuldigt. Controleer of je de juiste getallen uit de informatiebronnen gebruikt. De spanning op de arbeidsmarkt is de verhouding van vacatures per werkloze, dus om werklozen te vinden, deel je het aantal vacatures door deze verhouding. Kernbegrippen: vacatures, werkloosheid, spanning op de arbeidsmarkt Veelgemaakte fouten: - De getallen vermenigvuldigen in plaats van delen (250.740 * 0,7). - De deling omdraaien (0,7 / 250.740). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-1/vraag/18 ## Vraag 20 – Berekening toename beroepsbevolking (2 punten) Gebruik informatiebron 7. Bereken met hoeveel personen de beroepsbevolking in het tweede kwartaal in 2018 is toegenomen. Schrijf je berekening op. Wat kun je verwachten: Je moet de toename van de beroepsbevolking berekenen aan de hand van een stroomdiagram over arbeidsmarktposities. Dit betekent dat je de instroom en uitstroom van personen naar en uit de beroepsbevolking moet identificeren en met elkaar moet verrekenen. Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'beroepsbevolking', 'werkzame beroepsbevolking', 'werkloze beroepsbevolking' en 'niet-beroepsbevolking' kennen. Ook moet je begrijpen hoe arbeidsmarktstromen in een stroomdiagram worden weergegeven. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een stroomdiagram kunnen interpreteren en de relevante stromen kunnen selecteren voor de berekening van de verandering in de omvang van de beroepsbevolking. Je moet ook een correcte berekening kunnen uitvoeren en opschrijven. Waar op letten: Let op dat je alleen de stromen meeneemt die de totale omvang van de beroepsbevolking beïnvloeden. Dit zijn de stromen van en naar de 'niet-beroepsbevolking'. De interne stromen tussen de 'werkzame beroepsbevolking' en 'werkloze beroepsbevolking' (pijlen b en d) veranderen de totale omvang van de beroepsbevolking niet en moeten dus niet worden meegenomen in de berekening. Zorg ervoor dat je zowel de instroom als de uitstroom correct identificeert en verrekent. Kernbegrippen: beroepsbevolking, werkzame beroepsbevolking, werkloze beroepsbevolking, niet-beroepsbevolking, arbeidsmarktstromen Veelgemaakte fouten: - De interne stromen tussen de werkzame en werkloze beroepsbevolking (pijlen b en d) meenemen in de berekening. Deze veranderen de totale omvang van de beroepsbevolking niet. - Alleen de instroom in de beroepsbevolking berekenen (205.000 + 156.000) en de uitstroom vergeten. - Vergeten dat de beroepsbevolking uit zowel de werkzame als de werkloze beroepsbevolking bestaat en dus alle stromen van en naar de niet-beroepsbevolking meegenomen moeten worden. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-1/vraag/20 ## Vraag 21 – Arbeidsmarkt en economische groei (1 punt) 1 p 21 De huidige situatie op de arbeidsmarkt heeft gevolgen voor de prijs van arbeid. In onderstaande grafiek wordt dit weergegeven. prijs ↑ p2 aanbod p1 vraag aantal werknemers Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen. Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers het juiste woord en de letter-cijfercombinatie in. Kies uit de woorden en letter-cijfercombinaties die tussen haakjes staan. De vraagcurve verschuift door de economische groei naar ... (1)... (rechts / links) De nieuwe evenwichtsprijs komt hierdoor te liggen bij ...(2)... (p1 / p2). Wat kun je verwachten: Je moet de gevolgen van economische groei op de arbeidsmarkt kunnen analyseren met behulp van een vraag- en aanbodgrafiek. Je kiest de juiste woorden om een economisch correcte tekst te maken over de verschuiving van de vraagcurve en de nieuwe evenwichtsprijs. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van vraag en aanbod kennen, inclusief de begrippen vraagcurve, aanbodcurve, evenwichtsprijs en de factoren die leiden tot een verschuiving van de vraagcurve. Specifiek moet je weten hoe economische groei de vraag naar arbeid beïnvloedt. Wat moet je kunnen: Je moet een grafiek van vraag en aanbod op de arbeidsmarkt kunnen interpreteren. Je moet kunnen bepalen hoe een verandering (zoals economische groei) de vraagcurve beïnvloedt (verschuiving naar rechts of links) en wat de gevolgen zijn voor de evenwichtsprijs (loon). Waar op letten: Let goed op de richting van de verschuiving van de vraagcurve: economische groei leidt tot een toename van de vraag, wat een verschuiving naar rechts betekent. Controleer vervolgens zorgvuldig welk snijpunt van de nieuwe vraagcurve met de aanbodcurve de nieuwe evenwichtsprijs aangeeft. Verwar p1 en p2 niet. Kernbegrippen: vraag en aanbod, arbeidsmarkt, evenwichtsprijs, loon, verschuiving van de vraagcurve, economische groei Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen een verschuiving naar links (krimp) en rechts (groei). - Het verkeerd aflezen van de nieuwe evenwichtsprijs in de grafiek (p2 in plaats van p1). - De labels p1 en p2 staan bij de snijpunten, wat kan leiden tot verwarring over welke prijs bij welk snijpunt hoort. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-1/vraag/21 ## Vraag 22 – Sociale zekerheid: WW en werknemersverzekeringen (1 punt) 1p 22 Jonas is verzekerd tegen inkomensverlies als hij werkloos wordt. → Maak van de onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen. Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan. Jonas heeft bij inkomensverlies recht op een uitkering vanuit de ...(1)... (WIA / WW). Dit is een ... (2)... (volksverzekering / werknemersverzekering). Door een reorganisatie bij de gemeente verliest Jonas zijn baan. Hij begint een eenmanszaak als zelfstandige zonder personeel (zzp-er). Hij is nu niet meer verzekerd tegen inkomensverlies. Het aantal zzp-ers dat zich vrijwillig verzekert tegen inkomensverlies neemt al jaren af. De meesten vinden zo'n verzekering tegen inkomensverlies (VTI) bij een groot verzekeringsfonds te duur. Gebruik informatiebron 8. Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken en moet de juiste economische termen kiezen uit gegeven opties om de tekst correct te maken. De vraag gaat over sociale zekerheid, specifiek over uitkeringen bij werkloosheid en het type verzekering. Wat moet je kennen: Je moet het verschil kennen tussen de WW (Werkloosheidswet) en de WIA (Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen). Daarnaast moet je het verschil weten tussen een volksverzekering en een werknemersverzekering. Wat moet je kunnen: Je moet de juiste termen kunnen toepassen in de context van een gegeven situatie (werkloosheid door reorganisatie) en de kenmerken van verschillende sociale verzekeringen kunnen onderscheiden. Waar op letten: Let goed op de reden van inkomensverlies (werkloosheid versus arbeidsongeschiktheid) om de juiste uitkering te kiezen. Let ook op wie verzekerd is (alle ingezetenen versus werknemers) om het juiste type verzekering te bepalen. Kernbegrippen: WW (Werkloosheidswet), werknemersverzekering, sociale zekerheid, volksverzekering Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen WW (werkloosheid) en WIA (arbeidsongeschiktheid). - Verwarring tussen het toepassingsgebied van een werknemersverzekering (voor werknemers) en een volksverzekering (voor alle ingezetenen). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2023/tijdvak-1/vraag/22 ## Vragen in dit examen ### Vraag 3 – Berekening opbrengst zonnepanelen Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het berekenen van de financiële opbrengst van zonnepanelen, waarbij je rekening moet houden met eigen verbruik en de verkoop van overtollige energie. Wat moet je kennen: Je moet de betekenis kennen van 'gemiddelde jaaropbrengst per zonnepaneel', 'eigen verbruik' en 'terugleveren' (verkopen van energie). Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de totale opbrengst van meerdere zonnepanelen te berekenen, het eigen verbruik hiervan af te trekken en het resterende overschot te vermenigvuldigen met een prijs per kWh. Waar op letten: Let goed op dat je eerst de totale opbrengst van alle zonnepanelen berekent. Trek daarna het eigen verbruik van de totale opbrengst af. Vermenigvuldig alleen het overschot (wat je teruglevert) met de verkoopprijs per kWh. Vergeet niet je berekening duidelijk op te schrijven. Kernbegrippen: opbrengst, energieverbruik, terugleveren, zonnepanelen ### Vraag 4 – Subsidies en Overdrachtsinkomen Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de aard van subsidies die huishoudens ontvangen van de overheid, specifiek in de context van het stimuleren van zonne-energie. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende soorten inkomen kennen: primair inkomen (uit arbeid, uit bezit) en overdrachtsinkomen. Je moet weten wat een subsidie is en hoe deze zich verhoudt tot deze inkomenssoorten. Wat moet je kunnen: Je moet subsidies kunnen classificeren als een vorm van inkomen en deze kunnen onderscheiden van inkomen uit arbeid, bezit of vermogen. Waar op letten: Let goed op het verschil tussen inkomen waar een directe tegenprestatie tegenover staat (zoals arbeid of het ter beschikking stellen van bezit) en inkomen waar dat niet het geval is, zoals subsidies of uitkeringen. Dit laatste is overdrachtsinkomen. Kernbegrippen: overdrachtsinkomen, subsidie, primair inkomen ### Vraag 5 – Asbestdak vervangen en zonnepanelen plaatsen: kom ik in aanmerking voor subsidie? Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een gemeentelijke regeling voor het vervangen van asbestdaken en het plaatsen van zonnepanelen. Je moet beoordelen of een familie in aanmerking komt voor deze regeling door de gestelde voorwaarden te controleren. Wat moet je kennen: Je moet de voorwaarden van de regeling kunnen identificeren en begrijpen. De kernconcepten zijn 'subsidie' en 'voorwaarden'. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit de bron kunnen halen en toepassen. Specifiek moet je: 1. De dakoppervlakte vergelijken met de minimale eis. 2. De totale jaaropbrengst van de zonnepanelen berekenen (aantal panelen x opbrengst per paneel). 3. De berekende opbrengst vergelijken met de minimale eis voor zonnepanelen. 4. Een conclusie trekken op basis van alle voorwaarden. Waar op letten: Let goed op beide voorwaarden die gesteld worden in de informatiebron: zowel de minimale dakoppervlakte als de minimale opgewekte energie van de zonnepanelen. Maak geen rekenfout bij het berekenen van de totale opgewekte energie van de zonnepanelen. Kernbegrippen: subsidie, voorwaarden ### Vraag 6 – Economische begrippen en overheidsfinanciën Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken waaruit je het juiste economische begrip moet kiezen. De tekst gaat over de Nederlandse economie, overheidsfinanciën en sociale zekerheid. Je moet de juiste woorden invullen om de tekst economisch correct te maken, waarbij je ook informatie uit een bron moet gebruiken. Wat moet je kennen: Je moet de volgende kernconcepten kennen: - Het verband tussen economische groei en overheidsinkomsten (belastingen) en -uitgaven (sociale uitkeringen). - Het verschil tussen een begrotingsoverschot en een begrotingstekort. - De betekenis van staatsschuld en de manieren om deze te beïnvloeden (aflossen). - De verschillende soorten sociale zekerheid, specifiek het onderscheid tussen een volksverzekering (zoals AOW) en andere vormen, en hoe deze gefinancierd worden (sociale premies). Wat moet je kunnen: Je moet: - Informatie uit een grafiek (informatiebron 2) kunnen aflezen en interpreteren om het begrotingssaldo voor een specifiek jaar te bepalen. - Economische begrippen correct toepassen in een gegeven context. - Logisch redeneren over de gevolgen van economische groei voor de overheidsfinanciën. Waar op letten: Let op de volgende veelvoorkomende valkuilen: - Verwar de verschillende soorten sociale zekerheid niet: AOW is een volksverzekering, geen werknemersverzekering of sociale voorziening. Volksverzekeringen worden betaald uit sociale premies. - Lees informatiebron 2 nauwkeurig af om te bepalen of er sprake is van een overschot of tekort op de overheidsbegroting voor 2018. - Begrijp het verschil tussen 'af te lossen op' en 'rente te betalen over' de staatsschuld. Een overschot biedt de mogelijkheid om af te lossen, niet alleen om rente te betalen. Kernbegrippen: economische groei, belastinginkomsten, sociale uitkeringen, begrotingsoverschot, staatsschuld, aflossen, AOW, volksverzekering, sociale premies ### Vraag 7 – Berekening Rijksinkomsten met Begrotingssaldo Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het berekenen van de rijksinkomsten, waarbij je informatie over rijksuitgaven, nationaal inkomen en het begrotingssaldo moet combineren. Je moet een percentage omrekenen en dit toepassen op het nationaal inkomen, om vervolgens de rijksinkomsten te bepalen. Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'rijksinkomsten', 'rijksuitgaven', 'nationaal inkomen' en 'begrotingsoverschot' kennen. Ook moet je weten hoe je een percentage omrekent naar een decimaal getal en hoe je dit toepast in een berekening. Wat moet je kunnen: Je moet een percentage correct kunnen omrekenen naar een decimaal getal. Je moet het begrotingssaldo kunnen interpreteren (overschot of tekort) en dit correct kunnen toepassen in een berekening om de rijksinkomsten te bepalen. Je moet de juiste gegevens uit een grafiek kunnen aflezen en deze in de berekening kunnen gebruiken. Waar op letten: Let goed op het jaartal waarvoor de berekening gevraagd wordt en lees het bijbehorende begrotingssaldo correct af uit de grafiek. Zorg ervoor dat je het percentage van het begrotingssaldo correct omrekent naar een decimaal getal (bijvoorbeeld 0,8% is 0,008). Onthoud dat een begrotingsoverschot betekent dat de inkomsten hoger zijn dan de uitgaven, dus je telt het overschot op bij de uitgaven om de inkomsten te vinden. Kernbegrippen: begrotingsoverschot, rijksinkomsten, rijksuitgaven, nationaal inkomen ### Vraag 8 – Overheidsmaatregelen en inflatie Wat kun je verwachten: Deze vraag test je begrip van hoe overheidsmaatregelen de inflatie kunnen beïnvloeden. Je moet een specifieke maatregel kunnen noemen en uitleggen hoe deze leidt tot een stijging van de inflatie. Wat moet je kennen: Je moet de definities van inflatie en koopkracht kennen. Daarnaast moet je bekend zijn met verschillende soorten overheidsmaatregelen (belastingen, accijnzen) en hun directe en indirecte effecten op prijzen en bestedingen. Wat moet je kunnen: Je moet een verband kunnen leggen tussen een overheidsmaatregel en de daaruit voortvloeiende inflatie. Dit betekent dat je de keten van oorzaak en gevolg helder moet kunnen uitleggen. Waar op letten: Let goed op dat je een maatregel noemt die de inflatie daadwerkelijk verhoogt, en niet verlaagt. Zorg er ook voor dat je de uitleg geeft over hoe de maatregel tot inflatie leidt; alleen de maatregel noemen is niet voldoende. Kernbegrippen: inflatie, koopkracht, overheidsmaatregelen, belastingen, bestedingen ### Vraag 9 – Koopkracht en reëel inkomen: effect van een koopkrachtpakket Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de ontwikkeling van de koopkracht of het reële inkomen van een specifieke groep, beïnvloed door een economische maatregel zoals een koopkrachtpakket. Je moet informatie uit een grafiek of tabel aflezen en correct interpreteren. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'reëel inkomen' en 'koopkracht' kennen. Ook moet je weten dat een 'koopkrachtpakket' bedoeld is om de koopkracht te verhogen. Wat moet je kunnen: Je moet een staafdiagram kunnen aflezen en de juiste gegevens eruit kunnen halen. Specifiek moet je de juiste groep (bijv. 'werkenden') en de juiste situatie (bijv. 'na het koopkrachtpakket') kunnen identificeren en de bijbehorende waarde kunnen aflezen. Waar op letten: Let goed op de specifieke groep waar de vraag naar verwijst (hier: 'werkenden'). Let ook goed op het moment of de situatie waar de vraag naar vraagt (hier: 'na het koopkrachtpakket'). Verwar dit niet met de situatie 'voor' het pakket of met algemene inflatiecijfers uit de tekst. Controleer altijd of je de juiste staaf of cel in de grafiek/tabel afleest. Kernbegrippen: reëel inkomen, koopkracht, koopkrachtpakket ### Vraag 19 – Arbeidsmarktposities en -stromen Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over veranderingen in de arbeidsmarktpositie van personen. Je moet deze veranderingen plaatsen in een gegeven schema (stroomdiagram) dat de verschillende arbeidsmarktposities en de overgangen daartussen weergeeft. Informatiebron 7 is hierbij essentieel. Wat moet je kennen: Je moet de definities van de volgende arbeidsmarktposities kennen: werkzame beroepsbevolking, werkloze beroepsbevolking en niet-beroepsbevolking. Het is cruciaal om het verschil te weten tussen 'werkloos' (wel zoekend naar betaald werk) en 'niet-beroepsbevolking' (niet zoekend naar betaald werk). Wat moet je kunnen: Je moet een stroomdiagram kunnen interpreteren. Dit betekent dat je de start- en eindpunten van de pijlen correct moet kunnen aflezen en de betekenis van de overgangen moet kunnen koppelen aan de beschrijvingen van personen. Je moet de informatie uit de vraagtekst en de bijlage (Informatiebron 7) combineren om de juiste plaatsen in het schema te bepalen. Waar op letten: Let goed op de specifieke kenmerken van elke persoon: of ze werkloos zijn geworden én betaald werk zoeken, of dat ze gestopt zijn met werken én geen betaalde baan meer zoeken. Dit onderscheid is cruciaal voor het bepalen van de juiste categorie. Interpreteer de richting van de pijlen in het stroomdiagram correct. Verwar 'werkloos' niet met 'niet-beroepsbevolking'. Kernbegrippen: beroepsbevolking, werkzame beroepsbevolking, werkloze beroepsbevolking, niet-beroepsbevolking, arbeidsmarkt ### Vraag 23 – Berekenen van niet-verzekerde zzp'ers Wat kun je verwachten: Je moet het aantal zzp'ers berekenen dat niet verzekerd is tegen inkomensverlies, gebaseerd op een gegeven totaal aantal zzp'ers en een percentage verzekerde zzp'ers uit een informatiebron. Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van 'zzp-er' en 'verzekering tegen inkomensverlies' kennen. Ook moet je weten hoe je met procenten rekent. Wat moet je kunnen: Je moet percentages kunnen omzetten naar absolute aantallen en deze kunnen gebruiken in een berekening om het gevraagde aantal te vinden. Je moet ook de juiste informatie uit een tabel kunnen selecteren. Waar op letten: Let goed op het juiste jaar (2016) en het bijbehorende percentage (19%) uit informatiebron 8. Zorg ervoor dat je het aantal niet-verzekerde zzp'ers berekent, en niet het aantal verzekerde zzp'ers. Controleer je rekenstappen zorgvuldig om rekenfouten te voorkomen. Kernbegrippen: zzp-er, verzekering tegen inkomensverlies, procenten ### Vraag 24 – Berekening spaartijd voor ziekte-uitkering Wat kun je verwachten: Je moet berekenen hoe lang Jonas moet sparen om zelf een bedrag op te bouwen dat gelijk is aan zes maanden uitkering van het broodfonds, als hij de maandelijkse inleg van het broodfonds op zijn eigen spaarrekening zou zetten. Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je informatie uit een tabel (bron 9) kunt halen en hoe je een eenvoudige berekening uitvoert met vermenigvuldigen en delen. Wat moet je kunnen: Je moet de juiste maandelijkse inleg vinden die hoort bij een gewenste uitkering van € 2.000 netto per maand. Vervolgens moet je het totale benodigde spaarbedrag berekenen voor zes maanden en dit delen door de maandelijkse inleg om het aantal maanden te vinden. Waar op letten: Let goed op dat je de juiste maandelijkse inleg (€ 80) opzoekt in informatiebron 9 die hoort bij een uitkering van € 2.000. Vermenigvuldig het gewenste maandelijkse bedrag (€ 2.000) met 6 om het totale benodigde bedrag te krijgen. Voorkom reken- of leesfouten. Kernbegrippen: sparen, broodfonds, inleg, uitkering ### Vraag 25 – Broodfonds vs. Zelf Sparen: Het Voordeel van Risicospreiding Wat kun je verwachten: Je moet het voordeel van een broodfonds ten opzichte van zelf sparen kunnen uitleggen, specifiek gericht op de snelheid waarmee je een uitkering kunt ontvangen bij ziekte. Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van een broodfonds kennen, zoals het idee van een collectieve pot en risicospreiding. Ook moet je het verschil tussen sparen en verzekeren/collectief delen begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet een economisch voordeel kunnen benoemen en uitleggen, waarbij je twee alternatieven (broodfonds en zelf sparen) met elkaar vergelijkt. Waar op letten: Let erop dat je het contrast met 'zelf sparen' duidelijk benoemt. Het kernpunt is dat je via een broodfonds sneller een uitkering kunt ontvangen dan wanneer je zelf een buffer moet opbouwen. Vermijd algemene voordelen van een broodfonds die niet direct het verschil met zelf sparen benadrukken. Kernbegrippen: risicospreiding, solidariteit, verzekeren, sparen ### Vraag 26 – Nationaal inkomen berekenen met indexcijfers Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het berekenen van het nationaal inkomen in een basisjaar, gegeven het nationaal inkomen in een verslagjaar en het bijbehorende indexcijfer. Wat moet je kennen: Je moet de definitie van een indexcijfer kennen en weten dat het basisjaar altijd een indexcijfer van 100 heeft. Je moet ook weten wat 'nationaal inkomen' en 'basisjaar' betekenen. Wat moet je kunnen: Je moet een berekening kunnen uitvoeren om het nationaal inkomen in het basisjaar te vinden, gebruikmakend van het nationaal inkomen in het verslagjaar en het gegeven indexcijfer. Dit betekent dat je de waarde van het verslagjaar deelt door het indexcijfer van het verslagjaar en vervolgens vermenigvuldigt met 100. Waar op letten: Let op dat je niet verkeerd omrekent met het indexcijfer (bijvoorbeeld vermenigvuldigen met 400 in plaats van delen). Vergeet ook niet te vermenigvuldigen met 100, omdat dit het indexcijfer van het basisjaar is. Kernbegrippen: indexcijfer, nationaal inkomen, basisjaar ### Vraag 27 – Nationaal inkomen en importgroei in Costa Rica Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de groei van het nationaal inkomen leidt tot een stijging van de import, specifiek voor Costa Rica. De vraag verwijst ook naar informatiebron 10, die je moet gebruiken om te laten zien dat Costa Rica minder afhankelijk is geworden van de export van landbouwproducten. De uitleg over de import is 1 punt waard. Wat moet je kennen: Je moet de definities en relaties kennen van de volgende kernconcepten: nationaal inkomen, besteedbaar inkomen, import en vraag. Je moet ook weten hoe je informatie uit een bron (informatiebron 10) kunt gebruiken om een economische ontwikkeling te onderbouwen. Wat moet je kunnen: Je moet een economische causale keten kunnen uitleggen, specifiek de relatie tussen nationaal inkomen, besteedbaar inkomen, vraag en import. Je moet ook informatie uit een bron kunnen interpreteren en toepassen in je antwoord. Waar op letten: Let erop dat je de link legt tussen nationaal inkomen en het besteedbaar inkomen van de inwoners. Zorg er ook voor dat je specifiek benoemt dat het gaat om de vraag naar *buitenlandse* producten. Vergeet niet informatiebron 10 te gebruiken voor het tweede deel van de vraag. Kernbegrippen: nationaal inkomen, besteedbaar inkomen, import, vraag ### Vraag 28 – Betalingsbalans en toerisme Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken en moet de juiste economische termen kiezen om de zinnen correct te maken. Je moet informatie uit een bron (tabel) gebruiken om de antwoorden te bepalen. Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van 'betalingsbalans', 'import', 'export', 'overschot' en 'tekort' kennen. Ook moet je weten hoe toerisme wordt geregistreerd op de betalingsbalans (als export van diensten). Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tabel kunnen interpreteren en toepassen om een economische situatie te beoordelen. Je moet logisch kunnen redeneren over geldstromen tussen landen. Waar op letten: Let goed op de relatie tussen import en export voor het bepalen van een overschot of tekort op de betalingsbalans. Een hoge importwaarde ten opzichte van de exportwaarde leidt tot een tekort. Let ook op de richting van de geldstroom bij diensten zoals toerisme: als buitenlanders geld uitgeven in een land, is dat export van diensten voor dat land. Kernbegrippen: betalingsbalans, import, export, tekort op de betalingsbalans, export van diensten, toerisme ### Vraag 29 – Inkomensverdeling aflezen uit een Lorenzcurve Wat kun je verwachten: Je krijgt een Lorenzcurve en moet daaruit de inkomensverdeling aflezen voor een specifieke groep, en vervolgens een berekening uitvoeren om het aandeel van een andere groep te bepalen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat een Lorenzcurve voorstelt en hoe je deze moet interpreteren. Kernconcepten zijn 'Lorenzcurve', 'inkomensverdeling' en 'nationaal inkomen'. Wat moet je kunnen: Je moet nauwkeurig gegevens kunnen aflezen uit een grafiek (Lorenzcurve) en een eenvoudige berekening kunnen uitvoeren (aftrekken van 100%). Waar op letten: Let goed op welke groep inkomensontvangers gevraagd wordt (bijvoorbeeld de hoogste inkomens versus de laagste inkomens). De Lorenzcurve toont cumulatief het aandeel van de laagste inkomens. Trek het aandeel van de onderste 80% af van 100% om het aandeel van de hoogste 20% te vinden. Controleer of je het juiste punt op de grafiek afleest. Kernbegrippen: Lorenzcurve, inkomensverdeling, nationaal inkomen ### Vraag 30 – Inkomensverdeling en de Lorenzcurve: Nivellering of Denivellering? Wat kun je verwachten: Deze vraag test je begrip van de Lorenzcurve en de begrippen nivellering en denivellering. Je moet gegevens uit een tekst vergelijken met een Lorenzcurve in een informatiebron om te bepalen of de inkomensverschillen groter of kleiner zijn geworden en welke term daarbij hoort. Wat moet je kennen: De definitie en interpretatie van een Lorenzcurve: wat betekent het als de curve dichter bij of verder van de diagonaal ligt? Het verschil tussen nivellering (inkomensverschillen worden kleiner) en denivellering (inkomensverschillen worden groter). Hoe je inkomensverdelingen over verschillende jaren of situaties met elkaar vergelijkt aan de hand van de Lorenzcurve. Wat moet je kunnen: Gegevens uit een tekst correct aflezen en interpreteren. Een Lorenzcurve (informatiebron 11) correct aflezen en interpreteren. De gegevens van twee verschillende momenten (2000 en 2017) met elkaar vergelijken aan de hand van de Lorenzcurve. Op basis van de vergelijking bepalen of er sprake is van nivellering of denivellering. De juiste term (nivellering/denivellering) koppelen aan de juiste omschrijving (inkomensverschillen groter/kleiner). Waar op letten: Let goed op de definitie van nivellering en denivellering. Nivellering betekent dat de inkomensverschillen kleiner worden, terwijl denivellering betekent dat ze groter worden. Vergelijk de percentages van het inkomen voor de laagste inkomensgroepen zorgvuldig tussen 2000 en 2017. Een Lorenzcurve die dichter bij de diagonaal ligt, duidt op een gelijkere inkomensverdeling (nivellering). Kernbegrippen: Lorenzcurve, Nivellering, Denivellering, Inkomensverdeling ### Vraag 31 – Economische ontwikkeling door ontwikkelingshulp Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de logische volgorde van economische verschijnselen die leiden tot economische ontwikkeling, specifiek in de context van ontwikkelingshulp en investeringen in onderwijs. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'structurele ontwikkelingshulp', 'investeringen in onderwijs', 'scholingsniveau', 'nationaal inkomen' en 'economische ontwikkeling' kennen. Begrijp hoe deze concepten met elkaar samenhangen in een oorzaak-gevolgketen. Wat moet je kunnen: Je moet een logische oorzaak-gevolgketen kunnen opstellen tussen verschillende economische verschijnselen. Dit betekent dat je de directe en indirecte effecten van economische acties, zoals ontwikkelingshulp, op lange termijn resultaten, zoals een hoger nationaal inkomen, kunt identificeren en ordenen. Waar op letten: Let goed op de volgorde van de verschijnselen. Verwar oorzaak en gevolg niet. Bedenk dat ontwikkelingshulp vaak indirect werkt, bijvoorbeeld door de overheid in staat te stellen te investeren, wat vervolgens leidt tot verbeteringen in scholing en inkomen. Een hoger nationaal inkomen is een gevolg van een productiever opgeleide bevolking, niet andersom. Kernbegrippen: structurele ontwikkelingshulp, investeringen in onderwijs, scholingsniveau, nationaal inkomen, economische ontwikkeling ### Vraag 32 – Berekening gemiddelde online besteding per consument Wat kun je verwachten: Je moet de gemiddelde totale online besteding van een Nederlandse consument in 2017 berekenen. Dit doe je door eerst de gemiddelde prijs per online aankoop te bepalen en dit vervolgens te vermenigvuldigen met het gemiddelde aantal online aankopen per consument. Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je een gemiddelde berekent en hoe je met grote getallen (miljarden) omgaat. Ook is het belangrijk om de juiste gegevens uit de vraagtekst en eventuele bijlagen te selecteren. Wat moet je kunnen: Je moet een berekening kunnen opzetten en uitvoeren met de gegeven cijfers. Dit omvat het delen van de totale waarde door het aantal aankopen en vervolgens het vermenigvuldigen van dit resultaat met het gemiddelde aantal aankopen per consument. Waar op letten: Let op het correct omrekenen van 'miljarden' naar cijfers (bijvoorbeeld 22,5 miljard is 22.500.000.000). Zorg ervoor dat je de berekening volledig maakt en niet stopt na de eerste stap (gemiddelde prijs per aankoop). Verwar het aantal online aankopen niet met het aantal consumenten. Kernbegrippen: gemiddelde berekenen, online consumentenbestedingen ### Vraag 33 – Gemiddeld aankoopbedrag berekenen met procentuele veranderingen Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de verandering van het gemiddelde aankoopbedrag tussen twee jaren. Je moet de procentuele veranderingen van het aantal aankopen en de totale bestedingen analyseren om te bepalen of het gemiddelde bedrag stijgt of daalt en dit uitleggen. Wat moet je kennen: Je moet de definitie van het gemiddelde aankoopbedrag kennen en begrijpen hoe procentuele veranderingen de uitkomst van een deling beïnvloeden. Wat moet je kunnen: Je moet procentuele veranderingen kunnen interpreteren en deze kunnen toepassen om de verandering in een gemiddelde waarde te bepalen. Je moet ook een heldere uitleg kunnen formuleren. Waar op letten: Let goed op de verhouding tussen de procentuele groei van het aantal online aankopen en de totale bestedingen. Een grotere procentuele groei van het aantal aankopen ten opzichte van de totale bestedingen leidt tot een daling van het gemiddelde aankoopbedrag. Verwar absolute getallen niet met procentuele veranderingen. Kernbegrippen: procentuele verandering, gemiddelde aankoopbedrag, verhoudingen ### Vraag 34 – E-commerce, influencers en inkomensvormen Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst over e-commerce en influencers met open plekken. Je moet de juiste economische termen kiezen om de zinnen correct aan te vullen. Wat moet je kennen: De definitie van e-commerce. De relatie tussen oorzaak en gevolg in economische contexten. Het concept van specialisatie en arbeidsverdeling. De verschillende vormen van inkomen: inkomen in natura, inkomen uit bezit en inkomen uit overdrachten. Wat moet je kunnen: Economische begrippen correct toepassen in een gegeven context. Onderscheid maken tussen oorzaak en gevolg. De juiste inkomensvorm identificeren op basis van een beschrijving. Waar op letten: Let goed op de logische volgorde van gebeurtenissen: is iets een oorzaak of een gevolg? Begrijp het verschil tussen een 'specialisatie' (een specifiek beroep) en een 'techniek' (een methode of middel). Weet het precieze onderscheid tussen inkomen in natura (goederen/diensten als beloning), inkomen uit bezit (uit vermogen) en inkomen uit overdrachten (zonder directe tegenprestatie). Kernbegrippen: e-commerce, influencer, specialisatie, arbeidsverdeling, inkomen in natura, inkomen uit bezit, inkomen uit overdrachten ### Vraag 35 – Marketingmix: Presentatie- en Promotiebeleid Wat kun je verwachten: Deze vraag test je kennis van de marketingmix, specifiek welke instrumenten worden ingezet in een gegeven situatie, zoals een social media post van een influencer. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende instrumenten van de marketingmix (de 'P's') kennen en begrijpen wat elk instrument inhoudt. Specifiek voor deze vraag zijn 'presentatiebeleid' en 'promotiebeleid' belangrijk. Wat moet je kunnen: Je moet een afbeelding of beschrijving van een marketingactiviteit kunnen analyseren en de juiste marketingmixinstrumenten kunnen identificeren die daarbij worden gebruikt. Je moet onderscheid kunnen maken tussen de verschillende P's en valkuilen vermijden, zoals het verwarren van 'plaats' met een fysieke locatie of 'personeel' met een influencer. Waar op letten: Let goed op de acties die worden ondernomen in de afbeelding. Worden producten aantrekkelijk getoond (presentatie)? Wordt er reclame gemaakt of aandacht gegenereerd (promotie)? Wordt er een prijs genoemd (prijs)? Gaat het over verkoopkanalen (plaats)? Of over het eigen personeel van het bedrijf (personeel)? Kernbegrippen: marketingmix, presentatiebeleid, promotiebeleid ### Vraag 36 – Commerciële versus sociale beïnvloeding door influencers Wat kun je verwachten: Deze vraag test je begrip van de aard van beïnvloeding door influencers, specifiek of het naast sociale beïnvloeding ook commerciële beïnvloeding betreft en wie de drijvende kracht is achter deze commerciële beïnvloeding. Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'commerciële beïnvloeding' en 'sociale beïnvloeding' kennen. Ook is kennis van 'influencermarketing' en het concept 'winstoogmerk' essentieel. Wat moet je kunnen: Je moet kunnen onderscheiden wanneer beïnvloeding commercieel is en wanneer sociaal, en de rol van de influencer in relatie tot de achterliggende producent correct kunnen plaatsen. Waar op letten: Let goed op de rol van de influencer: is deze een onafhankelijke consument of een betaald marketingkanaal? En wie heeft het winstoogmerk in deze constructie? Verwar de intieme band die volgers ervaren niet met het commerciële doel van de influencer en de producent. Kernbegrippen: Commerciële beïnvloeding, Sociale beïnvloeding, Influencermarketing, Winstoogmerk ### Vraag 37 – Aansprakelijkheid en belasting bij een Besloten Vennootschap (BV) Wat kun je verwachten: Je moet de juiste economische termen kiezen om zinnen over de aansprakelijkheid en belasting van een BV correct te maken. Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van een Besloten Vennootschap (BV) kennen, specifiek met betrekking tot aansprakelijkheid en de soort belasting die een BV betaalt over de winst. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de juiste termen te selecteren uit gegeven opties om economisch correcte uitspraken te formuleren over een BV. Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen 'privé' en 'zakelijk' bij aansprakelijkheid, en tussen 'inkomstenbelasting' en 'vennootschapsbelasting' bij de winstbelasting van een BV. Een BV is een rechtspersoon, wat cruciaal is voor zowel de aansprakelijkheid als de belasting. Kernbegrippen: besloten vennootschap (bv), rechtspersoon, aansprakelijkheid, vennootschapsbelasting ### Vraag 38 – Marktvormen herkennen: Monopolistische Concurrentie Wat kun je verwachten: Je krijgt een beschrijving van een marktsituatie en moet de juiste marktvorm kiezen uit de gegeven opties. Let goed op de kenmerken van de producten en het aantal aanbieders. Wat moet je kennen: De kenmerken van de verschillende marktvormen: monopolie, monopolistische concurrentie, oligopolie en volkomen concurrentie. Specifiek de begrippen 'heterogene producten' en 'aantal aanbieders'. Wat moet je kunnen: De beschrijving van een marktsituatie analyseren en de relevante kenmerken (zoals productaard en aantal concurrenten) koppelen aan de juiste marktvorm. Waar op letten: Let op de combinatie van 'veel concurrenten' en 'heterogene producten'. Verwar monopolistische concurrentie niet met volkomen concurrentie (homogene producten) of oligopolie/monopolie (minder aanbieders). Kernbegrippen: marktvorm, monopolistische concurrentie, heterogene producten, aantal aanbieders ### Vraag 39 – Berekening resterende afzetcapaciteit Wat kun je verwachten: Je moet de resterende afzetcapaciteit berekenen door de maximale omzet te vergelijken met de huidige omzet en dit verschil om te zetten naar een aantal producten. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'productiecapaciteit', 'omzet', 'afzet' en 'verkoopprijs' kennen en begrijpen hoe deze met elkaar samenhangen. Wat moet je kunnen: Je moet een berekening kunnen opstellen waarbij je het verschil in omzet deelt door de verkoopprijs per product om de extra afzet te bepalen. Je moet ook relevante informatie uit een tabel kunnen halen. Waar op letten: Let goed op dat je niet alleen de maximale omzet deelt door de verkoopprijs, of alleen het verschil in omzet berekent zonder te delen. Zorg ervoor dat je het verschil tussen de maximale en de huidige omzet gebruikt, en dit vervolgens deelt door de verkoopprijs per product. Kernbegrippen: productiecapaciteit, omzet, afzet, verkoopprijs ### Vraag 40 – Financieringsmogelijkheden voor een BV Wat kun je verwachten: Deze vraag test je kennis over verschillende manieren waarop een besloten vennootschap (BV) geld kan aantrekken om investeringen te financieren, naast een banklening. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende financieringsvormen kennen die beschikbaar zijn voor een BV, zoals het uitgeven van aandelen, obligaties en crowdfunding. Ook moet je weten wat een BV is en hoe deze zich onderscheidt van andere bedrijfsvormen. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om, gegeven een scenario, alternatieve financieringsmogelijkheden te benoemen die passen bij de bedrijfsvorm (BV) en de context (uitbreiding en productie verhogen). Waar op letten: Let goed op de uitsluiting in de vraag ('naast het lenen van geld bij een bank'). Zorg ervoor dat de genoemde financieringsmogelijkheid past bij een BV en niet bij een andere bedrijfsvorm. Vermijd het noemen van interne financieringsmogelijkheden als de vraag duidelijk duidt op extern aangetrokken geld voor uitbreiding. Kernbegrippen: financiering, besloten vennootschap (bv), aandelen, obligaties, crowdfunding ### Vraag 41 – Kostprijsberekening na productie-uitbreiding Wat kun je verwachten: Je moet de totale kostprijs per product berekenen na een productie-uitbreiding, waarbij zowel de vaste als variabele kosten veranderen. Je gebruikt hiervoor de gegevens uit informatiebron 13. Wat moet je kennen: Je moet de definities van vaste kosten, variabele kosten en totale kostprijs kennen. Ook moet je weten hoe je deze kosten per product berekent en hoe je een percentageverandering toepast. Wat moet je kunnen: Je moet de vaste kosten per product kunnen berekenen door de totale vaste kosten te delen door het aantal producten. Je moet de nieuwe variabele kosten per product kunnen berekenen na een percentage daling. Tot slot moet je de totale kostprijs per product kunnen berekenen door de vaste en variabele kosten per product op te tellen. Waar op letten: Let goed op dat je de gegevens van 'na uitbreiding' gebruikt en niet die van 'voor uitbreiding'. Vergeet niet de vaste kosten te delen door het aantal producten. Bereken de daling van de variabele kosten correct en pas deze toe op de oorspronkelijke variabele kosten per product. Kernbegrippen: kostprijs, vaste kosten, variabele kosten, productie-uitbreiding ### Vraag 42 – Gevolgen van productie-uitbreiding op winstmarge Wat kun je verwachten: Deze vraag test je begrip van de relatie tussen verkoopprijs, kostprijs en winstmarge, vooral in de context van een productie-uitbreiding. Wat moet je kennen: Je moet de definities van winstmarge, kostprijs (vast en variabel) en verkoopprijs kennen. Ook moet je weten hoe deze concepten elkaar beïnvloeden bij veranderingen in productie. Wat moet je kunnen: Je moet de kostprijs per product kunnen berekenen, zowel voor als na een productie-uitbreiding. Je moet ook de impact van een veranderende kostprijs op de winstmarge kunnen analyseren, gegeven een constante verkoopprijs. Waar op letten: Let goed op de verandering in de kostprijs per product na de uitbreiding. Vergeet niet dat de variabele kosten per product dalen en de vaste kosten over meer producten worden verdeeld, wat de totale kostprijs per product beïnvloedt. Verwar winstmarge niet met totale winst of omzet. Kernbegrippen: winstmarge, kostprijs, verkoopprijs ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 ### Pagina 2 Dit is een opgavenpagina uit een examen met als onderwerp 'Zonnepanelen'. De pagina bevat tekstuele informatie, een illustratie van een huis met zonnepanelen en een elektriciteitspaal, en een tabel met gegevens. De student wordt gevraagd om vragen te beantwoorden op basis van de verstrekte informatie en een bijlage (informatiebron 1). De vragen betreffen het identificeren van manieren om energie te besparen, het uitleggen van de maatschappelijke voordelen van zonnepanelen, en het berekenen van de te ontvangen vergoeding voor de opgewekte energie. Wiskundige concepten zoals berekeningen met kWh (kilowattuur) en financiële bedragen zijn relevant. De student moet de berekening opschrijven. ### Pagina 3 1p 4 De gemeente Zonnehoven wil het gebruik van zonne-energie stimuleren en verleent subsidies op de aanschaf van zonnepanelen door huishoudens. Hoe worden deze subsidies die de huishoudens van de gemeente ontvangen genoemd? A inkomen uit arbeid B inkomen uit bezit C inkomen uit overdrachten D inkomen uit vermogen Volgens de informatiebrochure van de gemeente is er een regeling omtrent asbestdaken en zonnepanelen. De familie De Gaaijer uit Zonnehoven wil het oude asbestdak van $300$ m$^2$ vervangen en de $16$ zonnepanelen, met een jaaropbrengst van $270$ kWh per paneel, daarop plaatsen. Gebruik informatiebron 1. 1p 5 Leg uit of de familie de Gaaijer in aanmerking komt voor deze regeling van de gemeente. GT-0233-a-23-1-0 3 / 18 lees verder ► ► ► ### Pagina 4 Dit is een opgavepagina van een examen, getiteld 'Leden der Staten-Generaal'. De pagina bevat tekstuele informatie en een foto van Koning Willem-Alexander. De opgave vraagt de student om informatiebron 2 en 3 (niet op deze pagina) te gebruiken om vragen te beantwoorden. Een specifieke opdracht is om een tekst (informatiebron 2) te voltooien door de juiste woorden uit een gegeven lijst te kiezen. Deze opdracht is gemarkeerd met '3p 6', wat mogelijk staat voor 3 punten en opdracht 6. De tekst behandelt economische concepten zoals overheidsinkomsten (belastingen, importheffingen), uitgaven (sociale uitkeringen), economische groei, begrotingstekorten, staatsschuld, vergrijzing en de AOW. De student moet woorden selecteren om lege plekken in de tekst aan te vullen, gerelateerd aan overheidsfinanciën en demografische trends. De opgave is bedoeld om begrip van economische en maatschappelijke vraagstukken te toetsen. ### Pagina 5 Dit is een opgavenpagina die context biedt aan de hand van een citaat van 'Carlein' over economische verwachtingen. Er worden twee informatieblokken gebruikt: Informatiebron 2 en 3. Informatiebron 2 bevat gegevens over de rijksuitgaven en het nationaal inkomen in 2018, en vraagt de student om de verwachte rijksinkomsten te berekenen. Informatiebron 3 stelt een vraag over de reële inkomens van werkenden in 2018 na een koopkrachtpakket, met vier meerkeuzeopties. Verderop wordt een citaat van Carlein gegeven dat de relatie tussen inkomen, consumptie en werkgelegenheid uitlegt, waarbij de student gaten in de tekst moet invullen met de juiste economische termen. De pagina bevat geen grafieken of tabellen, maar wel verwijzingen naar cijfers (€ 276,7 miljard, € 725 miljard, 1,4%, 0,5%, 0,7%, 1,4%, 2,1%). De student wordt gevraagd om berekeningen uit te voeren, vragen te beantwoorden en tekstuele lacunes aan te vullen met specifieke economische concepten. ### Pagina 6 Andere tijden en de onze Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 4 en 5 in de bijlage. In 1955 kostte een kilo boter in Nederland 3 gulden¹⁾ terwijl de prijs in België tweemaal zo hoog was. Door het prijsverschil zagen handige jongens in de grensstreek een mogelijkheid om een goede boterham bij te verdienen door boter van Nederland naar België te smokkelen. [FIGUUR: Drie personen met grote tassen op hun rug, lopend door een bosrijk gebied.] drie smokkelaars met pungels op weg noot 1 De gulden (Hfl.) was tot 2002 het betaalmiddel in Nederland. 1p 11 Gebruik informatiebron 4. Regelmatig werden smokkelaars betrapt door de douane. Op elke, naar België gesmokkelde, kilo boter verdienden de smokkelaars twee gulden. → Bereken hoeveel gulden een smokkelaar gemiddeld verdiende op 50 ‘pungels’ boter. Schrijf je berekening op. Het prijsverschil werd veroorzaakt doordat de Nederlandse zuivelbedrijven een subsidie voor hun boter ontvingen van de Nederlandse overheid. De Belgische overheid kwam met een tegenmaatregel door een importheffing te berekenen op Nederlandse boter. 2p 12 Gebruik informatiebron 5. Leg uit dat het door de Nederlandse subsidie én de Belgische importheffing financieel interessant werd om boter van Nederland naar België te smokkelen. GT-0233-a-23-1-o 6 / 18 lees verder ►►► ### Pagina 7 Dit document is een examenpagina (opgave) met drie vragen, genummerd 13, 14 en 15, en een vraag over exportsubsidies (16). De vragen gaan over economische concepten gerelateerd aan importheffingen, handel binnen de Europese Economische Gemeenschap (EEG) en latere Europese Unie (EU), en concurrentie. Vraag 13 is een meerkeuzevraag over wie de importheffing op boterproductie betaalt en doorrekent. Vraag 14 vereist dat studenten een passage aanvullen met de juiste termen om de gevolgen van het vrije verkeer van goederen en diensten binnen de EU te beschrijven, waarbij ze moeten kiezen tussen 'afgenomen' of 'toegenomen' prijsverschillen en 'groter' of 'kleiner'. Vraag 15 vraagt om uitleg over hoe subsidie en importheffing in strijd kunnen zijn met het bevorderen van eerlijke concurrentie binnen de EU. Vraag 16 vraagt naar de redenen waarom de EU protectionistische maatregelen neemt tegen producten van buiten de EU, wat aangeeft dat er geen grafieken, tabellen of figuren aanwezig zijn op deze pagina. ### Pagina 8 Dit is een opgavenpagina van een examen met als titel 'Een spannende arbeidsmarkt'. De tekst introduceert de dynamiek van de arbeidsmarkt, gedefinieerd door vraag en aanbod (vacatures en werklozen), en verwijst naar informatiebronnen 6 en 7. De student wordt gevraagd om de spanning op de arbeidsmarkt te berekenen en te analyseren wanneer de vraag of het aanbod verandert. Vervolgens worden er vragen gesteld over het gebruik van informatiebron 6, die specifieke aantallen vacatures en beroepsbevolking in 2018 bevat, en informatiebron 7, die profielen van werkloze personen schetst. De opgaven vereisen berekeningen en het toepassen van de geleerde concepten op concrete situaties, waarbij de student onder andere gevraagd wordt om berekeningen uit te voeren en te beargumenteren welke personen mogelijk geplaatst kunnen worden. Er zijn geen grafieken of tabellen direct op deze pagina zichtbaar, maar er wordt verwezen naar schema's die mogelijk in de bijlagen staan. ### Pagina 9 1p 21 De huidige situatie op de arbeidsmarkt heeft gevolgen voor de prijs van arbeid. In onderstaande grafiek wordt dit weergegeven. [FIGUUR: Een grafiek met op de y-as 'prijs' met een pijl naar boven, en op de x-as 'aantal werknemers' met een pijl naar rechts. Twee lijnen zijn getekend. De ene lijn is de aanbodlijn, die stijgend is vanaf links naar rechts. Twee vraaglijnen zijn getekend, beide dalend van links naar rechts. De bovenste vraaglijn is een stippellijn met de aanduiding 'p1' en er zijn pijltjes getekend die naar links wijzen. De onderste vraaglijn is een doorgetrokken lijn met de aanduiding 'p2' en er zijn pijltjes getekend die naar links wijzen. De aanbodlijn kruist de onderste vraaglijn op het punt p2 en de bovenste vraaglijn op het punt p1.] → Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen. Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers het juiste woord en de letter-cijfercombinatie in. Kies uit de woorden en letter-cijfercombinaties die tussen haakjes staan. De vraagcurve verschuift door de economische groei naar ...(1)... (rechts / links) De nieuwe evenwichtsprijs komt hierdoor te liggen bij ...(2)... (p1 / p2). GT-0233-a-23-1-o 9 / 18 lees verder ►►► ### Pagina 10 Dit is een opgavepagina uit een examen, getiteld 'Het broodfonds'. De pagina bevat een korte inleiding die aangeeft dat de vragen beantwoord moeten worden met behulp van informatiebron 8 en 9 uit de bijlage. Er wordt een illustratie van een man getoond. De kern van de pagina bestaat uit twee opgaven (nummer 22 en 23). Opgave 22 behandelt het concept inkomensverlies en vraagt de student om uit een gegeven tekst de juiste woorden (verzekeringstype zoals WIA/WW, volksverzekering/werknemersverzekering) te kiezen om de economisch juiste tekst te vormen. Opgave 23 is een rekenopgave waarbij de student het aantal zzp'ers dat in 2016 niet verzekerd was tegen inkomensverlies moet berekenen, gegeven het totaal aantal zzp'ers en het aantal dat wel verzekerd was. Het betreft wiskundige berekeningen en begrip van economische concepten zoals inkomensverlies, verzekeringen en zzp-ers. ### Pagina 11 Dit is een opgavepagina van een examen. De pagina bevat tekstuele informatie over 'broodfondsen' als alternatief voor inkomensverlies voor zzp'ers. Er is een visueel element: een cartoonfiguur van een man met een spreekwolkje dat een citaat van 'Jonas' bevat. De kernconcepten zijn financiële planning, inkomensverlies, sparen, rente en belasting. De student wordt gevraagd om berekeningen uit te voeren met betrekking tot een broodfonds. Specifiek moet de student berekenen hoeveel maanden het duurt voordat Jonas een bepaald bedrag heeft gespaard, rekening houdend met rente en belasting. Daarna moet de student uitleggen welk voordeel Jonas heeft door zich aan te sluiten bij een broodfonds in plaats van zelf te sparen. Er wordt verwezen naar een externe bron (www.triodos.nl/persberichten). ### Pagina 12 Costa Rica Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 10 en 11 in de bijlage. [FIGUUR: Een kaart van Centraal-Amerika met Costa Rica gemarkeerd. Nicaragua, San José en de Caribische Zee zijn ook gelabeld.] Costa Rica is een land in Midden-Amerika. De economie van Costa Rica was vroeger erg afhankelijk van de export van bananen, koffie en ananas. Veel van deze landbouwproducten werden geëxporteerd naar de Europese Unie via de haven van Rotterdam. In de afgelopen jaren kende Costa Rica een sterke economische groei. 1p 26 Het nationaal inkomen van Costa Rica is gestegen naar € 57 miljard in 2017. Het indexcijfer hierbij is 400. → Bereken het nationaal inkomen van Costa Rica in het basisjaar 2010. Schrijf je berekening op. 1p 27 Door de sterke groei van het nationaal inkomen is de import van Costa Rica sterk gestegen. → Leg uit dat door de sterke groei van het nationaal inkomen de import van Costa Rica sterk is gestegen. In de laatste jaren is Costa Rica minder afhankelijk geworden van de export van landbouwproducten. Gebruik informatiebron 10. 1p 28 Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen. Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan. Door de relatief hoge import heeft Costa Rica een ... (1)... (overschot / tekort) op de betalingsbalans. Het nationaal inkomen van Costa Rica wordt mede bepaald door de vele toeristen die naar het land komen. De inkomsten van het toerisme staan op de betalingsbalans genoemd als de ... (2)... (export / import) van diensten. GT-0233-a-23-1-o 12 / 18 lees verder ►►► ### Pagina 13 Dit document is een examenpagina met twee opgaven (29 en 30) en een gedeeltelijke opgave (31). Opgave 29 is een berekeningsvraag over het percentage nationaal inkomen dat door de 20% hoogste inkomens in 2017 werd ontvangen, gebaseerd op informatie uit 2000. Opgave 30 is een meerkeuzevraag die de student vraagt om de relatie tussen economische groei, nivellering en inkomensverschillen te koppelen aan de Lorenzcurve in 2017, vergeleken met 2000. Opgave 31 begint met een introductie over Costa Rica als middeninkomenland en bevat een lijst met vijf economische verschijnselen. De student wordt gevraagd om de juiste logische volgorde van deze verschijnselen te selecteren die leidt tot de conclusie dat Costa Rica een middeninkomenland is. ### Pagina 14 Online consumptie In 2017 kochten veel Nederlandse consumenten een of meer producten via internet. In 2017 waren er 200 miljoen online aankopen met een totale waarde van € 22,5 miljard. [FIGUUR: Staafdiagram met op de horizontale as de jaren 2005-2016 en op de verticale as de waarde in miljarden euro's, oplopend van 0 tot 24. De staven tonen een stijgende lijn over de jaren.] online consumentenbesteding Nederland in miljarden euro's 2p 32 In 2017 kocht de Nederlandse consument gemiddeld 13 producten online. → Bereken de gemiddelde totale online besteding van een Nederlandse consument in 2017. Schrijf je berekening op. De totale waarde van de online aankopen groeide met 13% ten opzichte van 2016. Het aantal online aankopen groeide met 17% ten opzichte van 2016. 1p 33 Is het gemiddelde aankoopbedrag in 2017 lager of hoger vergeleken met het gemiddelde aankoopbedrag in 2016? Leg je antwoord uit. GT-0233-a-23-1-0 14 / 18 lees verder ### Pagina 15 Uit onderzoek blijkt dat consumenten in hun consumptiebeslissing sterk beïnvloed worden door de mening van andere consumenten. Producenten spelen hier steeds meer op in met influencermarketing. Een influencer is iemand die actief is op sociale media met veel volgers en het koopgedrag van anderen kan beïnvloeden. 34 Alle handel via elektronische netwerken valt onder de term ‘e-commerce’. Het kopen en verkopen van goederen en diensten via internet is een onderdeel hiervan. → Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen. Doe het zo: Noteer de nummers (1), (2) en (3) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan. Door het intensieve gebruik van internet neemt de aandacht voor e-commerce steeds meer toe. Het ontstaan van influencers is een ...(1)... (gevolg / oorzaak) van e-commerce. Een influencer is een nieuw beroep en daarmee een ...(2)... (nieuwe specialisatie / nieuwe techniek). Goede influencers verdienen hiermee een inkomen en producten, zoals een auto. Het ontvangen van producten is een vorm van inkomen, dit is ...(3)... (inkomen in natura / inkomen uit bezit / inkomen uit overdrachten). GT-0233-a-23-1-o 15 / 18 lees verder ### Pagina 16 Op de afbeelding poseert een bekende influencer. Ze laat het kledingmerk en de tas aan haar volgers zien. [FIGUUR: Instagram-bericht met een foto van een influencer. Op de foto staan merkteksten als 'vilaglobal' en 'delvaux'. Het bericht toont een profielfoto, naam, datum, bijschrift en likes.] 1p 35 Welke instrumenten van de marketingmix worden in deze afbeelding gebruikt? A personeels- en plaatsbeleid B presentatie- en plaatsbeleid C presentatie- en promotiebeleid D prijs- en personeelsbeleid E prijs- en promotiebeleid 1p 36 Volgers van influencers hebben het gevoel dat zij een intieme band hebben met de influencers die zij volgen, een soortgelijke band als met een vriend of familielid. De beïnvloeding van influencers noemen we sociale beïnvloeding. Is er ook sprake van commerciële beïnvloeding? A Ja, het is beïnvloeding door consumenten met winstoogmerk. B Ja, het is beïnvloeding door producenten met winstoogmerk. C Nee, het is beïnvloeding door consumenten zonder winstoogmerk. D Nee, het is beïnvloeding door producenten zonder winstoogmerk. GT-0233-a-23-1-0 16/18 lees verder ►►► ### Pagina 17 Dit is een examenpagina met de titel 'Uitbreiden?'. Het is een opgavepagina die instructies geeft voor het beantwoorden van vragen met behulp van informatiebron 12 en 13. Vraag 37 vraagt om een economische juistheidstekst te maken door middel van het invullen van ontbrekende woorden in een zin, specifiek over de juridische structuur van een bedrijf (bv. besloten vennootschap) en de bijbehorende inkomstenbelasting. Vraag 38 is een meerkeuzevraag over de marktvorm waarin bedrijf K2 bv opereert, met opties als monopolie, monopolistische concurrentie, oligopolie en volkomen concurrentie. Vraag 39 vraagt om een berekening te maken met behulp van informatiebron 12, waarschijnlijk gerelateerd aan productiecapaciteit en afzet. Vraag 40 is een citaat van Kaj over het uitbreiden van de productie en de financiering daarvan, met de nadruk op het aantrekken van geld via een bank. Er zijn geen grafieken, tabellen of figuren op deze pagina. ### Pagina 18 Kaj: "Ik heb de financiële gevolgen van productie-uitbreiding onderzocht. Uitbreiding leidt tot een flinke daling van de totale kostprijs." Gebruik informatiebron 13. 41 Bereken de totale kostprijs per product na de productie-uitbreiding. Schrijf je berekening op. 42 Kaj vervolgt: "Bovendien blijft de vraag naar onze producten stijgen, dus het is wijs om de verkoopprijs na productie-uitbreiding gelijk te houden." Welk gevolg heeft de winstmarge van K2 bv heeft het gelijk houden van de verkoopprijs na de productie-uitbreiding? A De winstmarge daalt. B De winstmarge stijgt. C De winstmarge blijft gelijk. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. GT-0233-a-23-1-0 einde