# Eindexamen Economie VMBO-GL/TL 2022 tijdvak 3

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2022/tijdvak-3

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Marktwerking en avocado's

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom meer boeren avocado's gingen produceren toen de prijzen hoog waren, en hoe dit leidde tot een prijsdaling.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten marktwerking, prijsmechanisme, winstmotief en aanbod kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet de relatie tussen hoge prijzen, winstmotief van boeren en een toename van het aanbod kunnen uitleggen.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen herhaalt dat de prijzen hoog waren, maar de link legt met de winstverwachting van boeren als reden om over te stappen op avocadoproductie.

Kernbegrippen: marktwerking, prijsmechanisme, winstmotief, aanbod

### Vraag 2 – Oorzaak en gevolg van marktprijzen op inkomen

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de logische volgorde van economische verschijnselen die leiden tot een lager inkomen voor boeren, veroorzaakt door veranderingen in de wereldmarktprijs en het aanbod.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'vraag en aanbod', 'marktprijs' en 'marktmechanisme' kennen. Daarnaast is kennis van oorzaak-gevolg relaties binnen economische processen essentieel.

Wat moet je kunnen: Je moet een logische oorzaak-gevolgketen kunnen opstellen op basis van gegeven economische verschijnselen. Dit betekent dat je de impact van een hoge marktprijs op het aanbod en vervolgens op de marktprijs en het inkomen van producenten moet kunnen analyseren.

Waar op letten: Let goed op de volgorde van de gebeurtenissen. Een veelvoorkomende valkuil is het verwisselen van oorzaak en gevolg, bijvoorbeeld denken dat een prijsdaling de oorzaak is van een productiestijging, in plaats van andersom. Een hoge prijs stimuleert productie, wat leidt tot een groter aanbod en vervolgens een lagere prijs.

Kernbegrippen: vraag en aanbod, marktprijs, marktmechanisme, oorzaak-gevolg relatie

### Vraag 3 – Verschuiving van de aanbodlijn door productieverhoging

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de effecten van een verandering in de productie op de vraag- en aanbodlijnen. Je moet de juiste grafiek kiezen die deze situatie weergeeft.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van vraag en aanbod kennen, inclusief de betekenis van de vraaglijn en de aanbodlijn. Ook moet je weten wanneer en hoe deze lijnen verschuiven.

Wat moet je kunnen: Je moet kunnen analyseren wat het effect is van een productieverhoging op de aanbodlijn en dit kunnen vertalen naar de juiste grafische weergave. Je moet onderscheid kunnen maken tussen een verschuiving van de lijn en een verschuiving langs de lijn, en tussen een verschuiving naar links (afname) en naar rechts (toename).

Waar op letten: Let goed op of het gaat om een verandering in vraag of aanbod. Een productieverhoging heeft direct invloed op het aanbod. Let ook op de richting van de verschuiving: een toename van het aanbod leidt tot een verschuiving naar rechts.

Kernbegrippen: vraag en aanbod, aanbodlijn, verschuiving van de aanbodlijn

### Vraag 4 – Percentage import avocado's uit Peru berekenen

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de import van avocado's in de EU en moet met behulp van een tabel een percentage berekenen. Je moet de juiste gegevens uit de tabel halen en deze correct gebruiken in een berekening.

Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je een percentage berekent. Dit doe je door het 'deel' te delen door het 'geheel' en dit vervolgens te vermenigvuldigen met 100%.

Wat moet je kunnen: Je moet de juiste getallen uit een tabel kunnen selecteren voor een specifieke berekening. Je moet een percentageberekening correct kunnen uitvoeren en opschrijven.

Waar op letten: Let goed op dat je de gegevens van het juiste jaar gebruikt (in dit geval 2018). Zorg ervoor dat je het 'deel' en het 'geheel' niet omdraait in je berekening. Vergeet niet om de uitkomst te vermenigvuldigen met 100 om er een percentage van te maken.

Kernbegrippen: percentage berekenen, import, marktaandeel

### Vraag 5 – Prijsverschil berekenen

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met verschillende gegevens over prijzen en hoeveelheden. De vraag is om het prijsverschil tussen twee producten te berekenen.

Wat moet je kennen: De betekenis van 'prijsverschil', 'kosten' en 'prijs'.

Wat moet je kunnen: De juiste informatie uit de tekst filteren en een eenvoudige aftreksom uitvoeren om het prijsverschil te berekenen.

Waar op letten: Let goed op welke prijzen je precies moet vergelijken. Negeer informatie die niet direct nodig is voor de berekening van het gevraagde prijsverschil. Zoek naar de directe prijzen van de twee items die vergeleken moeten worden.

Kernbegrippen: prijsverschil, kosten, prijs

### Vraag 6 – Brutowinstmarge en bedrijfskolom

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de relatie tussen inkoopprijzen, verkoopprijzen en de brutowinstmarge van bedrijven binnen een bedrijfskolom, specifiek in de context van internationale handel.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'brutowinstmarge', 'bedrijfskolom', 'inkoopprijs', 'verkoopprijs' en 'wereldmarktprijs' kennen. Ook moet je begrijpen hoe deze concepten met elkaar samenhangen.

Wat moet je kunnen: Je moet kunnen analyseren hoe veranderingen in inkoopprijzen (zoals de wereldmarktprijs) de brutowinstmarge beïnvloeden, gegeven een constante verkoopprijs. Je moet ook de juiste conclusie kunnen trekken op basis van de gegeven informatie.

Waar op letten: Let goed op het verschil tussen inkoopprijs en verkoopprijs. Verwar deze niet. Begrijp dat een lagere inkoopprijs bij een gelijke verkoopprijs leidt tot een hogere brutowinstmarge. Negeer de informatie over de dalende wereldmarktprijs niet.

Kernbegrippen: brutowinstmarge, bedrijfskolom, inkoopprijs, verkoopprijs, wereldmarktprijs

### Vraag 7 – Sociale zekerheid: WW-uitkering, werknemersverzekering en sociale verzekering

Wat kun je verwachten: Je moet de juiste termen kiezen die betrekking hebben op de sociale zekerheid, specifiek de WW-uitkering, en deze correct plaatsen in een economische context. Dit omvat het onderscheid tussen verschillende soorten uitkeringen en verzekeringen.

Wat moet je kennen: Je moet de definities en kenmerken kennen van de WW-uitkering, WIA-uitkering, werknemersverzekeringen, volksverzekeringen, sociale verzekeringen en sociale voorzieningen. Begrip van de financiering (premies vs. belastinggeld) en de doelgroep van elk type is essentieel.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de juiste economische termen te selecteren uit gegeven opties en deze correct toe te passen in een zin. Dit vereist nauwkeurigheid in het onderscheiden van vergelijkbare concepten.

Waar op letten: Let goed op de specifieke situatie (ontslagen werknemers, werkloosheid) om de juiste uitkering te kiezen. Maak een duidelijk onderscheid tussen wie de verzekering betaalt (werknemers/werkgevers via premies of alle burgers via belasting) en wie er recht op heeft (werknemers of alle inwoners).

Kernbegrippen: WW-uitkering, werknemersverzekering, sociale verzekering, sociale zekerheid

### Vraag 8 – Werkloosheid en btw-ontvangsten

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe een stijging van de werkloosheid kan leiden tot een daling van de btw-ontvangsten voor de overheid, in twee logische stappen.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'werkloosheid', 'inkomen', 'bestedingen' en 'btw-ontvangsten' kennen en begrijpen hoe deze met elkaar samenhangen in een economische keten.

Wat moet je kunnen: Je moet een causale keten van economische gebeurtenissen kunnen uitleggen en de relatie tussen consumentenbestedingen en btw-ontvangsten kunnen benoemen.

Waar op letten: Let erop dat je de volledige causale keten (werkloosheid -> lager inkomen -> lagere bestedingen -> lagere btw-inkomsten) in de juiste volgorde uitlegt. Vergeet niet de directe link tussen lagere bestedingen en lagere btw-ontvangsten te vermelden.

Kernbegrippen: werkloosheid, inkomen, bestedingen, btw-ontvangsten, conjunctuur

### Vraag 9 – EU-begrotingsregels: Begrotingstekort Nederland

Wat kun je verwachten: Je moet het begrotingstekort van Nederland berekenen als percentage van het nationaal inkomen en dit vergelijken met de EU-norm om te bepalen of Nederland aan de regel voldoet.

Wat moet je kennen: De definities van begrotingstekort, nationaal inkomen, overheidsuitgaven en overheidsinkomsten. Daarnaast moet je de EU-begrotingsregels kennen, specifiek de maximale percentages voor het begrotingstekort.

Wat moet je kunnen: Het absolute begrotingstekort berekenen door overheidsinkomsten van overheidsuitgaven af te trekken. Dit absolute tekort vervolgens omrekenen naar een percentage van het nationaal inkomen. Tot slot moet je dit percentage kunnen vergelijken met de EU-norm en een conclusie trekken.

Waar op letten: Let goed op dat je het begrotingstekort berekent en niet de overheidsschuld, ook al wordt de schuld in de vraag genoemd. Zorg ervoor dat je het tekort deelt door het nationaal inkomen en niet andersom. Vergeet niet om na de berekening een duidelijke conclusie te formuleren ('ja' of 'nee') en deze te onderbouwen.

Kernbegrippen: begrotingstekort, nationaal inkomen, overheidsuitgaven, overheidsinkomsten, EU-begrotingsregels

### Vraag 10 – Economische keten: Overheidsuitgaven en werkloosheid

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de logische volgorde van economische verschijnselen wanneer de overheid extra geld uitgeeft om de economie te stimuleren. Je moet de juiste oorzaak-gevolgrelatie kunnen herkennen.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de economische kringloop kennen, in het bijzonder hoe overheidsuitgaven de vraag, productie en werkgelegenheid beïnvloeden. Begrippen als 'anticyclisch beleid' en de relatie tussen vraag, aanbod en werkgelegenheid zijn hierbij essentieel.

Wat moet je kunnen: Je moet een logische keten van economische gebeurtenissen kunnen opstellen en de juiste volgorde van oorzaak en gevolg kunnen bepalen. Dit betekent dat je de impact van overheidsuitgaven op de vraag, vervolgens op de productie en ten slotte op de werkgelegenheid correct kunt plaatsen.

Waar op letten: Let goed op de volgorde van de verschijnselen. Een veelvoorkomende fout is het verwisselen van de volgorde van vraag, productie en werkgelegenheid. De vraag stijgt eerst, dan de productie om aan die vraag te voldoen, en dan pas de werkgelegenheid om de productie te realiseren.

Kernbegrippen: overheidsuitgaven, vraag naar goederen en diensten, productie, werkgelegenheid, economische kringloop, anticyclisch beleid

### Vraag 11 – Bezuinigen in een crisis: een gevaarlijke spiraal?

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom bezuinigingen door de overheid tijdens een economische crisis de crisis kunnen verergeren. Dit doe je in twee logische stappen.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'overheidsuitgaven', 'vraag naar goederen en diensten', 'productie' en 'economische crisis' kennen. Ook is het begrip 'consumentenvertrouwen' relevant.

Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen uitleggen in twee duidelijke stappen, specifiek gericht op de gevolgen van overheidsbezuinigingen tijdens een economische crisis.

Waar op letten: Let erop dat je de redenering niet omdraait en geen stappen overslaat. Verwar oorzaak en gevolg niet. Denk niet dat de overheid altijd moet bezuinigen als de inkomsten dalen, zoals een huishouden dat zou doen.

Kernbegrippen: bezuinigen, overheidsuitgaven, economische crisis, vraag naar goederen en diensten, productie, consumentenvertrouwen, procyclisch beleid

### Vraag 12 – Kostenberekening per kilometer voor een elektrische scooter

Wat kun je verwachten: Je moet de prijs per kilometer van een elektrische scooter berekenen. Dit doe je door eerst de totale jaarlijkse kosten te bepalen, inclusief variabele kosten zoals elektriciteit, en deze vervolgens te delen door het totaal aantal gereden kilometers.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'vaste kosten', 'variabele kosten', 'totale kosten' en 'kosten per eenheid' kennen. Ook is kennis van 'afschrijving' belangrijk.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tabel kunnen interpreteren en gebruiken voor berekeningen. Je moet jaarlijkse kosten kunnen berekenen op basis van maandelijkse of wekelijkse bedragen, en variabele kosten (elektriciteit) kunnen berekenen op basis van verbruik en prijs per eenheid. Tot slot moet je de totale kosten kunnen delen door het aantal kilometers om de kosten per kilometer te vinden.

Waar op letten: Let erop dat je alle kostenposten meeneemt in de totaalberekening. Zorg voor een correcte berekening van de variabele elektriciteitskosten. Vergeet niet de totale jaarkosten te delen door het totaal aantal kilometers (3.000 km, af te leiden uit de context of eerdere vragen).

Kernbegrippen: vaste kosten, variabele kosten, totale kosten, kosten per eenheid, afschrijving

### Vraag 13 – Reserveren voor onderhoud: waarom is dat slim?

Wat kun je verwachten: Je moet een geldige reden kunnen geven waarom het verstandig is om maandelijks een vast bedrag te reserveren voor onverwachte of variabele uitgaven, zoals onderhoud.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'reserveren', 'sparen uit voorzorg', 'onverwachte uitgaven' en 'begroten' kennen en begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen waarom het reserveren van geld voor onderhoud een slimme financiële keuze is, met nadruk op de onvoorspelbaarheid van dergelijke kosten.

Waar op letten: Let erop dat je antwoord specifiek ingaat op de onzekerheid van de uitgave (moment en prijs van onderhoud zijn lastig te bepalen), en niet te algemeen is zoals 'om te sparen'. Maak duidelijk dat het gaat om een buffer voor onverwachte kosten, niet om sparen voor een specifiek, vaststaand doel.

Kernbegrippen: reserveren, sparen uit voorzorg, onverwachte uitgaven, begroten

### Vraag 14 – Economisch juiste tekst: bestedingen, prioriteiten en spaarmotieven

Wat kun je verwachten: Je vult een tekst aan met de economisch juiste termen. Je kiest uit gegeven opties om de zinnen kloppend te maken. Dit gaat over de financiële keuzes die iemand maakt, zoals bestedingen, sparen en prioriteiten stellen.

Wat moet je kennen: Je moet de betekenis kennen van 'bestedingen' versus 'inkomen', 'prioriteiten stellen' en de verschillende 'spaarmotieven', met name het 'doelmotief'.

Wat moet je kunnen: Je moet economische begrippen correct toepassen in een gegeven context en onderscheid kunnen maken tussen vergelijkbare termen.

Waar op letten: Let goed op de context van elke zin. Een scooter verandert je uitgaven (bestedingen), niet je inkomsten. Sparen voor een specifiek doel is 'prioriteiten stellen' en valt onder het 'doelmotief'. Verwar 'welvaart verlagen' niet met 'prioriteiten stellen' bij sparen voor een doel.

Kernbegrippen: bestedingspatroon, prioriteiten stellen, schaarste, spaarmotieven, doelmotief

### Vraag 15 – OV-chipkaart en inkomen: Waarom krijgen sommige leerlingen wel een OV-chipkaart en andere niet?

Wat kun je verwachten: Je moet een argument kunnen geven waarom leerlingen die elke dag naar school gaan wel een OV-chipkaart krijgen, terwijl Kelly (met een inkomen van een leerwerkbedrijf) er geen krijgt. Dit vereist inzicht in de achterliggende redenen voor het toekennen van sociale voorzieningen zoals het studentenreisproduct.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'studentenreisproduct', 'inkomen', 'leerwerkbedrijf' en 'sociale voorziening' kennen en begrijpen hoe deze zich tot elkaar verhouden in de context van overheidssteun voor studenten.

Wat moet je kunnen: Je moet een logisch en relevant argument kunnen formuleren dat het verschil in toekenning van een OV-chipkaart verklaart, gebaseerd op de inkomenssituatie en de aard van de bezigheid (studeren versus leerwerkbedrijf).

Waar op letten: Let op het verschil in inkomenssituatie tussen een reguliere student en een student bij een leerwerkbedrijf. Het studentenreisproduct is bedoeld voor studenten wier primaire bezigheid studeren is en die daardoor een beperkte verdiencapaciteit hebben. Kelly's situatie bij een leerwerkbedrijf impliceert een ander inkomensniveau.

Kernbegrippen: studentenreisproduct, inkomen, leerwerkbedrijf, sociale voorziening

### Vraag 16 – Keuzes maken: Meer dan alleen de prijs

Wat kun je verwachten: Je krijgt een situatie voorgelegd waarin iemand een duurdere optie kiest boven een goedkopere. Je moet een geldige reden geven voor deze keuze, die verder gaat dan alleen financiële overwegingen.

Wat moet je kennen: Je moet begrijpen dat mensen keuzes maken op basis van zowel financiële als niet-financiële factoren. Niet-financiële factoren kunnen bijvoorbeeld gemak, flexibiliteit, duurzaamheid of persoonlijke voorkeuren zijn.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om niet-financiële redenen te benoemen die een duurdere keuze kunnen rechtvaardigen. Denk hierbij aan aspecten zoals onafhankelijkheid, comfort of milieu-impact.

Waar op letten: Let goed op de vraagstelling: er staat expliciet dat de bus de goedkoopste optie is. Je antwoord mag dus GEEN financiële reden zijn. Vermijd ook te algemene antwoorden zoals 'het is makkelijker' zonder verdere specificatie. Focus op concrete niet-financiële voordelen van de elektrische scooter ten opzichte van de bus.

Kernbegrippen: niet-financiële factoren, keuzeprobleem, voorkeuren

### Vraag 17 – Arbeidsmarkt en Vacaturegraad

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst over de arbeidsmarkt en de vacaturegraad. Je moet de juiste economische termen kiezen om de zinnen correct aan te vullen.

Wat moet je kennen: Je moet de definitie van de vacaturegraad kennen (aantal vacatures / aantal banen) en begrijpen hoe veranderingen in het aantal vacatures de vacaturegraad beïnvloeden. Ook moet je weten wat de gevolgen zijn van een hogere vacaturegraad voor werkgevers.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de relatie tussen het aantal vacatures en de vacaturegraad correct te interpreteren. Daarnaast moet je het verband kunnen leggen tussen de vacaturegraad en de moeilijkheid voor werkgevers om personeel te vinden.

Waar op letten: Let goed op de definitie van de vacaturegraad. Als het aantal vacatures (de teller) stijgt, wordt de vacaturegraad hoger. Een hogere vacaturegraad duidt op krapte op de arbeidsmarkt, wat het moeilijker maakt voor werkgevers om personeel te vinden.

Kernbegrippen: arbeidsmarkt, vacaturegraad, vacatures, krapte op de arbeidsmarkt

### Vraag 18 – Werkloosheid en de arbeidsmarkt

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je kennis van verschillende soorten werkloosheid, in het bijzonder 'verborgen werkloosheid' en hoe deze beïnvloed wordt door spanningen op de arbeidsmarkt.

Wat moet je kennen: Je moet de definities en kenmerken kennen van: verborgen werkloosheid, frictiewerkloosheid, geregistreerde werkloosheid en structurele werkloosheid. Ook moet je begrijpen wat 'spanning op de arbeidsmarkt' betekent.

Wat moet je kunnen: Je moet een scenario over de arbeidsmarkt kunnen analyseren en de juiste soort werkloosheid kunnen identificeren die bij de beschreven situatie past.

Waar op letten: Let goed op de specifieke kenmerken van de groep werkzoekenden die in de vraag wordt beschreven: 'nieuwe werkzoekenden' die zich 'aanbieden op de arbeidsmarkt' als reactie op 'toenemende spanning op de arbeidsmarkt'. Dit zijn mensen die voorheen niet actief zochten.

Kernbegrippen: verborgen werkloosheid, arbeidsmarkt, werkzoekenden

### Vraag 19 – Procentuele daling werkloze beroepsbevolking

Wat kun je verwachten: Je moet de werkloze beroepsbevolking voor 2019 berekenen met behulp van de gegeven tabel. Daarna bereken je de procentuele verandering van de werkloze beroepsbevolking tussen 2018 en 2019 en rond je af op één decimaal.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'beroepsbevolking', 'werkzame beroepsbevolking' en 'werkloze beroepsbevolking' kennen. Ook moet je de formule voor procentuele verandering beheersen.

Wat moet je kunnen: Je moet gegevens uit een tabel kunnen interpreteren en gebruiken. Je moet de werkloze beroepsbevolking kunnen berekenen door de werkzame beroepsbevolking af te trekken van de totale beroepsbevolking. Vervolgens moet je de procentuele verandering correct kunnen berekenen en het resultaat op één decimaal kunnen afronden.

Waar op letten: Let goed op dat je eerst de werkloze beroepsbevolking voor 2019 berekent. Zorg ervoor dat je de 'nieuw' en 'oud' waarden niet verwisselt in de formule voor procentuele verandering. Rond je eindantwoord af op één decimaal, zoals gevraagd.

Kernbegrippen: beroepsbevolking, werkzame beroepsbevolking, werkloze beroepsbevolking, procentuele verandering

### Vraag 20 – Krapte op de arbeidsmarkt en de vicieuze cirkel

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je begrip van de oorzaak-gevolgrelaties bij krapte op de arbeidsmarkt en de daaruit voortvloeiende vicieuze cirkel. Je moet de logische volgorde van economische verschijnselen kunnen bepalen.

Wat moet je kennen: Je moet de definities en onderlinge verbanden kennen van: krapte op de arbeidsmarkt, personeelstekort, werkdruk, arbeidsomstandigheden en het concept van een vicieuze cirkel in deze context.

Wat moet je kunnen: Je moet een logische gedachtegang kunnen opbouwen en oorzaak-gevolgrelaties kunnen identificeren en ordenen binnen een economische context. Je moet de gevolgen van krapte op de arbeidsmarkt kunnen analyseren.

Waar op letten: Let goed op de chronologische volgorde van de verschijnselen. Elk gevolg moet direct voortvloeien uit de voorgaande oorzaak. Verwar oorzaak en gevolg niet. De vraag beschrijft een keten van gebeurtenissen die uiteindelijk de sector minder aantrekkelijk maakt.

Kernbegrippen: krapte op de arbeidsmarkt, personeelstekort, werkdruk, arbeidsomstandigheden, vicieuze cirkel

### Vraag 21 – Kwalitatieve mismatch op de arbeidsmarkt

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je begrip van problemen op de arbeidsmarkt, specifiek wanneer de vaardigheden van werknemers niet aansluiten bij de vraag van bedrijven. Je moet de meest effectieve oplossing kunnen identificeren voor een 'kwalitatieve mismatch'.

Wat moet je kennen: Je moet de concepten 'krapte op de arbeidsmarkt' en 'kwalitatieve mismatch' kennen. Begrijp het verschil tussen het aantrekken van personeel en het geschikt maken van personeel.

Wat moet je kunnen: Je moet een probleemstelling kunnen analyseren en de meest passende oplossing kunnen selecteren uit meerdere opties, waarbij je onderscheid maakt tussen oplossingen voor kwantitatieve en kwalitatieve problemen op de arbeidsmarkt.

Waar op letten: Let goed op de specifieke aard van het probleem: 'bedrijven kunnen niet de geschikte werknemers vinden'. Dit wijst op een tekort aan de juiste vaardigheden (kwalitatief), niet zozeer een tekort aan mensen in het algemeen (kwantitatief) of een gebrek aan aantrekkelijkheid van de baan.

Kernbegrippen: krapte op de arbeidsmarkt, kwalitatieve mismatch, opleiding, scholing

### Vraag 22 – Economische gevolgen van een krappe arbeidsmarkt

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je begrip van de economische keten van oorzaak en gevolg bij een krappe arbeidsmarkt en de impact daarvan op de welvaart.

Wat moet je kennen: Je moet de definities en onderlinge verbanden kennen van: krappe arbeidsmarkt, personeelstekort, productie, nationaal inkomen en welvaart.

Wat moet je kunnen: Je moet een logische economische redenering kunnen opbouwen en de juiste volgorde van economische verschijnselen kunnen bepalen.

Waar op letten: Let goed op de oorzaak-gevolgrelaties. Een veelvoorkomende valkuil is het omkeren van deze relaties, bijvoorbeeld denken dat een lager nationaal inkomen een personeelstekort veroorzaakt.

Kernbegrippen: krappe arbeidsmarkt, personeelstekort, productie, nationaal inkomen, welvaart

### Vraag 23 – Accijns en indirecte belasting

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken en moet de juiste economische termen kiezen uit gegeven opties om de tekst correct te maken. Het gaat over verschillende soorten belastingen.

Wat moet je kennen: Je moet de definities en voorbeelden kennen van accijns, houderschapsbelasting, directe belasting en indirecte belasting.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de juiste belastingsoort te identificeren op basis van een beschrijving van een belastingmaatregel, zoals een suikerbelasting.

Waar op letten: Let goed op het verschil tussen een belasting op consumptie (accijns) en een belasting op bezit (houderschapsbelasting). Let ook op het verschil tussen een belasting die direct van inkomen/winst wordt geheven (directe belasting) en een belasting die via de prijs van goederen/diensten wordt betaald (indirecte belasting).

Kernbegrippen: accijns, houderschapsbelasting, directe belasting, indirecte belasting

### Vraag 24 – Effect van suikerbelasting op de aanbodlijn

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het effect van een belasting op de aanbodlijn in een grafiek. Je moet de juiste verschuiving van de aanbodlijn kunnen identificeren.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'aanbodlijn', 'verschuiving van de aanbodlijn' en 'kostprijsverhogende belasting' kennen. Je moet weten dat een kostprijsverhogende belasting leidt tot een afname van het aanbod.

Wat moet je kunnen: Je moet kunnen herkennen hoe een afname van het aanbod wordt weergegeven in een grafiek, namelijk als een verschuiving van de aanbodlijn naar links.

Waar op letten: Let goed op het verschil tussen de aanbodlijn en de vraaglijn. Let ook op het verschil tussen een verschuiving van de lijn (door een verandering in kosten) en een verschuiving langs de lijn (door een prijsverandering). Een kostprijsverhogende belasting verschuift de aanbodlijn naar links (afname).

Kernbegrippen: aanbodlijn, verschuiving van de aanbodlijn, kostprijsverhogende belasting

### Vraag 25 – Gevolgen van suikerbelasting op vennootschapsbelasting

Wat kun je verwachten: Je moet de economische gevolgen van een indirecte belasting (suikerbelasting) op de afzet, winst en vennootschapsbelasting van een bedrijf kunnen analyseren.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'afzet', 'winst' en 'vennootschapsbelasting' kennen. Ook moet je weten dat vennootschapsbelasting een belasting is over de winst van een onderneming.

Wat moet je kunnen: Je moet de relatie kunnen leggen tussen een belasting, de afzet van een product, de winst van een bedrijf en de hoogte van de vennootschapsbelasting die dat bedrijf betaalt.

Waar op letten: Let op het verband tussen de suikerbelasting en de prijs van frisdrank, en hoe dit de vraag en daarmee de afzet beïnvloedt. Een lagere afzet leidt tot een lagere winst, wat weer invloed heeft op de vennootschapsbelasting. Verwar omzet niet met winst.

Kernbegrippen: afzet, winst, vennootschapsbelasting, indirecte belasting

### Vraag 26 – Berekening van belastingopbrengsten

Wat kun je verwachten: Je moet de totale geschatte opbrengsten van een indirecte belasting (suikerbelasting) voor de overheid berekenen, gebaseerd op gegevens uit een tabel.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat indirecte belastingen en accijnzen zijn en hoe deze de belastingopbrengst beïnvloeden.

Wat moet je kunnen: Je moet een berekening kunnen opstellen om de belastingopbrengst per categorie te bepalen en deze vervolgens te totaliseren. Dit omvat het berekenen van percentages en het werken met grote getallen (miljarden).

Waar op letten: Let op het correct vermenigvuldigen met het aantal verkochte liters per categorie. Voorkom reken- of afrondingsfouten bij het werken met miljarden. Zorg ervoor dat je de juiste percentages bij de juiste categorieën gebruikt.

Kernbegrippen: indirecte belasting, accijns, belastingopbrengst

### Vraag 27 – Impact van Suikerbelasting op Belastingopbrengst

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom de totale belastingopbrengst kan dalen, zelfs als er een nieuwe belasting wordt ingevoerd. Dit vereist inzicht in hoe een prijsverandering de verkochte hoeveelheid beïnvloedt.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'belastingopbrengst', 'indirecte belasting', 'afzet' en 'prijselasticiteit van de vraag' kennen. Begrijp hoe een indirecte belasting de verkoopprijs beïnvloedt en hoe dit de vraag kan veranderen.

Wat moet je kunnen: Je moet een economische ketenreactie kunnen uitleggen in twee logische stappen: van belastinginvoering naar prijsstijging en vervolgens naar de impact op de verkochte hoeveelheid en de totale belastingopbrengst.

Waar op letten: Let erop dat je niet aanneemt dat een hogere belasting altijd leidt tot hogere belastinginkomsten. Houd rekening met de gedragsverandering van consumenten (minder kopen) en de relatie tussen de verkochte hoeveelheid en de totale belastingopbrengst (BTW + suikerbelasting). De daling van de verkochte hoeveelheid moet dermate groot zijn dat deze de stijging van de belasting per product overtreft.

Kernbegrippen: belastingopbrengst, prijselasticiteit van de vraag, indirecte belasting, afzet

### Vraag 28 – Overheidsbeleid tegen suikergebruik

Wat kun je verwachten: Je moet een niet-financiële maatregel bedenken die een overheid kan nemen om de bevolking te stimuleren minder suiker te gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet de verschillende manieren kennen waarop een overheid kan ingrijpen om het gedrag van burgers te beïnvloeden, anders dan via belastingen of subsidies.

Wat moet je kunnen: Je moet concrete voorbeelden kunnen geven van overheidsbeleid gericht op gedragsbeïnvloeding, specifiek gericht op het verminderen van suikergebruik.

Waar op letten: Let op het woord 'andere manieren', wat betekent dat je geen belastingmaatregelen moet noemen. De maatregel moet ook daadwerkelijk door een overheid uitgevoerd kunnen worden.

Kernbegrippen: overheidsingrijpen, gedragsbeïnvloeding, voorlichting, regulering

### Vraag 29 – Gevolgen EU-lidmaatschap voor Albanië: Handel en Protectie

Wat kun je verwachten: Je moet twee zinnen aanvullen met de juiste economische termen over de gevolgen van EU-lidmaatschap voor Albanië, specifiek gericht op handel en protectie. Je kiest uit gegeven opties.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van de Europese Unie (EU) kennen, waaronder het concept van de interne markt en de douane-unie. Daarnaast moet je de betekenis van protectie en verschillende protectiemaatregelen, zoals contingentering, begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de juiste economische termen te selecteren die passen bij de context van EU-lidmaatschap en handelsbeleid. Dit betekent dat je onderscheid kunt maken tussen handel binnen de EU en handel met landen buiten de EU, en de functie van protectiemaatregelen kunt herkennen.

Waar op letten: Let goed op het verschil tussen 'andere EU-landen' en 'niet-EU-landen' in de context van protectie. Binnen de EU geldt vrijhandel. Let ook op de precieze betekenis van de verschillende protectiemaatregelen; 'contingentering' is een directe protectiemaatregel, terwijl 'grondstoffenovereenkomst' en 'monocultuur' dat niet zijn.

Kernbegrippen: Europese Unie (EU), interne markt, vrijhandel, protectie, protectiemaatregelen, contingentering, douane-unie

### Vraag 30 – Berekening van inkomensverschil tussen EU en Albanië

Wat kun je verwachten: Je moet het inkomen per hoofd van de bevolking van Albanië berekenen en dit vergelijken met het gegeven inkomen per hoofd van de EU-landen. Je krijgt een tabel met gegevens over Albanië en de EU.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'nationaal inkomen' en 'inkomen per hoofd van de bevolking' kennen. Ook moet je weten hoe je met grote getallen (miljarden en miljoenen) rekent.

Wat moet je kunnen: Je moet gegevens uit een tabel kunnen halen en deze gebruiken voor een berekening. Specifiek moet je het nationaal inkomen delen door het aantal inwoners om het inkomen per hoofd van de bevolking te vinden. Daarna moet je een verhouding berekenen door twee inkomens per hoofd van de bevolking door elkaar te delen.

Waar op letten: Let goed op de eenheden in de tabel (miljard en miljoen) en zorg dat je deze correct omzet naar volledige getallen voor je berekening. Voorkom dat je de deling in de laatste stap omdraait. Schrijf je berekening duidelijk op.

Kernbegrippen: nationaal inkomen, inkomen per hoofd van de bevolking, Europese Unie (EU)

### Vraag 31 – Berekening tekort betalingsbalans Albanië 2017

Wat kun je verwachten: Je moet het tekort op de betalingsbalans van Albanië in 2017 berekenen, uitgedrukt in euro's. Hiervoor gebruik je de percentages van import en export ten opzichte van het nationaal inkomen, en het nationaal inkomen zelf, zoals gegeven in informatiebron 6.

Wat moet je kennen: Je moet de definitie van een tekort op de betalingsbalans kennen (import is groter dan export). Je moet weten dat percentages van het nationaal inkomen gebruikt kunnen worden om absolute bedragen te berekenen.

Wat moet je kunnen: Je moet percentages kunnen omzetten naar decimale getallen en hiermee kunnen rekenen. Je moet de juiste gegevens uit een tabel kunnen selecteren en een berekening in meerdere stappen kunnen uitvoeren en opschrijven.

Waar op letten: Let goed op dat je de gegevens van Albanië gebruikt en niet die van de EU. Zorg ervoor dat je de percentages correct interpreteert als deel van het nationaal inkomen. Wees nauwkeurig met de berekening, vooral bij het omgaan met 'miljard' en het afronden van getallen. Schrijf je berekening duidelijk op.

Kernbegrippen: betalingsbalans, tekort op de betalingsbalans, import, export, nationaal inkomen

### Vraag 32 – EU-lidmaatschap en werkloosheid in Albanië

Wat kun je verwachten: Je moet in twee logische stappen uitleggen hoe het EU-lidmaatschap van Albanië kan leiden tot een daling van de werkloosheid daar. Er zijn twee mogelijke redeneringen die je kunt gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van het EU-lidmaatschap kennen, zoals vrijhandel en vrij verkeer van personen. Ook moet je weten hoe export, productie en werkgelegenheid met elkaar samenhangen, en hoe arbeidsmigratie de werkloosheid in een land kan beïnvloeden.

Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie in twee duidelijke, opeenvolgende stappen kunnen formuleren. Je moet de kernconcepten 'EU-lidmaatschap', 'werkloosheid', 'export', 'productie', 'werkgelegenheid', 'vrij verkeer van personen' en 'arbeidsmigratie' correct kunnen toepassen in je uitleg.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je redenering uit twee logische stappen bestaat. Vermijd het door elkaar halen van oorzaak en gevolg. Focus op de daling van de werkloosheid en noem geen redenen voor een stijging, want dat is voor een andere vraag. Je kunt kiezen uit twee hoofdredeneringen: één via toegenomen export en productie, of één via arbeidsmigratie.

Kernbegrippen: EU-lidmaatschap, werkloosheid, export, productie, werkgelegenheid, vrij verkeer van personen, arbeidsmigratie

### Vraag 33 – EU-lidmaatschap en werkloosheid: een economische keten

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je begrip van oorzaak-gevolgrelaties in de economie, specifiek hoe het lidmaatschap van de EU de werkloosheid in een land als Albanië kan beïnvloeden. Je moet de logische volgorde van economische verschijnselen kunnen herkennen.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten EU-lidmaatschap, internationale concurrentie, productie, vraag naar arbeid en werkloosheid kennen. Daarnaast is inzicht in de economische gevolgen van vrijhandel en toetreding tot een economische unie belangrijk.

Wat moet je kunnen: Je moet een logische oorzaak-gevolgketen kunnen opstellen en analyseren. Dit betekent dat je de directe en indirecte gevolgen van economische veranderingen kunt onderscheiden en in de juiste volgorde kunt plaatsen.

Waar op letten: Let goed op de volgorde van de verschijnselen. Een veelvoorkomende valkuil is het verwisselen van oorzaak en gevolg. Elk stap in de keten moet logisch voortvloeien uit de vorige. Denk na over de impact van toegenomen concurrentie op binnenlandse bedrijven en hun behoefte aan werknemers.

Kernbegrippen: EU-lidmaatschap, internationale concurrentie, productie, vraag naar arbeid, werkloosheid, oorzaak-gevolg relatie

### Vraag 34 – EU-lidmaatschap en de arbeidsmarkt: Vrij verkeer van werknemers

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je kennis over de gevolgen van EU-lidmaatschap, specifiek met betrekking tot het vrije verkeer van personen en de impact daarvan op de arbeidsmarkt van lidstaten.

Wat moet je kennen: Je moet de kernprincipes van de Europese Unie kennen, met name de vier vrijheden, waaronder het vrije verkeer van personen (werknemers). Ook moet je begrijpen wat 'verdringing' op de arbeidsmarkt betekent.

Wat moet je kunnen: Je moet de effecten van EU-lidmaatschap kunnen analyseren en toepassen op concrete situaties, zoals de mogelijke impact op de nationale arbeidsmarkt. Je moet onderscheid kunnen maken tussen correcte en incorrecte beweringen over EU-regelgeving.

Waar op letten: Let goed op de specifieke regels en principes van de EU. Verwar EU-lidmaatschap niet met belastingvoordelen, lagere lonen of quota's. De kern hier is het principe van het vrije verkeer van werknemers.

Kernbegrippen: Europese Unie (EU), arbeidsmarkt, verdringing, vrij verkeer van personen

### Vraag 35 – De Alkie: Is een digitale munt altijd geld?

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een 'digitale munt' en moet bepalen of dit in economische zin als 'geld' wordt beschouwd, en zo ja, welk type geld het dan is.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'chartaal geld', 'giraal geld' en 'geld' (als ruilmiddel, rekeneenheid en oppotmiddel) kennen. Begrijp het verschil tussen een officieel betaalmiddel en een lokaal ruilmiddel.

Wat moet je kunnen: Je moet de kenmerken van een gegeven 'digitale munt' kunnen analyseren en deze kunnen vergelijken met de definities van chartaal geld, giraal geld en geld om tot de juiste conclusie te komen.

Waar op letten: Let goed op de context van de 'digitale munt'. Is het een officieel betaalmiddel uitgegeven door een centrale bank, of een lokaal initiatief? Een 'digitale munt' is niet automatisch giraal geld. Het feit dat iets als ruilmiddel wordt gebruikt, betekent niet automatisch dat het 'geld' is in economische zin.

Kernbegrippen: chartaal geld, giraal geld, geld, ruilmiddel

### Vraag 36 – Directe en indirecte ruil met een ruilmiddel

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het onderscheid tussen directe en indirecte ruil, waarbij je moet bepalen of een ruilmiddel wordt gebruikt en wat de implicaties daarvan zijn.

Wat moet je kennen: De definities van directe ruil en indirecte ruil. Je moet weten dat een ruilmiddel (zoals geld) kenmerkend is voor indirecte ruil.

Wat moet je kunnen: Je moet een concrete situatie (zoals het gebruik van de Alkie) kunnen analyseren en bepalen of er sprake is van directe of indirecte ruil, en dit correct kunnen onderbouwen.

Waar op letten: Let goed op de redenatie. Een ruilmiddel hoort bij indirecte ruil. Verwar de definities van directe en indirecte ruil niet, en zorg dat de redenatie klopt bij de gekozen ruilvorm.

Kernbegrippen: indirecte ruil, directe ruil, ruilmiddel

### Vraag 37 – De Alkie en de lokale economie

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe een lokaal ruilmiddel, zoals de Alkie, de economie van een dorp kan stimuleren.

Wat moet je kennen: Je moet de concepten 'lokale economie', 'bestedingen', 'korting' en 'ruilmiddel' kennen en begrijpen hoe deze elkaar beïnvloeden.

Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen uitleggen, specifiek hoe de eigenschappen van de Alkie leiden tot stimulering van de lokale economie.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de korting noemt, maar ook uitlegt hoe dit leidt tot meer lokale bestedingen. Benoem ook dat de Alkie alleen lokaal besteed kan worden en wat het effect daarvan is. Dit zijn de twee belangrijkste mechanismen.

Kernbegrippen: lokale economie, bestedingen, korting, ruilmiddel

### Vraag 38 – Aansluiting Alkie-initiatief berekenen

Wat kun je verwachten: Je krijgt een situatiebeschrijving over het aantal winkeliers dat zich aansluit bij een initiatief en je moet berekenen hoeveel winkels zich nog moeten aansluiten om een bepaald percentage te bereiken.

Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je een percentage van een getal berekent en hoe je het verschil tussen twee getallen bepaalt.

Wat moet je kunnen: Je moet een percentage van een totaal aantal kunnen berekenen en vervolgens het huidige aantal winkels hiervan kunnen aftrekken om het resterende aantal te vinden.

Waar op letten: Let goed op de volgorde van de bewerkingen. Bereken eerst het verwachte totaal aantal aangesloten winkels (90% van 70) en trek daarna pas het huidige aantal (15) hiervan af. Trek niet eerst de 15 winkels van de 70 af voordat je het percentage berekent.

Kernbegrippen: percentage berekenen, verschil berekenen

### Vraag 39 – Donatie berekenen op basis van omzet en percentage

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag waarbij je de totale donatie moet berekenen. Hiervoor moet je eerst de totale omzet bepalen en vervolgens een percentage van die omzet berekenen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat 'omzet' is en hoe je een percentage omzet naar een decimaal getal (bijvoorbeeld 2,5% = 0,025) omzet voor berekeningen.

Wat moet je kunnen: Je moet de totale omzet kunnen berekenen door het aantal winkeliers te vermenigvuldigen met de omzet per winkelier. Daarna moet je een percentage van een bedrag kunnen berekenen.

Waar op letten: Let goed op dat je de omzet van *alle* winkeliers meeneemt in je berekening. Controleer of je het percentage correct omzet naar een decimaal getal (bijvoorbeeld 2,5% is 0,025, niet 0,25 of 2,5).

Kernbegrippen: omzet, percentage berekenen

### Vraag 40 – Winstbijdrage van producten beoordelen

Wat kun je verwachten: Je moet de benodigde gegevens kunnen identificeren om de winstbijdrage van verschillende producten te beoordelen. Dit omvat het begrijpen van de relatie tussen afzet, verkoopprijs, kostprijs en winst.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'winst', 'afzet', 'verkoopprijs' en 'kostprijs' kennen. Ook moet je weten welke rol btw speelt in de winstberekening van een bedrijf.

Wat moet je kunnen: Je moet kunnen bepalen welke financiële gegevens essentieel zijn voor het berekenen van de totale winstbijdrage van een product. Dit betekent dat je de formule voor winstberekening (impliciet) moet kunnen toepassen.

Waar op letten: Let op het verschil tussen inkoopprijs en kostprijs; de inkoopprijs is slechts een deel van de totale kostprijs. Vergeet niet dat btw geen onderdeel is van de winstberekening van een bedrijf. Zorg ervoor dat je begrijpt dat de afzet (aantal verkochte producten) nodig is voor de totale winst, niet alleen de winst per stuk.

Kernbegrippen: winst, afzet, verkoopprijs, kostprijs

### Vraag 41 – Arbeidsproductiviteit berekenen per dag

Wat kun je verwachten: Je moet de arbeidsproductiviteit per dag berekenen voor een specifiek product (Crispy hondenvoer) aan de hand van gegeven informatie.

Wat moet je kennen: Je moet het concept 'arbeidsproductiviteit' kennen en weten hoe je dit berekent. Arbeidsproductiviteit is de productie per werknemer per tijdseenheid.

Wat moet je kunnen: Je moet gegevens uit een tabel kunnen interpreteren en gebruiken voor een berekening. Je moet de totale productie kunnen omrekenen naar productie per werknemer per dag.

Waar op letten: Let goed op de gevraagde tijdseenheid (per dag). Vergeet niet te delen door het aantal werknemers én het aantal werkdagen per jaar. Een veelvoorkomende fout is het niet omrekenen naar het aantal werkdagen per jaar (48 weken * 5 dagen/week = 240 dagen) of het vergeten te delen door het aantal werknemers.

Kernbegrippen: arbeidsproductiviteit

### Vraag 42 – Arbeidsproductiviteit, loonkosten en winstmarge

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken die je moet aanvullen met de juiste economische termen. Je moet een grafiek interpreteren die de ontwikkeling van loonkosten en arbeidsproductiviteit weergeeft om de juiste keuzes te maken.

Wat moet je kennen: Je moet de definities en onderlinge relaties kennen van arbeidsproductiviteit, loonkosten, loonkosten per product en winstmarge. Ook moet je kunnen werken met indexcijfers en grafieken kunnen interpreteren.

Wat moet je kunnen: Je moet de informatie uit een grafiek (informatiebron 8) correct kunnen aflezen en interpreteren. Je moet de relatie tussen de stijging van loonkosten en arbeidsproductiviteit kunnen leggen om de ontwikkeling van de loonkosten per product te bepalen. Vervolgens moet je de impact van stijgende loonkosten per product op de winstmarge kunnen inschatten, gegeven een gelijkblijvende verkoopprijs.

Waar op letten: Let goed op de twee lijnen in de grafiek en hun relatieve stijging. Verwar de lijnen niet. Begrijp dat als de arbeidsproductiviteit minder stijgt dan de loonkosten, de loonkosten per product stijgen. Leg de relatie tussen stijgende kosten per product, een gelijkblijvende verkoopprijs en een dalende winstmarge correct.

Kernbegrippen: arbeidsproductiviteit, loonkosten, loonkosten per product, winstmarge, indexcijfers

### Vraag 43 – Terugverdientijd van een investering berekenen

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een bedrijf dat een investering overweegt om de arbeidsproductiviteit te verhogen en kosten te besparen. Je moet de terugverdientijd van deze investering berekenen.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'investering', 'kostenbesparing' en 'terugverdientijd' kennen. Ook moet je weten hoe loonkosten een rol spelen bij kostenbesparing.

Wat moet je kunnen: Je moet de maandelijkse kostenbesparing kunnen berekenen door de besparing op loonkosten te verminderen met de bijkomende kosten van de investering. Vervolgens moet je de terugverdientijd kunnen berekenen door de totale investeringskosten te delen door de maandelijkse netto kostenbesparing.

Waar op letten: Let goed op dat je alleen de loonkosten meeneemt van de werknemers die daadwerkelijk vervangen worden door de nieuwe machine. Vergeet niet de bijkomende kosten van de nieuwe machine af te trekken van de besparing op loonkosten om de netto besparing per maand te vinden.

Kernbegrippen: terugverdientijd, investering, kostenbesparing, loonkosten

### Vraag 44 – Arbeidsproductiviteit verhogen

Wat kun je verwachten: Je moet een manier noemen om de arbeidsproductiviteit te verhogen, anders dan de aanschaf van een nieuwe machine.

Wat moet je kennen: Je moet de definitie van arbeidsproductiviteit kennen en verschillende factoren die deze beïnvloeden, naast kapitaalinvesteringen.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om concrete voorbeelden te geven van manieren om de arbeidsproductiviteit te verhogen.

Waar op letten: Let goed op dat je geen 'aanschaf van een nieuwe machine' of een vergelijkbare kapitaalinvestering noemt, want de vraag vraagt expliciet om een *andere* manier. Verwar arbeidsproductiviteit (productie per werknemer per tijdseenheid) niet met de totale productie.

Kernbegrippen: arbeidsproductiviteit, scholing, arbeidsomstandigheden, prestatieloon, arbeidsverdeling

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2022
tijd vak 3
vrijdag 8 juli
9.00 - 11.00 uur
economie CSE GL en TL
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 44 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 59 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.
GT-0233-a-22-3-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Avocado's uit Peru

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 1 in de bijlage.

Boer Pedro uit Peru verbouwt al enige jaren heerlijke avocado's. Hij profiteerde tot 2018 van de hoge wereldmarktprijzen van avocado's. De hoge prijzen leidden ertoe dat ook boeren in andere landen overstapten op de productie van avocado's.
[FIGUUR: Een close-up, zwart-wit foto van twee avocado's, waarvan er één is doorgesneden en de pit zichtbaar is. De avocado's liggen op een houten ondergrond, met een mesje ernaast.]

1p 1 Leg uit dat de situatie op de wereldmarkt van avocado's tot 2018 ertoe leidde dat meer boeren uit andere landen ook avocado's zijn gaan produceren.

In 2018 daalde de wereldmarktprijs van avocado's flink. De prijsdaling werd onder andere veroorzaakt door de hogere productie in Peru.

1p 2 Uiteindelijk heeft de hoge wereldmarktprijs ervoor gezorgd dat Peruaanse boeren, zoals Pedro, een lager inkomen ontvangen. Hieronder staan vijf economische verschijnselen:
1 Tot 2018 is de wereldmarktprijs van avocado's hoog.
2 De wereldmarktprijs van avocado's daalt.
3 Wereldwijd gaan meer boeren zich toeleggen op avocadoproductie.
4 Het aanbod van avocado's op de wereldmarkt stijgt.
5 De Peruaanse boeren ontvangen een lager inkomen.
In welke regel staan deze verschijnselen zo, dat een logische gedachtegang ontstaat?
A $1 \to 2 \to 3 \to 4 \to 5$
B $1 \to 2 \to 4 \to 3 \to 5$
C $1 \to 3 \to 2 \to 4 \to 5$
D $1 \to 3 \to 4 \to 2 \to 5$
E $1 \to 4 \to 2 \to 3 \to 5$
F $1 \to 4 \to 3 \to 2 \to 5$

GT-0233-a-22-3-o

### Pagina 3

1p 3 Welke van onderstaande grafieken geeft de juiste situatie weer over de
vraag- en aanbodlijn op de markt van avocado's als boeren de productie
verhogen?

[FIGUUR: Grafiek a: De vraaglijn loopt dalend, de aanbodlijn loopt stijgend. Beide lijnen kruisen elkaar. De pijl op de vraaglijn wijst naar links. De pijl op de aanbodlijn wijst naar links.]

[FIGUUR: Grafiek b: De vraaglijn loopt dalend, de aanbodlijn loopt stijgend. Beide lijnen kruisen elkaar. De pijl op de vraaglijn wijst naar links. De pijl op de aanbodlijn wijst naar rechts.]

[FIGUUR: Grafiek c: De vraaglijn loopt dalend, de aanbodlijn loopt stijgend. Beide lijnen kruisen elkaar. De pijl op de vraaglijn wijst naar links. De pijl op de aanbodlijn wijst naar links.]

[FIGUUR: Grafiek d: De vraaglijn loopt dalend, de aanbodlijn loopt stijgend. Beide lijnen kruisen elkaar. De pijl op de vraaglijn wijst naar links. De pijl op de aanbodlijn wijst naar rechts.]

A grafiek a
B grafiek b
C grafiek c
D grafiek d

De avocado's van de boeren uit Peru worden door de Europese Unie (EU)
geïmporteerd.

1p 4 Gebruik informatiebron 1.
Bereken hoeveel procent van de in 2018 geïmporteerde avocado's uit
Peru kwamen. Schrijf je berekening op.

GT-0233-a-22-3-0
3 / 20
lees verder ►►►

### Pagina 4

Avocado's worden niet alleen geconsumeerd, maar ook als grondstof gebruikt in verschillende verzorgingsproducten, zoals haarshampoo. De prijs van avocado-olie is echter veel hoger dan de prijs van avocado's.

1p 5 Om een flesje van 200 ml avocado-olie te maken, zijn 5 avocado's nodig. Er gaan precies 5 avocado's in 1 kilo. Een kilo avocado's kost € 5 een flesje avocado-olie kost € 12,50.
→ Bereken hoeveel een flesje avocado-olie duurder is dan een kilo avocado's. Schrijf je berekening op.

1p 6 In de EU bleven de verkoopprijzen van avocado's gelijk, terwijl avacadoboeeren in 2018 een lagere wereldmarktprijs kregen voor hun avocado's. Welke conclusie is juist als de verkoopprijzen, ondanks de lage invoerprijzen, vrijwel gelijk bleven?
A De EU heeft de invoerrechten van avocado's verlaagd.
B De bedrijven in de bedrijfskolom binnen de EU hebben hun brutowinstmarge verlaagd.
C De bedrijven in de bedrijfskolom binnen de EU hebben hun brutowinstmarge verhoogd.
D Peruaanse boeren hebben de inkoopprijzen verhoogd.

GT-0233-a-22-3-o 4 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

Uitgaven, uitgeven en nog eens uitgeven

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 2 en 3 in de bijlage.

Op Prinsjesdag presenteert de regering elk jaar de rijksbegroting voor het komend jaar. Docent Mark blikt met klas 4C terug op deze dag. Mark: "De financiële toekomst van het land ziet er minder rooskleurig uit dan de jaren daarvoor. Dit heeft grote gevolgen voor de inkomsten en uitgaven van de overheid."

2p 7 Mark: “In economisch mindere tijden stijgt de werkloosheid. Dit heeft gevolgen voor de uitgaven aan de sociale zekerheid.”
→ Maak van onderstaande zin een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1), (2) en (3) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan.
Ontslagen werknemers kunnen, als ze voldoen aan een aantal voorwaarden, een ... (1)... (WIA-uitkering / WW-uitkering) ontvangen. Deze ... (2)... (volksverzekering / werknemersverzekering) is een ... (3)... (sociale verzekering / sociale voorziening).

2p 8 Mark: “De btw-ontvangsten kunnen dalen door hogere werkloosheid.”
→ Leg in twee stappen uit dat de btw-ontvangsten kunnen dalen als de werkloosheid stijgt.

Volgens Mark kan de overheid ervoor kiezen om in financieel slechte tijden te bezuinigen of juist extra geld uit te geven. De Nederlandse regering heeft ervoor gekozen om meer geld uit te geven. Binnen de Europese Unie (EU) hebben de landen afgesproken om de EU-begrotingsregels tijdelijk te versoepelen.

2p 9 Gebruik informatiebron 2 en 3.
De overheidsschuld van Nederland voldoet niet meer aan de EU-begrotingsregels.
→ Voldoet het begrotingstekort van Nederland nog wel aan de EU-begrotingsregel? Licht je antwoord toe met een berekening.

[FIGUUR: Een foto van koning Willem-Alexander en koningin Máxima op Prinsjesdag, beiden met de hand omhoog zwaaiend.]

GT-0233-a-22-3-o 5 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 6

1p 10 Mark: “Door de extra overheidsuitgaven kan de economische crisis
worden tegengegaan. Meer overheidsuitgaven die terechtkomen bij de
burgers kunnen leiden tot een minder snelle stijging van de werkloosheid.”
Hieronder staan drie economische verschijnselen:
1 De productie stijgt.
2 De vraag naar goederen en diensten stijgt.
3 De werkgelegenheid stijgt.
In welke regel staan deze verschijnselen zo, dat een logische
gedachtegang ontstaat?
A overheidsuitgaven stijgen → 1 → 2 → 3 → werkloosheid stijgt minder
snel
B overheidsuitgaven stijgen → 1 → 3 → 2 → werkloosheid stijgt minder
snel
C overheidsuitgaven stijgen → 2 → 1 → 3 → werkloosheid stijgt minder
snel
D overheidsuitgaven stijgen → 2 → 3 → 1 → werkloosheid stijgt minder
snel
E overheidsuitgaven stijgen → 3 → 1 → 2 → werkloosheid stijgt minder
snel
F overheidsuitgaven stijgen → 3 → 2 → 1 → werkloosheid stijgt minder
snel
2p 11 Mark: “Tijdens de vorige economische crisis koos de regering ervoor om
meer te bezuinigen. Logisch, zeiden ze toen. Als er minder geld
binnenkomt, kun je ook minder geld uitgeven.”
→ Leg in twee stappen uit dat als de overheid gaat bezuinigen, tijdens
een economische crisis, de economische crisis kan verergeren.
GT-0233-a-22-3-0 6 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 7

Elektrisch naar het mbo

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 4 in de bijlage.

Kelly gaat volgend jaar naar het mbo en ze
heeft een plek gevonden bij een
leerwerkbedrijf, vijftien kilometer verderop.
Zij komt echter niet in aanmerking voor een
studentenreisproduct (de ov-chipkaart). Nu
staat ze voor de keus: reizen met de bus of
met een nieuwe elektrische scooter.

[FIGUUR: Een zwarte elektrische scooter.]

Eerst maakt ze een overzicht van de kosten van een scooter vergeleken
met een jaarabonnement van de bus. Ze berekent de verschillende
uitgaven voor een scooter zoals elektriciteit, verzekering en onderhoud.
Kelly rijdt 3.000 kilometer per jaar.

Gebruik informatiebron 4.
2a (2p) Bereken de prijs per kilometer van de elektrische scooter. Neem de letters
a en b over op je antwoordblad en schrijf je berekening op.

1p 13 Voor het onderhoud stort Kelly elke maand € 15 op een aparte
spaarrekening.
→ Noem een reden waarom het verstandig is om elke maand een vast
bedrag voor onderhoud van de scooter te reserveren.

2p 14 Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste
woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1), (2) en (3) op je antwoordblad. Vul bij
de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.
Kelly rijdt straks misschien een scooter. Ze krijgt daardoor ...(1)... (andere
bestedingen / een ander inkomen) dan leerlingen zonder scooter. Op haar
18e wil ze graag automatisch nemen en de scooter inruilen. Ze houdt hier
al rekening mee in haar overzicht. Om dit bedrag bij elkaar te sparen zal
Kelly nu ...(2)... (haar welvaart moeten verlagen / prioriteiten moeten
stellen). Het spaarmotief van Kelly is dan ...(3)... (uit voorzorg / voor de
rente / voor een doel).

GT-0233-a-22-3-o 7 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 8

1p 15 Kelly is het er niet mee eens dat ze geen ov-chipkaart krijgt om de reiskosten met de bus te betalen. De reden: ze ontvangt een inkomen van haar leerwerkbedrijf. Leerlingen die elke dag naar school gaan krijgen wel een ov-chipkaart, terwijl ze volgens haar vaak een bijbaantje hebben.
→ Geef een argument waarom leerlingen die elke dag naar school gaan wel een ov-chipkaart krijgen.
1p 16 Kelly bekijkt haar overzicht nog een keer: “De bus is de goedkoopste optie, maar ik kies toch liever voor een elektrische scooter.”
→ Noem een reden voor Kelly om te kiezen voor een elektrische scooter in plaats van de bus.
GT-0233-a-22-3-o 8 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

Spanning op de arbeidsmarkt

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms
gebruikmaken van informatiebron 5 in de bijlage.

In 2019 neemt de spanning op de
arbeidsmarkt steeds meer toe. Er
wordt gesproken van een
'krapterecord'. Op een krappe
arbeidsmarkt is de vraag naar
arbeid groter dan het aanbod van
arbeid.
[FIGUUR: Twee personen in pak, een met een aktetas, trekken aan een touw, met de ene persoon naar links en de andere naar rechts, symbool voor conflict of spanning op de arbeidsmarkt.]

1p 17 De spanning op de arbeidsmarkt wordt door het CBS gemeten met behulp
van de vacaturegraad (vacaturegraad = $\frac{\text{aantal vacatures}}{\text{aantal banen}}$).
Als het aantal vacatures stijgt heeft dit invloed op de vacaturegraad en
daarmee op de mogelijkheid voor werkgevers om geschikt personeel te
vinden.
$\rightarrow$ Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de
juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad.
Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen
haakjes staan.
Door de toename van het aantal vacatures wordt de vacaturegraad
...(1)... (hoger / lager). Hierdoor wordt het voor werkgevers ...(2)...
(makkelijker / moeilijker) om de vacatures te vervullen.

1p 18 Vaak is het zo dat in tijden van een toenemende spanning op de
arbeidsmarkt, meer nieuwe werkzoekenden zich aanbieden op de
arbeidsmarkt.
Hoe heet de werkloosheid die afneemt doordat meer nieuwe
werkzoekenden zich aanbieden op de arbeidsmarkt?
A frictiewerkloosheid
B geregistreerde werkloosheid
C structurele werkloosheid
D verborgen werkloosheid

GT-0233-a-22-3-o
9/20
lees verder ►►►

### Pagina 10

In 2019 is zowel het aantal werknemers met een vast contract als het aantal zzp'ers (zelfstandigen zonder personeel) toegenomen.
Gebruik informatiebron 5.
2p 19 Bereken in één decimaal hoeveel procent de werkloze beroepsbevolking in 2019 ten opzichte van 2018 is gedaald. Schrijf je berekening op.
In 2019 is het aantal vacatures gestegen, en is het aantal werklozen gedaald.
1p 20 Ton Wilthagen, hoogleraar arbeidsmarkt, zegt: "Dit soort krapte is slecht voor de arbeidsmarkt, de sectoren waarin de krapte het grootst is worden hard geraakt." Hij spreekt van een vicieuze cirkel van krapte. Hieronder staan drie economische verschijnselen:
1 De arbeidsomstandigheden verslechteren.
2 Het personeelstekort stijgt.
3 De werkdruk per medewerker stijgt.
In welke regel staan deze verschijnselen zo dat een logische gedachtegang ontstaat?
A krapte → 1 → 2 → 3 → de sector wordt minder aantrekkelijk om in te werken
B krapte → 1 → 3 → 2 → de sector wordt minder aantrekkelijk om in te werken
C krapte → 2 → 1 → 3 → de sector wordt minder aantrekkelijk om in te werken
D krapte → 2 → 3 → 1 → de sector wordt minder aantrekkelijk om in te werken
E krapte → 3 → 1 → 2 → de sector wordt minder aantrekkelijk om in te werken
F krapte → 3 → 2 → 1 → de sector wordt minder aantrekkelijk om in te werken
1p 21 Het grootste probleem volgens Ton Wilthagen is dat bedrijven niet de geschikte werknemers voor het werk kunnen vinden. Welke oplossing past het best bij dit probleem?
A Bedrijven zoeken toekomstige werknemers via sociale media.
B Bedrijven gaan nieuwe medewerkers zelf opleiden.
C Bedrijven bieden hogere lonen.
D Bedrijven verbeteren de arbeidsomstandigheden.
GT-0233-a-22-3-o 10 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 11

1p 22 Op de langere termijn heeft de hele maatschappij er voordeel van als het personeelstekort wordt opgelost.
Een krappe arbeidsmarkt is voordelig voor werkzoekenden en nadelig voor werkgevers. Volgens economen kan aanhoudende krapte op de lange termijn leiden tot afnemende welvaart in een land.
Hieronder staan vijf economische verschijnselen:
1 Werkgevers kunnen geen werknemers vinden.
2 De productie in een land neemt af.
3 Er is een tekort aan personeel.
4 Het nationaal inkomen in een land daalt.
5 De welvaart in een land neemt af.
In welke regel staan de verschijnselen in de juiste volgorde?
A $1 \to 2 \to 3 \to 4 \to 5$
B $1 \to 2 \to 4 \to 3 \to 5$
C $1 \to 3 \to 2 \to 4 \to 5$
D $1 \to 3 \to 4 \to 2 \to 5$
E $1 \to 4 \to 2 \to 3 \to 5$
F $1 \to 4 \to 3 \to 2 \to 5$
GT-0233-a-22-3-o 11 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 12

Suikerzoete belasting

De overheid in het land Polen heeft
vanaf 2021 een suikerbelasting
ingevoerd voor ongezonde dranken,
zoals frisdranken waaraan suiker,
cafeïne en taurine zijn toegevoegd.

[FIGUUR: Beeld van schappen vol blikjes frisdrank.]

1p 23 Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste
woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de
nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.
De suikerbelasting die Polen heft op ongezonde dranken is een voorbeeld
van ... (1)... (accijns / houderschapsbelasting). Deze suikerbelasting op
ongezonde dranken is een ...(2)... (directe / indirecte) belasting.

GT-0233-a-22-3-0 12 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 13

Met de suikerbelasting wil de Poolse overheid bereiken dat de ongezonde
dranken duurder worden, zodat de consument er minder van koopt en er
ook minder wordt aangeboden door de producenten.

[FIGUUR: Grafiek a toont een aanbodlijn die naar rechts verschuift.]
[FIGUUR: Grafiek b toont een aanbodlijn die naar links verschuift.]
[FIGUUR: Grafiek c toont een vraaglijn die naar links verschuift.]
[FIGUUR: Grafiek d toont een vraaglijn die naar rechts verschuift.]

1p 24 In welke grafiek wordt de juiste verandering van de aanbodlijn van
ongezonde dranken weergegeven als door de suikerbelasting het doel
wordt bereikt?
A grafiek a
B grafiek b
C grafiek c
D grafiek d

2p 25 De suikerbelasting heeft gevolgen voor de vennootschapsbelasting die de
Poolse overheid ontvangt van de frisdrankindustrie.
→ Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de
juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de
nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.
Door de suikerbelasting ...(1)... (daalt / stijgt) de afzet van de
frisdrankindustrie, wordt hun winst lager en betalen zij ...(2)... (meer /
minder) vennootschapsbelasting.

GT-0233-a-22-3-0 13 / 20 lees verder ►►►
Beschikbaar gesteld door Stichting Studiegbegeleiding Leiden (SSL).

### Pagina 14

De Poolse overheid heeft een schatting gemaakt van de opbrengsten van
de suikerbelasting. Ze gaat daarbij uit van de verkochte liters
suikerhoudende dranken voorafgaand aan de invoering van de
suikerbelasting in 2021. Daarbij werd onderscheid gemaakt tussen
frisdrank met 5 tot 8 gram suiker per 100 milliliter (categorie 1) en
frisdrank die meer dan 8 gram suiker bevat (categorie 2).

[FIGUUR: Tabel met de volgende kolommen: frisdrank, prijs van 1 liter, exclusief suikerbelasting, suikerbelasting, verkochte liters per jaar voor invoering.
Rijen:
categorie 1: € 1,50, 20%, 1 miljard
categorie 2: € 1,60, 25%, 2 miljard]

1p 26 Bereken de geschatte opbrengsten van de suikerbelasting voor de Poolse
overheid. Schrijf je berekening op.

2p 27 In 2021 bestaat de totale belasting op frisdranken van categorie 1 en 2 uit
de btw en de suikerbelasting. De verwachting was dat de totale
belastingopbrengst zou stijgen.
In werkelijkheid daalde echter de totale belastingopbrengst.
→ Leg in twee stappen uit waardoor de totale belastingopbrengst in
werkelijkheid daalde na de invoering van de suikerbelasting.

1p 28 De Poolse overheid is nu op zoek naar andere manieren om de bevolking
te stimuleren minder suiker te gebruiken.
→ Noem een voorbeeld van een manier waarop de Poolse overheid de
bevolking kan stimuleren minder suiker te gebruiken.

GT-0233-a-22-3-0
14 / 20
lees verder ►►►


### Pagina 15

Albanië als nieuw EU-land

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 6 in de bijlage.

Albanië wil lid worden van de Europese Unie (EU). Veel EU-landen twijfelen of Albanië al toe is aan een EU-lidmaatschap. Daarnaast moet een land voldoen aan strenge voorwaarden om lid te worden van de EU.

[FIGUUR: Kaart van Europa met Albanië gemarkeerd en de hoofdstad Tirana aangeduid.]

1p 29 Lidmaatschap van de EU heeft een aantal gevolgen voor Albanië.
-> Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen. Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoord- blad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan.
Als Albanië lid is van de EU, mag Albanië zich beschermen tegen concurrentie uit ...(1)... (andere EU-landen / niet-EU-landen). Een voorbeeld van een beschermende maatregel tegen buitenlandse concurrentie is ...(2)... (contingentering / een grondstoffenovereenkomst / een monocultuur).

GT-0233-a-22-3-0 15 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 16

Er gelden strenge voorwaarden om toe te treden tot de EU:
- Het land moet beschikken over een goed functionerende markteconomie.
- De toetreding van het land mag het functioneren en de ontwikkeling van de EU niet negatief beïnvloeden.

Volgens de OESO (Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling) staat Albanië nog op de lijst van ontwikkelingslanden.

Gebruik informatiebron 6.
2p 30 Er is een groot verschil tussen het inkomen per hoofd van de bevolking in de EU-landen en dat van Albanië. Het gemiddelde inkomen per hoofd van de bevolking van de EU-landen is € 30.000.
→ Bereken hoeveel keer groter het nationaal inkomen per hoofd van de bevolking van de EU-landen is vergeleken met Albanië. Schrijf je berekening op.

De economie van Albanië kent nog meer economische problemen. Zo heeft het land in 2017 een tekort op de betalingsbalans.

Gebruik informatiebron 6.
2p 31 Bereken voor 2017 het tekort op de betalingsbalans van Albanië in euro's. Schrijf je berekening op.

2p 32 Door het lidmaatschap van de EU kan de werkloosheid in Albanië gaan dalen.
→ Leg in twee stappen uit dat door het lidmaatschap van de EU de werkloosheid in Albanië kan gaan dalen.

1p 33 Door het lidmaatschap van de EU kan de werkloosheid in Albanië ook stijgen.
Hieronder staan vijf economische verschijnselen:
1 Albanië wordt lid van de EU.
2 De concurrentie vanuit het buitenland neemt toe.
3 De productie in Albanië daalt.
4 De vraag naar werknemers in Albanië daalt.
5 De werkloosheid in Albanië neemt toe.
In welke regel staan deze verschijnselen zo dat een logische gedachtegang ontstaat?
A 1 → 2 → 3 → 4 → 5
B 1 → 2 → 4 → 5
C 1 → 3 → 2 → 4 → 5
D 1 → 3 → 4 → 2 → 5
E 1 → 4 → 2 → 3 → 5
F 1 → 4 → 3 → 2 → 5

GT-0233-a-22-3-o 16 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 17

Tegenstanders van toetreding van Albanië tot de EU vrezen dat er sprake
zal zijn van verdringing op de Nederlandse arbeidsmarkt, dat wil zeggen:
Albanese werknemers bezetten banen in Nederland in plaats van
Nederlandse werknemers.

1p 34 Waardoor kan het Albanese lidmaatschap van de EU het mogelijk maken
dat werknemers uit Albanië de Nederlandse werknemers gaan verdringen
op de Nederlandse arbeidsmarkt?
A Door het lidmaatschap hoeven Albanzen die in Nederland werken
geen belasting te betalen.
B Door het lidmaatschap hoeven Nederlandse werkgevers de Albanzen
minder loon te betalen.
C Door het lidmaatschap mag Nederland Albanese werknemers niet
meer weigeren.
D Door het lidmaatschap moet een werkgever evenveel Albanese als
Nederlandse werknemers in dienst nemen.

GT-0233-a-22-3-o 17 / 20 lees verder

### Pagina 18

Betaal lokaal
Alkie
Winkeliers uit Alkmeren zien dat hun klanten
steeds meer kopen in de grote stad en steeds
minder bij de winkeliers in het dorp. Om
klanten meer aan zich te binden, hebben ze
een lokale munt ingevoerd: de Alkie. Klanten
kunnen met de Alkie betalen bij de winkels in
het dorp. De winkeliers promoten het gebruik
van de Alkie en geven klanten 5% korting op
hun aankopen.

1p 35 De klanten wisselen hun euro's in voor de Alkie. De Alkie is een digitale
munt. De Alkie is ...
A chartaal geld
B giraal geld
C chartaal en giraal geld
D geen geld

1p 36 Is er bij het gebruik van de Alkie sprake van directe ruil of van indirecte
ruil en om welke reden?
A directe ruil, want er wordt een ruilmiddel gebruikt
B directe ruil, want goederen worden tegen goederen geruild
C indirecte ruil, want er wordt een ruilmiddel gebruikt
D indirecte ruil, want goederen worden tegen goederen geruild

1p 37 De Alkie stimuleert de lokale economie in het dorp.
→ Leg uit waardoor de Alkie de lokale economie in het dorp stimuleert.

1p 38 Op dit moment zijn er 15 winkeliers waar met de Alkie betaald kan
worden. De winkeliers uit omliggende dorpen zijn ook geïnteresseerd in
de Alkie. De initiatiefnemers verwachten dat 90% van alle 70 winkels in de
regio Alkmeren zich aansluit bij hun initiatief.
→ Bereken hoeveel winkels zich dan nog moeten aansluiten bij het
Alkie-initiatief.

2p 39 Om de Alkie nog interessanter voor de klanten te maken, doneren de
winkeliers van iedere aankoop 2,5% aan een lokaal goed doel. Deze
maand werd de opbrengst gedoneerd aan de speeltuinvereniging.
→ Bereken de totale donatie in Alkie van 2,5% aan de
speeltuinvereniging, door de huidige 15 winkeliers die ieder een omzet
hebben van 10.000 Alkie in deze maand. Schrijf je berekening op.

GT-0233-a-22-3-o
18 / 20
lees verder

### Pagina 19

Schrok bv

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 7 en 8 in de bijlage.

Schrok bv produceert
verschillende soorten
hondenvoer. De laatste twee jaar
daalde de winst. De twee
directeuren Patricia en Yamina
zijn daar niet blij mee en
bedenken een nieuwe strategie
zodat de winst weer gaat stijgen.
Eerst gaan ze de financiële
gegevens bekijken.

[FIGUUR: Close-up van de kop van een hond, voornamelijk de ogen en oren zijn zichtbaar. Het beeld is in zwart-wit.]

1p 40 Welke gegevens hebben Patricia en Yamina nodig om te beoordelen
hoeveel de verschillende producten bijdragen aan de totale winst?
A afzet, inkoopprijs en kostprijs van de verschillende producten
B afzet, verkoopprijs en kostprijs van de verschillende producten
C btw, inkoopprijs en kostprijs van de verschillende producten
D btw, kostprijs en verkoopprijs van de verschillende producten

Ze kijken ook naar de arbeidsproductiviteit bij de productie van de
verschillende producten. Het product met de laagste arbeidsproductiviteit
willen ze uit productie nemen. Volgens Yamina is dat het product Crispy
hondenvoer.

1p 41 Gebruik informatiebron 7.
Bereken de arbeidsproductiviteit per dag bij de productie van Crispy
hondenvoer. Schrijf je berekening op.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

GT-0233-a-22-3-o
19 / 20
lees verder

### Pagina 20

Patricia zegt: “De arbeidsproductiviteit en de loonkosten zijn een
belangrijk gegeven voor het bepalen van de verkoopprijs van een
product.”

Gebruik informatiebron 8.
2p 42 Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste
woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de
nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.
Patricia vervolgt: “De arbeidsproductiviteit is ...(1)... (meer gedaald I
minder gestegen) dan de loonkosten. Hierdoor stijgen de loonkosten per
product. De winstmarge moet dan ...(2)... (dalen / gelijk blijven / stijgen)
als we de verkoopprijs gelijk willen houden.”

Volgens Patricia moet de arbeidsproductiviteit stijgen, dan zal ook de
winst toenemen. Het best kun je dan een nieuwe, computergestuurde
machine aanschaffen.

[FIGUUR: Een tabel met de titel "gegevens bij aanschaf nieuwe machine" en de volgende gegevens:
- Er werken 22 werknemers in de productie.
- De gemiddelde loonkosten per werknemer bedragen € 2.600 per maand.
- Een nieuwe machine neemt het werk van 5 werknemers over.
- De nieuwe machine kost € 240.000.
- De bijkomende kosten voor deze machine bedragen € 1.000 per maand.]

2p 43 Bereken na hoeveel maanden de aanschaf van de machine wordt
terugverdiend. Schrijf je berekening op.

1p 44 Yamina zegt: “De arbeidsproductiviteit kan worden verhoogd door de
aanschaf van een nieuwe machine, maar er zijn ook nog andere
manieren.”
→ Noem nog een andere manier om de arbeidsproductiviteit te verhogen.

GT-0233-a-22-3-0
20 / 20
einde