# Eindexamen Economie VMBO-GL/TL 2022 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2022/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Analyse van Nederlandse handel met Bangladesh

Wat kun je verwachten: Je moet de Nederlandse import- en exportcijfers met Bangladesh analyseren om de juiste economische termen te kiezen. Je berekent een percentage en bepaalt of er sprake is van een tekort of overschot op de goederenbalans.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen importwaarde, exportwaarde, goederenbalans, handelstekort en handelsoverschot kennen. Ook moet je weten hoe je percentages berekent en hoe je een tekort of overschot op de goederenbalans vaststelt.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tabel kunnen interpreteren en gebruiken voor berekeningen. Je moet een percentage kunnen berekenen en op basis van import- en exportwaarden kunnen bepalen of er een tekort of overschot is op de goederenbalans.

Waar op letten: Let goed op de eenheden in de tabel (x € 1.000) en de totale importwaarde van Nederland (€ 400 miljard). Verwar import en export niet bij het bepalen van een tekort of overschot. Een tekort betekent dat de import groter is dan de export.

Kernbegrippen: importwaarde, exportwaarde, goederenbalans, handelstekort

### Vraag 2 – T-shirts per Nederlander berekenen

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het berekenen van het gemiddelde aantal T-shirts dat per Nederlander gekocht wordt, gebaseerd op import- en exportcijfers en het aantal inwoners.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'import', 'export', 'binnenlands gebruik' en 'gemiddelde per inwoner' kennen en begrijpen hoe deze zich tot elkaar verhouden.

Wat moet je kunnen: Je moet een berekening kunnen uitvoeren om het aantal T-shirts voor binnenlands gebruik te bepalen en dit vervolgens kunnen delen door het aantal inwoners om het gemiddelde per Nederlander te vinden.

Waar op letten: Let goed op dat je niet de totale import gebruikt, maar eerst de export van de totale import aftrekt om het aantal T-shirts voor binnenlands gebruik te vinden. Gebruik ook niet de deelimporten (uit Bangladesh of andere landen) in je berekening voor het binnenlands gebruik.

Kernbegrippen: import, export, binnenlands gebruik, gemiddelde per inwoner

### Vraag 3 – Gemiddelde importprijs berekenen (gewogen gemiddelde)

Wat kun je verwachten: Je moet de gemiddelde importprijs van T-shirts berekenen door een gewogen gemiddelde toe te passen. Dit betekent dat je rekening houdt met de verschillende importvolumes per prijs.

Wat moet je kennen: Je moet het concept van een gewogen gemiddelde kennen en begrijpen hoe dit verschilt van een ongewogen gemiddelde. Ook moet je weten wat importwaarde en importvolume betekenen.

Wat moet je kunnen: Je moet de juiste gegevens uit de tabel en informatiebron 2 kunnen selecteren en deze correct kunnen combineren in een berekening om de gemiddelde importprijs te bepalen. Je moet een berekening kunnen opschrijven die aantoont dat de gemiddelde importprijs € 3 was.

Waar op letten: Let op dat je geen ongewogen gemiddelde berekent. Zorg ervoor dat je de juiste aantallen (importvolume) en prijzen (importprijs) uit de bronnen gebruikt en deze correct aan elkaar koppelt. Gebruik alleen de importgegevens, niet de export- of binnenlandse gebruiksgegevens.

Kernbegrippen: gewogen gemiddelde, importwaarde, importvolume

### Vraag 4 – Concurrentiepositie bij arbeidsintensieve productie

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom landen met lagere loonkosten een betere concurrentiepositie hebben bij arbeidsintensieve productieprocessen.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'concurrentiepositie', 'arbeidsintensieve productie', 'loonkosten' en 'kostprijs' kennen en begrijpen hoe deze met elkaar samenhangen in een internationale context.

Wat moet je kunnen: Je moet een economische redenering kunnen opzetten die de relatie tussen arbeidsintensieve productie, loonkosten en concurrentiepositie duidelijk maakt.

Waar op letten: Let erop dat je specifiek de link legt tussen de lagere loonkosten in Bangladesh en de lagere kostprijs per T-shirt, als gevolg van het arbeidsintensieve productieproces. Vermijd algemene antwoorden zoals 'het is goedkoper'.

Kernbegrippen: concurrentiepositie, arbeidsintensieve productie, loonkosten, kostprijs, internationale arbeidsverdeling

### Vraag 5 – Werkloosheid door verplaatsing van industrie

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je kennis van verschillende soorten werkloosheid, specifiek de oorzaken van structurele werkloosheid.

Wat moet je kennen: Je moet de definities en oorzaken van de volgende soorten werkloosheid kennen: structurele werkloosheid, conjuncturele werkloosheid, seizoenswerkloosheid en verborgen werkloosheid.

Wat moet je kunnen: Je moet een gegeven situatie kunnen analyseren en de juiste soort werkloosheid kunnen identificeren die daaruit voortvloeit.

Waar op letten: Let goed op de aard van de verandering die de werkloosheid veroorzaakt. Is het een tijdelijke daling van de vraag (conjunctureel), een seizoensgebonden patroon (seizoenswerkloosheid), een fundamentele verandering in de economische structuur (structureel), of werkloosheid die niet officieel geregistreerd is (verborgen)?

Kernbegrippen: structurele werkloosheid, arbeidsmarkt, globalisering

### Vraag 6 – Winststijging door maatschappelijk verantwoord ondernemen

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe winkelketens hun winst kunnen verhogen, zelfs als hun inkoopkosten stijgen door het ondertekenen van een akkoord voor betere arbeidsomstandigheden.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten van maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO), consumentengedrag, omzet, winst, reputatie en boycot kennen. Begrijp hoe positieve reputatie en consumentenvoorkeur de omzet kunnen beïnvloeden.

Wat moet je kunnen: Je moet een economisch mechanisme kunnen uitleggen waarbij ethisch handelen (MVO) leidt tot een positiever imago bij consumenten, wat vervolgens de omzet en winst kan beïnvloeden. Je moet de relatie tussen kosten, omzet en winst kunnen analyseren.

Waar op letten: Let op dat je niet alleen focust op de stijgende kosten, maar juist op de mogelijke stijging van de omzet als gevolg van positief consumentengedrag. Verwar omzet en winst niet. Een hogere omzet kan een hogere winst betekenen, zelfs bij hogere kosten, als de omzetstijging de kostenstijging overtreft.

Kernbegrippen: maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO), consumentengedrag, omzet, winst, reputatie, boycot

### Vraag 7 – Marktvormen en markttypen: Vluchten Amsterdam-Londen

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken over de markt voor vluchten van Amsterdam naar Londen. Je moet de juiste economische termen kiezen om de zinnen correct te maken.

Wat moet je kennen: Je moet de definities en kenmerken kennen van de volgende economische concepten: abstracte markt, concrete markt, monopolie, oligopolie en monopolistische concurrentie.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de kenmerken van een specifieke markt (vluchten Amsterdam-Londen) te analyseren en te koppelen aan de juiste economische termen voor markttype en marktvorm.

Waar op letten: Let goed op de beschrijving van de markt in de vraagtekst. 'Veel aanbieders' is een belangrijke aanwijzing voor de marktvorm. Bedenk of vragers en aanbieders elkaar fysiek ontmoeten om te bepalen of het een abstracte of concrete markt is. Verwar een abstracte markt niet met een concrete markt. Let op de verschillen tussen monopolie, oligopolie en monopolistische concurrentie, vooral in relatie tot het aantal aanbieders en de aard van het product (homogeen/heterogeen).

Kernbegrippen: abstracte markt, concrete markt, markt, marktvorm, monopolistische concurrentie, monopolie, oligopolie

### Vraag 8 – Heterogeen goed: vliegreizen

Wat kun je verwachten: Je moet een voorbeeld kunnen geven van waarom een vliegreis een heterogeen goed is, waarbij je verder kijkt dan alleen de prijs.

Wat moet je kennen: De definitie van een 'heterogeen goed'.

Wat moet je kunnen: Je moet de definitie van een heterogeen goed kunnen toepassen op een concreet voorbeeld zoals een vliegreis.

Waar op letten: Let erop dat je een voorbeeld geeft dat verder gaat dan alleen de prijs. De vraag stelt expliciet dat consumenten op méér dan alleen de prijs letten. Zorg er ook voor dat je voorbeeld direct te maken heeft met de vliegreis zelf en niet met iets anders.

Kernbegrippen: heterogeen goed

### Vraag 9 – Omzetberekening bij evenwichtsprijs

Wat kun je verwachten: Je moet de omzet berekenen van enkele reis vluchten van Amsterdam naar Londen, gegeven de evenwichtsprijs en een grafiek met de vraaglijn.

Wat moet je kennen: Je moet de definitie van omzet kennen (prijs x afzet) en weten hoe je een evenwichtsprijs en bijbehorende afzet afleest uit een vraaglijn in een grafiek.

Wat moet je kunnen: Je moet de afzet correct kunnen aflezen bij een gegeven evenwichtsprijs uit een grafiek, rekening houdend met schaalverdelingen (zoals 'x 1.000'), en vervolgens de omzet berekenen.

Waar op letten: Let goed op de schaalverdeling van de x-as ('x 1.000') bij het aflezen van het aantal vliegtickets. Een veelvoorkomende fout is het vergeten deze vermenigvuldigingsfactor toe te passen. Lees de grafiek nauwkeurig af.

Kernbegrippen: omzet, evenwichtsprijs, vraaglijn, afzet

### Vraag 10 – Accijns en het profijtbeginsel bij vliegen

Wat kun je verwachten: Je moet de juiste economische termen kiezen om een tekst compleet te maken. Het gaat over accijnzen en de beginselen van belastingheffing, specifiek in de context van vliegen en CO2-uitstoot.

Wat moet je kennen: Het verschil tussen directe en indirecte belastingen.
De definitie van accijns.
De verschillende beginselen van belastingheffing: draagkrachtbeginsel, profijtbeginsel en solidariteitsbeginsel.

Wat moet je kunnen: Economische begrippen correct toepassen in een gegeven context.
De relatie leggen tussen een belastingmaatregel (vliegtaks/accijns) en het onderliggende belastingbeginsel.

Waar op letten: Let goed op de aard van de belasting (accijns) en wie deze uiteindelijk betaalt. Bedenk ook welk beginsel van belastingheffing past bij het idee dat de 'vervuiler betaalt'.

Kernbegrippen: indirecte belastingen, profijtbeginsel, accijns, directe belastingen, draagkrachtbeginsel, solidariteitsbeginsel

### Vraag 11 – Effect van een vliegtaks op de markt voor vliegtickets

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het effect van een belasting (accijns) op de markt voor vliegtickets en moet de juiste grafiek kiezen die dit effect weergeeft.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van vraag- en aanbodcurves kennen, inclusief wat een verschuiving van de vraagcurve en de aanbodcurve veroorzaakt. Specifiek moet je weten hoe een accijns of belasting op producenten de aanbodcurve beïnvloedt.

Wat moet je kunnen: Je moet kunnen analyseren hoe een externe factor (zoals een belasting) de vraag- of aanbodzijde van een markt beïnvloedt en dit kunnen vertalen naar een verschuiving van de betreffende curve in een grafiek.

Waar op letten: Let goed op of de belasting de vraag- of de aanbodzijde beïnvloedt. Een belasting die door vliegmaatschappijen wordt doorberekend, verhoogt hun productiekosten en beïnvloedt dus het aanbod. Een verschuiving van de aanbodcurve naar links (of omhoog) duidt op een afname van het aanbod. Wees alert op mogelijke fouten in correctievoorschriften; in dit specifieke geval was het oorspronkelijke correctievoorschrift onjuist.

Kernbegrippen: vraagcurve, aanbodcurve, marktsevenwicht, accijns, belasting, verschuiving van de aanbodcurve

### Vraag 12 – Procentuele afname aantal vliegtickets door vliegtaks

Wat kun je verwachten: Je moet de procentuele afname van het aantal verkochte vliegtickets berekenen als gevolg van een prijsstijging door een vliegtaks. Dit vereist het berekenen van de nieuwe prijs, het aflezen van de bijbehorende hoeveelheden uit een grafiek en het toepassen van de formule voor procentuele verandering.

Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je een percentage van een bedrag berekent om een nieuwe prijs vast te stellen. Daarnaast is kennis van het aflezen van gegevens uit een grafiek (vraaglijn) essentieel. Ook moet je de formule voor procentuele verandering kennen: ((nieuw - oud) / oud) * 100%.

Wat moet je kunnen: Je moet de nieuwe evenwichtsprijs kunnen berekenen na een procentuele stijging. Je moet nauwkeurig de bijbehorende aantallen vliegtickets kunnen aflezen bij zowel de oude als de nieuwe prijs uit de gegeven grafiek. Tot slot moet je de procentuele afname correct kunnen berekenen en je berekening opschrijven.

Waar op letten: Let goed op de volgende punten: 1) Bereken de nieuwe prijs correct door de oorspronkelijke prijs met 12,5% te verhogen (niet alleen de stijging berekenen). 2) Lees de aantallen vliegtickets nauwkeurig af bij de oude en nieuwe prijs uit de grafiek. 3) Vergeet niet dat de horizontale as 'x 1.000' aangeeft. 4) Gebruik de juiste formule voor procentuele verandering: deel door de *oorspronkelijke* waarde, niet de nieuwe. 5) Schrijf je berekening duidelijk op.

Kernbegrippen: procentuele verandering, vraaglijn, aflezen grafiek, evenwichtsprijs

### Vraag 13 – Incidentele uitgaven herkennen

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over verschillende soorten uitgaven en moet bepalen welke een incidentele uitgave is. De vraag kan gaan over het budgetteren van uitgaven voor bijvoorbeeld een huisdier.

Wat moet je kennen: Je moet de definities en voorbeelden kennen van de volgende soorten uitgaven: incidentele uitgaven, vaste lasten en dagelijkse uitgaven. Ook moet je weten wat budgetteren inhoudt.

Wat moet je kunnen: Je moet verschillende bestedingen kunnen indelen in de juiste categorie (incidentele uitgaven, vaste lasten of dagelijkse uitgaven).

Waar op letten: Let goed op de frequentie van de uitgave. 'Jaarlijks' betekent niet incidenteel, maar vast. Incidentele uitgaven zijn onregelmatig, vaak eenmalig of onverwacht. Verwar 'jaarlijks' (vaste last) niet met 'incidenteel' (onregelmatig/eenmalig).

Kernbegrippen: incidentele uitgaven, vaste lasten, dagelijkse uitgaven, budgetteren

### Vraag 14 – Huisdierenverzekering en je budget

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je begrip van de impact van een verzekering op je huishoudelijke budget, specifiek de verdeling tussen vaste lasten en incidentele uitgaven.

Wat moet je kennen: Het verschil tussen vaste lasten en incidentele uitgaven.
Wat een verzekering is en hoe deze werkt (premie betalen, risico afdekken).

Wat moet je kunnen: De gevolgen van het afsluiten van een verzekering analyseren voor de verschillende posten van een huishoudelijk budget.
Logisch redeneren over de verschuiving van uitgaven door een verzekering.

Waar op letten: Let goed op de definities van 'vaste lasten' (regelmatig terugkerende, voorspelbare kosten zoals een premie) en 'incidentele uitgaven' (onregelmatige, onverwachte kosten zoals hoge dierenartskosten). Een verzekering verandert de aard van de uitgave: van onvoorspelbaar naar voorspelbaar.

Kernbegrippen: vaste lasten, incidentele uitgaven, verzekeren, risico, budgetteren

### Vraag 15 – Analyse van huisdiergegevens: percentages en vergelijkingen

Wat kun je verwachten: Je krijgt drie beweringen over huisdieren in Nederland en moet bepalen of deze juist of onjuist zijn op basis van de gegeven informatiebron. Je moet percentages berekenen en aantallen vergelijken.

Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je percentages berekent en hoe je data uit een informatiebron correct interpreteert. Kennis van absolute en relatieve gegevens is essentieel.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om:
- Procenten te berekenen op basis van gegeven aantallen.
- Gegevens uit een tabel of lijst correct te selecteren en te gebruiken.
- Verschillende categorieën van huisdieren op te tellen en te vergelijken.
- Conclusies te trekken op basis van je berekeningen.

Waar op letten: Let goed op de volgende punten:
- Gebruik de juiste getallen voor je berekeningen (bijvoorbeeld het totale aantal huisdieren versus het aantal gezinnen).
- Voer je berekeningen nauwkeurig uit en let op afrondingen.
- Tel de juiste diersoorten bij elkaar op wanneer dat gevraagd wordt.
- Verwar absolute aantallen niet met relatieve percentages.

Kernbegrippen: procenten berekenen, data interpreteren, absolute en relatieve gegevens

### Vraag 16 – Gemiddelde jaarlijkse bestedingen aan voeding per huisdier berekenen

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag waarbij je de gemiddelde jaarlijkse bestedingen aan voeding per huisdier moet berekenen. Dit vereist het omzetten van grote getallen, het toepassen van percentages en het uitvoeren van een deling en vermenigvuldiging.

Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je grote getallen (miljoen, miljard) correct interpreteert en omzet naar cijfers. Daarnaast is kennis van het berekenen van een percentage van een bedrag essentieel.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de totale bestedingen aan voeding te berekenen en dit vervolgens te delen door het aantal huisdieren om de gemiddelde besteding per huisdier te vinden. Het correct uitvoeren van deze berekeningen, inclusief het omzetten van percentages naar decimalen, is cruciaal.

Waar op letten: Let goed op het correct omzetten van 'miljard' en 'miljoen' naar getallen (het juiste aantal nullen). Gebruik het juiste percentage (65% voor voeding) en voorkom reken- of intoetsfouten bij de deling en vermenigvuldiging. Zorg ervoor dat beide bewerkingen (delen en vermenigvuldigen) juist zijn voor een scorepunt.

Kernbegrippen: gemiddelde berekenen, percentage van een bedrag, rekenen met grote getallen

### Vraag 17 – Hondenbelasting berekenen met indexcijfers

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tabel met indexcijfers voor de hondenbelasting in verschillende gemeenten en het gemiddelde tarief. Je moet de tarieven voor specifieke gemeenten berekenen met behulp van deze indexcijfers.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat indexcijfers zijn en hoe je deze gebruikt om een nieuw bedrag te berekenen op basis van een gegeven basisbedrag en het bijbehorende indexcijfer (100).

Wat moet je kunnen: Je moet een indexcijfer kunnen omzetten naar een vermenigvuldigingsfactor en deze factor kunnen toepassen op het basisbedrag om het gevraagde bedrag te berekenen.

Waar op letten: Let goed op dat je het indexcijfer correct omzet naar een factor (bijvoorbeeld 40 wordt 0,40 en 270 wordt 2,70). Zorg ervoor dat je vermenigvuldigt met deze factor en niet deelt. Gebruik altijd het basisbedrag (€ 45,50) dat bij index 100 hoort voor je berekeningen.

Kernbegrippen: indexcijfers

### Vraag 18 – Hondenbelasting in Beekdaal: Progressief of niet?

Wat kun je verwachten: Je analyseert een tabel met hondenbelastingtarieven en een grafiek om te bepalen welk type belastingstelsel de gemeente Beekdaal hanteert en welke lijn in de grafiek dit stelsel correct weergeeft.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van progressieve, degressieve en proportionele belastingstelsels kennen. Ook moet je weten hoe deze stelsels grafisch worden weergegeven.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tabel kunnen interpreteren om het type belastingstelsel te bepalen. Daarnaast moet je een grafiek kunnen lezen en de juiste lijn kunnen koppelen aan het type belastingstelsel.

Waar op letten: Let goed op de toename van het tarief per extra hond. Een stijgend tarief per extra eenheid duidt op een progressief stelsel. Verwar de grafische weergave van een progressief stelsel (steeds steiler wordende lijn) niet met een proportioneel stelsel (rechte lijn) of een degressief stelsel (steeds minder steil wordende lijn).

Kernbegrippen: progressief belastingstelsel, degressief belastingstelsel, proportioneel belastingstelsel, grafische weergave belastingstelsels

### Vraag 19 – Nettowinstgroei versus Omzetgroei

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de nettowinst sneller kan groeien dan de omzet, zelfs als de omzet stijgt. Dit vereist inzicht in de relatie tussen omzet, kosten en winst.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van nettowinst, omzet, bedrijfskosten en inkoopwaarde kennen en begrijpen hoe deze met elkaar samenhangen.

Wat moet je kunnen: Je moet de relatie tussen omzet, kosten en winst kunnen analyseren en uitleggen hoe veranderingen in kosten de winstgroei kunnen beïnvloeden ten opzichte van de omzetgroei.

Waar op letten: Let erop dat je de groei van kosten relateert aan de groei van de omzet. Het is niet voldoende om alleen te zeggen dat de kosten dalen; je moet uitleggen dat de kosten minder snel groeien dan de omzet. Verwar omzet niet met winst.

Kernbegrippen: nettowinst, omzet, bedrijfskosten, inkoopwaarde

### Vraag 20 – Berekening van transactiekosten voor betaalmethoden

Wat kun je verwachten: Je moet de totale kosten berekenen die een webshop aan Doekoe betaalt voor het verwerken van betalingen via iDEAL en PayPal, gebaseerd op een gegeven prijsoverzicht en transactiegegevens. Hierbij moet je rekening houden met variabele kosten per transactie, procentuele kosten en minimale maandelijkse kosten.

Wat moet je kennen: Je moet de concepten van variabele kosten, vaste kosten en minimale kosten begrijpen. Ook is kennis van het omrekenen van percentages naar decimale getallen essentieel.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om: 1. Transactiekosten per betaalmethode te berekenen. 2. Minimale maandelijkse kosten correct toe te passen. 3. Procentuele kosten correct te berekenen. 4. De totale kosten van verschillende betaalmethoden bij elkaar op te tellen.

Waar op letten: Let goed op de minimale maandelijkse kosten voor iDEAL; als de berekende transactiekosten lager zijn, betaalt de webshop het minimumbedrag. Voor PayPal moet je zowel het percentage van het bedrag als de vaste kosten per transactie optellen. Vergeet niet 1,3% correct om te zetten naar 0,013.

Kernbegrippen: Transactiekosten, Variabele kosten, Vaste kosten, Minimale kosten

### Vraag 21 – Ondernemingsvormen: van BV naar NV bij een beursgang

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken over de verandering van een ondernemingsvorm bij een beursgang. Je moet de juiste ondernemingsvormen kiezen uit een lijst.

Wat moet je kennen: De kenmerken van verschillende ondernemingsvormen, met name de Besloten Vennootschap (bv) en de Naamloze Vennootschap (nv). Je moet weten dat een bv aandelen op naam heeft en dat een nv geschikt is voor een beursgang.

Wat moet je kunnen: De juiste ondernemingsvormen koppelen aan de beschreven situatie (financiering met aandelen op naam en een beursgang).

Waar op letten: Let goed op de sleutelwoorden in de tekst: 'aandelen op naam' en 'stapte naar de effectenbeurs'. Deze woorden zijn cruciaal voor het bepalen van de juiste ondernemingsvormen. Een bv heeft aandelen op naam en is niet beursgenoteerd. Een nv is beursgenoteerd en heeft vaak aandelen aan toonder (vrij verhandelbaar).

Kernbegrippen: ondernemingsvorm, bv (Besloten Vennootschap), nv (Naamloze Vennootschap), beursgang, aandelen op naam

### Vraag 22 – Beloningen bij beleggen in aandelen

Wat kun je verwachten: Je moet twee manieren noemen waarop je beloond kunt worden als je belegt in aandelen.

Wat moet je kennen: Je moet de basisconcepten van beleggen in aandelen kennen, inclusief de specifieke beloningen die hierbij horen.

Wat moet je kunnen: Je moet de twee belangrijkste vormen van beloning bij beleggen in aandelen kunnen benoemen.

Waar op letten: Let op dat je twee verschillende vormen van beloning noemt. Verwar rente niet met dividend; rente is voor sparen/lenen, niet voor aandelen.

Kernbegrippen: beleggen, aandelen, dividend, koerswinst

### Vraag 23 – Prijsstijging na beursintroductie

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je begrip van de relatie tussen vraag, aanbod en prijsvorming, specifiek in de context van een beursintroductie en de aandelenkoers. Je moet kunnen verklaren waarom een prijs stijgt of daalt op basis van de verhouding tussen vraag en aanbod.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van vraag en aanbod kennen en hoe deze de prijs beïnvloeden. Ook moet je weten wat een introductieprijs is en hoe deze zich verhoudt tot de uiteindelijke marktwaarde na een beursgang.

Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen leggen tussen de verhouding van vraag en aanbod en de resulterende prijsbeweging. Daarnaast moet je de implicaties van een prijsstijging of -daling kunnen afleiden voor de initiële introductieprijs (was deze te hoog of te laag).

Waar op letten: Let goed op de richting van de prijsverandering (stijging of daling) en koppel dit correct aan de verhouding tussen vraag en aanbod (vraagoverschot of aanbodoverschot). Verwar niet de conclusie over de introductieprijs: een prijsstijging betekent dat de introductieprijs te laag was, niet te hoog.

Kernbegrippen: vraag en aanbod, prijsvorming, marktmechanisme, aandelenkoers, introductieprijs

### Vraag 24 – Vermogenstoename berekenen

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het berekenen van de toename van vermogen door aandelen, waarbij je de oorspronkelijke aankoopprijs en de uiteindelijke koerswaarde moet gebruiken.

Wat moet je kennen: De definities van 'vermogen', 'aandelen', 'koerswaarde' en 'waardetoename'.

Wat moet je kunnen: De toename van het vermogen berekenen door het verschil tussen de eindwaarde en de oorspronkelijke waarde per aandeel te vermenigvuldigen met het aantal aandelen.

Waar op letten: Let goed op welke prijzen je gebruikt in de berekening. Gebruik de oorspronkelijke aankoopprijs en de uiteindelijke koerswaarde. De introductieprijs is een afleider. Zorg ervoor dat je de toename berekent, niet alleen de eindwaarde.

Kernbegrippen: vermogen, aandelen, koerswaarde, waardetoename

### Vraag 25 – Arbeidskorting: Eenverdieners versus Tweeverdieners

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het verschil in arbeidskorting tussen een eenverdienersgezin en een tweeverdienersgezin, gebaseerd op een gegeven informatiebron. Je moet de arbeidskorting voor beide situaties correct uit de bron halen en het verschil berekenen.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'arbeidskorting', 'heffingskorting', 'eenverdiener' en 'tweeverdiener' kennen en begrijpen hoe deze van invloed zijn op de inkomstenbelasting.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tabel kunnen interpreteren en specifieke gegevens (arbeidskorting) kunnen selecteren. Daarnaast moet je een eenvoudige berekening (optellen en aftrekken) kunnen uitvoeren om het verschil te bepalen.

Waar op letten: Let goed op dat je alleen de *arbeidskorting* meeneemt in je berekening en niet andere heffingskortingen. Zorg er ook voor dat je bij tweeverdieners de arbeidskorting van *beide* partners optelt voordat je het verschil met de eenverdiener berekent. Controleer of je de juiste bedragen uit de informatiebron haalt voor de juiste categorie (eenverdiener/tweeverdiener).

Kernbegrippen: arbeidskorting, heffingskorting, eenverdiener, tweeverdiener, inkomstenbelasting

### Vraag 26 – Inkomensverschil, belastingbeleid en arbeidsmarktparticipatie

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken en moet de juiste economische termen kiezen om de zinnen correct te maken. De vraag test je begrip van bruto en netto inkomen en het doel van overheidsbeleid om arbeidsmarktparticipatie te stimuleren.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van bruto inkomen en netto inkomen kennen. Daarnaast moet je begrijpen hoe belastingbeleid, inclusief heffingskortingen, de hoogte van het netto inkomen beïnvloedt en hoe dit de arbeidsmarktparticipatie kan stimuleren.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de begrippen bruto en netto inkomen correct toe te passen in een gegeven context. Ook moet je het doel van overheidsbeleid met betrekking tot het vergroten van het inkomensverschil tussen werken en niet-werken kunnen identificeren en verklaren.

Waar op letten: Let goed op het verschil tussen 'bruto' (vóór belasting) en 'netto' (ná belasting) inkomen. Bedenk dat het overheidsdoel is om werken aantrekkelijker te maken, wat betekent dat het verschil tussen werken en niet-werken moet toenemen om deelname aan de arbeidsmarkt te 'vergroten'.

Kernbegrippen: bruto inkomen, netto inkomen, belastingbeleid, arbeidsmarktparticipatie, heffingskortingen

### Vraag 27 – Indexcijfer berekenen: tweeverdieners met kinderen

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tabel met indexcijfers en een informatiebron. Je moet een ontbrekend indexcijfer berekenen voor 'tweeverdieners met kinderen' in 2015, met 2005 als basisjaar.

Wat moet je kennen: Je moet de definitie van een indexcijfer kennen, inclusief de begrippen basisjaar en verslagjaar.

Wat moet je kunnen: Je moet de formule voor het berekenen van een indexcijfer correct kunnen toepassen. Dit betekent dat je de juiste gegevens uit de informatiebron moet halen en deze correct in de formule moet invullen. Je moet ook nauwkeurig kunnen rekenen en afronden.

Waar op letten: Let goed op dat je de juiste gegevens gebruikt: die van 'tweeverdieners met kinderen'. Zorg ervoor dat je de waarden van het verslagjaar en het basisjaar niet omdraait in de breuk. Vergeet niet om de uitkomst te vermenigvuldigen met 100. Let op de afronding, hoewel afrondingsverschillen meestal niet fout worden gerekend.

Kernbegrippen: indexcijfer, basisjaar, verslagjaar

### Vraag 28 – Economische Zelfstandigheid en Sociale Voorzieningen

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de economische zelfstandigheid van vrouwen kan leiden tot een daling van de overheidsuitgaven aan sociale voorzieningen.

Wat moet je kennen: Je moet de betekenis kennen van 'economische zelfstandigheid', 'sociale voorzieningen', 'overheidsuitgaven' en 'bijstandsuitkering'.

Wat moet je kunnen: Je moet een causale relatie kunnen leggen tussen economische zelfstandigheid en de behoefte aan sociale voorzieningen, en dit kunnen vertalen naar overheidsuitgaven.

Waar op letten: Let erop dat je de directe link legt tussen 'eigen inkomen' en 'geen uitkering nodig hebben'. Verwar lagere overheidsuitgaven niet met hogere overheidsinkomsten.

Kernbegrippen: economische zelfstandigheid, sociale voorzieningen, overheidsuitgaven, bijstandsuitkering

### Vraag 29 – Zelfvoorziening en internationale handel: suiker in de EU

Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over maatregelen die de zelfvoorziening van een land of regio bevorderen, specifiek gericht op de suikerproductie in de EU. Je moet begrijpen hoe verschillende handelsmaatregelen de import en binnenlandse productie beïnvloeden.

Wat moet je kennen: Je moet de betekenis kennen van 'zelfvoorziening', 'invoerheffing', 'invoerquota' en 'uitvoersubsidies' in de context van internationale handel en protectiemaatregelen.

Wat moet je kunnen: Je moet kunnen analyseren welke van de gegeven maatregelen direct bijdraagt aan het vergroten van de zelfvoorziening door import te verminderen en/of binnenlandse productie te stimuleren.

Waar op letten: Let goed op de precieze definitie van elke maatregel en hoe deze de import en export beïnvloedt. Verwar 'verhogen' van een quotum niet met het effect op zelfvoorziening. Bedenk dat zelfvoorziening gaat over minder afhankelijk zijn van import.

Kernbegrippen: zelfvoorziening, invoerheffing, protectiemaatregelen, internationale handel

### Vraag 30 – Impact van EU-uitvoersubsidies op Braziliaanse suikerboeren

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe uitvoersubsidies van de EU aan suikerboeren de winst van suikerboeren in Brazilië beïnvloeden. Dit doe je in twee logische stappen.

Wat moet je kennen: Je moet de definitie en het effect van een uitvoersubsidie kennen. Ook moet je begrijpen hoe prijzen op de wereldmarkt tot stand komen en hoe concurrentie werkt.

Wat moet je kunnen: Je moet een causale keten kunnen opstellen die de relatie tussen uitvoersubsidies, wereldmarktprijzen en winst van concurrerende producenten duidelijk maakt.

Waar op letten: Let erop dat je de twee stappen duidelijk en logisch formuleert. Verwar uitvoersubsidies niet met invoerheffingen. Zorg dat je de link legt tussen de lagere verkoopprijs op de wereldmarkt en de lagere winst voor Braziliaanse boeren.

Kernbegrippen: uitvoersubsidie, wereldmarkt, oneerlijke concurrentie, prijsdaling, winstdaling

### Vraag 31 – Berekening van prijsverschil geïmporteerde suiker zonder invoerrechten

Wat kun je verwachten: Je moet de prijs van geïmporteerde suiker zonder invoerrechten berekenen en dit vergelijken met de prijs van in Europa geproduceerde suiker. Het antwoord is een percentage.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat invoerrechten zijn en hoe je procentuele verschillen berekent. Ook is het belangrijk om te begrijpen hoe je gegevens uit een tabel (informatiebron 8) correct interpreteert en gebruikt.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om:
1. Invoerrechten per kilogram te berekenen.
2. De prijs van geïmporteerde suiker zonder invoerrechten te bepalen.
3. Het procentuele verschil tussen twee prijzen te berekenen, waarbij je de juiste basis (100%) kiest.

Waar op letten: Let goed op de eenheden: de invoerrechten zijn per 100 kilogram, terwijl de andere prijzen per 1 kilogram zijn. Zorg ervoor dat je de invoerrechten eerst omrekent naar 1 kilogram. Neem de prijs van in Europa geproduceerde suiker als basis (100%) voor je procentuele berekening. Een minteken in je antwoord is correct als de geïmporteerde suiker goedkoper is.

Kernbegrippen: invoerrechten, procentuele verandering, prijsberekening, import, protectiemaatregelen

### Vraag 32 – Gevolgen van afschaffing exportlimiet op de suikermarkt

Wat kun je verwachten: Je krijgt een meerkeuzevraag over de logische oorzaak-gevolg relatie tussen economische verschijnselen op de wereldmarkt, specifiek gericht op de suikerproductie en -handel na het afschaffen van een exportlimiet.

Wat moet je kennen: Je moet de basisprincipes van internationale handel, aanbod en de vorming van de wereldmarktprijs kennen. Ook is kennis van het concept 'exportlimiet' en de directe gevolgen daarvan essentieel.

Wat moet je kunnen: Je moet een logische keten van oorzaak en gevolg kunnen opstellen en de juiste volgorde van economische verschijnselen kunnen identificeren. Dit betekent dat je de impact van beleidswijzigingen (zoals het afschaffen van een limiet) op aanbod, prijs en inkomen kunt analyseren.

Waar op letten: Let goed op de volgorde van de gebeurtenissen. Een veelvoorkomende valkuil is het verwisselen van oorzaak en gevolg, bijvoorbeeld denken dat een prijsdaling leidt tot een groter aanbod, of de stappen in de keten verkeerd plaatsen, met name de relatie tussen toegenomen export, toegenomen wereldwijd aanbod en de prijsdaling.

Kernbegrippen: Internationale handel, Aanbod, Wereldmarktprijs, Exportlimiet, Oorzaak-gevolg relatie

### Vraag 33 – Wisselkoers en export: Braziliaanse suikerboeren

Wat kun je verwachten: Je moet de impact van wisselkoersveranderingen op exporteurs kunnen analyseren. Je krijgt een tekst met open plekken en moet de juiste economische termen kiezen op basis van een gegeven informatiebron.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'wisselkoers', 'depreciatie' (verzwakking van een munt) en 'export' kennen. Ook moet je weten hoe een verandering in de wisselkoers de inkomsten van exporteurs beïnvloedt.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tabel kunnen interpreteren om een wisselkoersverandering vast te stellen. Vervolgens moet je de economische gevolgen van deze verandering voor exporteurs kunnen beredeneren en de juiste termen kiezen.

Waar op letten: Let goed op de formulering van de wisselkoers: 'de koers van de US dollar ten opzichte van de Braziliaanse real'. Dit betekent hoeveel real je krijgt voor 1 dollar. Een stijging van dit getal betekent dat de real zwakker is geworden (depreciatie). Bedenk wat dit betekent voor een exporteur die in dollars betaald krijgt en zijn inkomsten omzet naar real.

Kernbegrippen: wisselkoers, depreciatie, export

### Vraag 34 – Hypothecaire lening vs. Persoonlijke lening: Risico en Rente

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken over hypothecaire en persoonlijke leningen. Je moet de juiste economische termen kiezen om de zinnen correct te maken, specifiek gericht op risico en rente.

Wat moet je kennen: Je moet de definities en kenmerken van een hypothecaire lening en een persoonlijke lening kennen. Ook moet je het concept van 'onderpand' begrijpen en de relatie tussen risico voor de kredietverstrekker en het rentepercentage.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de economische gevolgen van het aanwezig zijn van een onderpand te analyseren en dit te vertalen naar het risico voor de kredietverstrekker en het bijbehorende rentepercentage.

Waar op letten: Let goed op het perspectief: het gaat om het risico voor de kredietverstrekker (de bank), niet voor de lener. Verbind een lager risico altijd met een lager rentepercentage en vice versa.

Kernbegrippen: hypothecaire lening, persoonlijke lening, onderpand, risico kredietverstrekker, rentepercentage

### Vraag 35 – Invloed van uitgaven op maximale hypotheek

Wat kun je verwachten: Je moet een specifieke uitgave kunnen noemen waarmee de bank rekening houdt bij het bepalen van de maximale hypotheek, en kunnen uitleggen waarom de bank dit doet.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'hypothecaire lening', 'kredietwaardigheid', 'risico', 'besteedbaar inkomen' en 'schuld' kennen. Ook moet je weten dat de bank kijkt naar de financiële verplichtingen van een aanvrager.

Wat moet je kunnen: Je moet een voorbeeld van een relevante uitgave kunnen identificeren en de relatie tussen deze uitgave, het besteedbaar inkomen en het risico voor de bank kunnen uitleggen.

Waar op letten: Let op dat je een uitgave noemt die een vaste financiële verplichting of schuld is, en niet een algemene, variabele uitgave zoals boodschappen. De uitleg moet duidelijk maken waarom deze specifieke uitgave het risico voor de bank verhoogt.

Kernbegrippen: hypothecaire lening, kredietwaardigheid, risico, besteedbaar inkomen, schuld

### Vraag 36 – Reserveringsuitgaven bij een eigen huis

Wat kun je verwachten: Je moet een voorbeeld kunnen geven van een reserveringsuitgave die hoort bij het bezit van een eigen huis en dit kunnen toelichten.

Wat moet je kennen: Je moet het concept 'reserveringsuitgave' kennen en weten welke kosten specifiek bij het bezit van een eigen huis horen.

Wat moet je kunnen: Je moet een relevante reserveringsuitgave kunnen bedenken en de noodzaak hiervan kunnen uitleggen in de context van een eigen huis.

Waar op letten: Let op het onderscheid tussen reserveringsuitgaven en vaste lasten. Zorg ervoor dat de genoemde uitgave specifiek is voor een eigen huis en niet ook voor een huurwoning geldt.

Kernbegrippen: reserveringsuitgave, kosten eigen huis

### Vraag 37 – Maximale hypotheek berekenen

Wat kun je verwachten: Je moet de maximale hypotheek kunnen berekenen die Shakir en Brenda kunnen krijgen, en vervolgens bepalen of dit bedrag voldoende is om de vraagprijs van een huis te financieren. Je gebruikt hiervoor de gegeven informatiebronnen.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'maximale hypotheek', 'toetsinkomen' en 'netto jaarinkomen' kennen. Ook moet je weten hoe je informatie uit tabellen en voetnoten correct interpreteert en toepast.

Wat moet je kunnen: Je moet maandinkomens kunnen omrekenen naar jaarinkomens. Je moet het gezamenlijke toetsinkomen kunnen berekenen volgens specifieke regels (zoals de 60%-regel voor het laagste inkomen). Je moet het berekende inkomen kunnen opzoeken in een tabel om het maximale hypotheekbedrag te vinden. Tot slot moet je een conclusie kunnen trekken op basis van je berekening.

Waar op letten: Let goed op dat je de maandinkomens vermenigvuldigt met 12 om jaarinkomens te krijgen. Vergeet niet de regel uit de voetnoot van informatiebron 11 toe te passen: het laagste netto-jaarinkomen telt maar voor 60% mee. Zorg ervoor dat je het berekende gezamenlijke jaarinkomen in de juiste categorie van de tabel plaatst. Maak geen rekenfouten en trek een duidelijke conclusie waarin je het maximale hypotheekbedrag vergelijkt met de vraagprijs.

Kernbegrippen: maximale hypotheek, toetsinkomen, netto jaarinkomen, financiering

### Vraag 38 – Economische groei: wie berekent wat?

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je kennis over welke instantie in Nederland de economische groei berekent en welke maatstaf hiervoor wordt gebruikt.

Wat moet je kennen: Je moet de taken van het CBS en het CPB kennen, en het verschil tussen 'nationaal inkomen' (of BBP) en 'besteedbaar inkomen'.

Wat moet je kunnen: Je moet de juiste instantie en de juiste economische indicator kunnen koppelen aan de berekening van economische groei.

Waar op letten: Let op de verwarring tussen CBS (meten van het verleden) en CPB (voorspellen van de toekomst). Let ook op het verschil tussen nationaal inkomen (macro) en besteedbaar inkomen (micro).

Kernbegrippen: economische groei, CBS, CPB, nationaal inkomen, besteedbaar inkomen

### Vraag 39 – Krapte op de arbeidsmarkt door economische groei

Wat kun je verwachten: Je moet een economisch juiste tekst maken door de juiste begrippen te kiezen die betrekking hebben op krapte op de arbeidsmarkt, economische groei en loonvorming.

Wat moet je kennen: Je moet de definities en onderlinge relaties kennen van: krapte op de arbeidsmarkt, werkgelegenheid, beroepsbevolking, vraag en aanbod van arbeid, en loonstijging.

Wat moet je kunnen: Je moet economische begrippen correct toepassen in een gegeven context en de oorzaak-gevolgrelaties tussen deze begrippen begrijpen en benoemen.

Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen 'werkgelegenheid' (vraag naar arbeid) en 'beroepsbevolking' (aanbod van arbeid). Begrijp dat bij krapte het aanbod van arbeid achterblijft bij de vraag, wat leidt tot loonstijging.

Kernbegrippen: krapte op de arbeidsmarkt, werkgelegenheid, beroepsbevolking, vraag en aanbod van arbeid, loonstijging

### Vraag 40 – Loonstijging en werkloosheid: een economische keten

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je begrip van de causale verbanden tussen loonstijgingen, bedrijfskosten, verkoopprijzen, afzet en werkloosheid in een economische context. Je moet de logische volgorde van economische verschijnselen kunnen bepalen.

Wat moet je kennen: De definitie van loonkosteninflatie en de impact ervan op bedrijfskosten.
Het verband tussen bedrijfskosten en verkoopprijzen.
De invloed van verkoopprijzen op de concurrentiepositie en afzet.
Het verband tussen afzet, productie en werkgelegenheid (werkloosheid).

Wat moet je kunnen: Een logische economische gedachtegang reconstrueren op basis van gegeven verschijnselen.
Oorzaak-gevolgrelaties correct identificeren in een economische keten.

Waar op letten: Let goed op de volgorde van de verschijnselen. Een loonstijging leidt eerst tot hogere kosten, dan tot hogere prijzen, dan tot lagere afzet en pas daarna tot mogelijke werkloosheid. Verwar oorzaak en gevolg niet, bijvoorbeeld door te denken dat de afzet daalt vóórdat de prijzen stijgen, of dat de prijzen stijgen vóórdat de kosten stijgen.

Kernbegrippen: loonkosteninflatie, bedrijfskosten, verkoopprijs, concurrentiepositie, afzet, werkloosheid

### Vraag 41 – Technologie en het tekort op de arbeidsmarkt

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe technologische ontwikkelingen kunnen leiden tot een afname van het tekort aan werknemers op de arbeidsmarkt.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'technologische ontwikkeling', 'arbeidsproductiviteit', 'krapte op de arbeidsmarkt' en 'tekort aan werknemers' kennen en begrijpen hoe deze met elkaar samenhangen.

Wat moet je kunnen: Je moet een causale keten kunnen uitleggen: hoe technologische ontwikkelingen de arbeidsproductiviteit beïnvloeden en wat het effect daarvan is op de vraag naar werknemers en het tekort op de arbeidsmarkt.

Waar op letten: Let op dat je de link legt tussen technologische ontwikkelingen en een hogere productie per werknemer (arbeidsproductiviteit). Vermijd de valkuil om alleen te zeggen dat 'machines het werk overnemen' zonder de relatie met arbeidsproductiviteit te benoemen. Zorg er ook voor dat je niet uitlegt hoe technologie juist tot meer werkgelegenheid kan leiden, maar focus op de afname van het tekort.

Kernbegrippen: technologische ontwikkeling, arbeidsproductiviteit, krapte op de arbeidsmarkt, tekort aan werknemers

### Vraag 42 – Werkgevers en de krappe arbeidsmarkt

Wat kun je verwachten: Je moet een manier noemen waarop werkgevers proberen werkzoekenden aan te trekken, vooral in sectoren met personeelstekorten.

Wat moet je kennen: Je moet de term 'krappe arbeidsmarkt' en de gevolgen daarvan voor werkgevers begrijpen. Ook moet je weten welke instrumenten werkgevers tot hun beschikking hebben om personeel aan te trekken.

Wat moet je kunnen: Je moet concrete acties kunnen benoemen die werkgevers ondernemen om vacatures in te vullen in tijden van personeelstekorten.

Waar op letten: Let erop dat de genoemde manier een actie is die door een WERKGEVER wordt ondernomen, niet door de overheid. Het moet ook vanuit het perspectief van de werkgever zijn geformuleerd, niet vanuit de werknemer.

Kernbegrippen: arbeidsmarkt, krapte op de arbeidsmarkt, vacatures, werving, arbeidsvoorwaarden, loon, scholing

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2022
tijdvak 2
tijdsduur: 2 uur
economie CSE GL en TL

Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 42 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 55 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord
kunnen worden.

GT-0233-a-22-2-0

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

T-shirts uit Bangladesh

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 1 en 2 in de bijlage.

Bangladesh is een ontwikkelingsland in zuidelijk Azië. Er wonen 160 miljoen mensen, waarvan een kwart onder de armoedegrens leeft. Bangladesh heeft zich gespecialiseerd in de productie en export van kleding. De export van Bangladesh bestaat voor meer dan 80% uit de export van kleding.
[FIGUUR: Een kaart van Zuidoost-Azië met de landen China, India, Nepal, Bangladesh, Myanmar en Thailand.]

1p 1 Gebruik informatiebron 1.
In 2017 bedroeg de totale Nederlandse goederenimport € 400 miljard. Nederland importeert maar weinig uit Bangladesh.
→ Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen. Doe het zo. Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan.
In 2017 was de importwaarde van Nederland uit Bangladesh ...(1)... (minder dan 1% / precies 1% / meer dan 1%) van de totale waarde van de Nederlandse goederenimport. Nederland had in dat jaar een ...(2)... (tekort / overschot) op de goederenbalans met Bangladesh.

Een groot deel van de Nederlandse import uit Bangladesh bestaat uit kleding, zoals T-shirts. Er worden in Nederland geen T-shirts geproduceerd.
[FIGUUR: Een witte T-shirt.]

2p 2 Gebruik informatiebron 2.
Volgens het CBS waren er 17,5 miljoen Nederlanders in 2018.
→ Bereken hoeveel T-shirts er gemiddeld per Nederlander gekocht werden. Schrijf je berekening op.

GT-0233-a-22-2-o 2 / 19

### Pagina 3

tabel prijzen van ge"importeerde T-shirts in 2018

| | importprijs in € |
|---|---|
| uit Bangladesh | 2,00 |
| uit overige landen | 3,50 |
| gemiddelde alle landen | 3,00 |

Gebruik de tabel en informatiebron 2.
1p 3 Toon met een berekening aan dat in 2018 de gemiddelde importprijs € 3 was. Schrijf je berekening op.

Vroeger had Nederland een uitgebreide textielindustrie. Die is vrijwel geheel verdwenen.

2p 4 Nederland kan niet concurreren met Bangladesh als het gaat om de productie van T-shirts. Een belangrijke reden is het arbeidsintensieve productieproces van T-shirts.
    → Leg uit dat Bangladesh een betere concurrentiepositie heeft vergeleken met Nederland bij arbeidsintensieve productie.

1p 5 Hoe noemen we de werkloosheid die ontstaat door het verplaatsen van de textielindustrie van Nederland naar Bangladesh?
    A conjuncturele werkloosheid
    B seizoenswerkloosheid
    C structurele werkloosheid
    D verborgen werkloosheid

In 2013 stortte in Bangladesh een kledingfabriek in, waarbij vele slachtoffers vielen. Als gevolg van deze ramp werd er een veiligheidsakkoord opgesteld tussen internationale vakbonden, maatschappelijke organisaties en kledingbedrijven. De arbeidsomstandigheden in de kledingfabrieken in Bangladesh worden dan gecontroleerd door buitenlandse controleurs.

[FIGUUR: Logo's van verschillende Nederlandse winkelketens en internationale merken.]
Veel Nederlandse winkelketens ondertekenden het akkoord.
2018 ACCORD SIGNATORIES
PRIMARK C&A ? kik Tchibo ? ALDI
BESTSELLER INDITEX ? PVH ESPRIT OTTO ?
Carrefour
Loblaws TARGET ? ALDI LIDL ERVE
VAN DER ERVE
LC WAIKIKI ? HEMA ? KORT

GT-0233-a-22-2-0 3 / 19 lees verder ►►►

### Pagina 4

1p 6 Veel Nederlandse winkelketens hebben het akkoord ondertekend. Het gevolg kan zijn dat de T-shirts uit Bangladesh duurder worden. Deze winkelketens verwachten echter dat door het ondertekenen van het akkoord de winst gelijk zal blijven of toenemen.
-> Leg uit dat door het ondertekenen van het akkoord de winst van deze winkelketens kan stijgen.

De vliegtaks

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 3 in de bijlage.

Er is veel vraag naar vliegreizen binnen Europa, want soms is het spotgoedkoop. Mensen vliegen om een weekend te shoppen naar Londen. Vliegverkeer heeft negatieve externe effecten, zoals de uitstoot van broeikasgassen als CO2.
[FIGUUR: Foto van een vliegtuig met op de voorgrond een stapel euro munten.]

1p 7 Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan.
De markt voor vluchten van Amsterdam naar Londen is een voorbeeld van een ...(1)... (abstracte / concrete) markt. Er zijn veel aanbieders voor vluchten van Amsterdam naar Londen, er is sprake van ...(2)... (een monopolie / een oligopolie / monopolistisch concurrentie).

1p 8 Een econoom doet onderzoek naar het verminderen van CO2-uitstoot op vliegreizen. Zij merkt op: “De prijs van een ticket is niet het enige waar consumenten op letten. Een vliegreis is blijkbaar een heterogeen goed.”
-> Geef een voorbeeld waaruit blijkt dat een vliegreis een heterogeen goed is.

GT-0233-a-22-2-o 4/19 lees verder ►►►

### Pagina 5

De evenwichtsprijs op deze markt ligt momenteel op € 60 enkele reis.
Gebruik informatiebron 3.
1p 9 Bereken de omzet van alle enkele reis vluchten van Amsterdam naar Londen. Schrijf je berekening op.
1p 10 De econoom: “Om de CO2-uitstoot te verlagen moet vliegen duurder worden, zodat er minder gevlogen wordt. Het is vreemd dat er over vliegtuigbrandstof (kerosine) geen accijns en btw wordt betaald, zoals op benzine en diesel. Een vliegtaks zou heel logisch zijn.”
→ Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen.
Doe het zo. Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan.
De econoom vindt het logisch om ook accijns op vliegtuigbrandstof te heffen; de vliegtaks. Accijnsen zijn ...(1)... (directe belastingen / indirecte belastingen / niet-belastingen). De consument voor een vliegreis extra te laten betalen, past volgens de econoom bij het ...(2)... (draagkrachtbeginsel / profijtbeginsel / solidariteitsbeginsel).
GT-0233-a-22-2-o 5 / 19 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

De econoom verwacht dat, als er een vliegtaks wordt ingevoerd, de
vliegmaatschappijen de accijns zullen doorberekenen in de prijs van een
vliegticket.
[FIGUUR: Grafiek a: de prijs van vliegtickets staat op de y-as, het aantal verkochte vliegtickets op de x-as. Twee vraaglijnen worden weergegeven. De eerste (gestippelde lijn) loopt van linksboven naar rechtsonder en is gelabeld met 'a'. De tweede (doorgetrokken lijn) loopt ook van linksboven naar rechtsonder, maar ligt lager en rechts van de eerste lijn, en is gelabeld met 'a1'. Er is een pijltje van 'a' naar 'a1' die naar rechts wijst. Er zijn twee aanbodlijnen weergegeven. De eerste (doorgetrokken lijn) loopt van linksonder naar rechtsboven en is gelabeld met 'v'. De tweede (gestippelde lijn) loopt ook van linksonder naar rechtsboven, maar ligt hoger en links van de eerste lijn, en is gelabeld met 'v1'. Er is een pijltje van 'v' naar 'v1' die naar links wijst.]
[FIGUUR: Grafiek b: de prijs van vliegtickets staat op de y-as, het aantal verkochte vliegtickets op de x-as. Een vraaglijn loopt van linksboven naar rechtsonder en is gelabeld met 'a'. Een aanbodlijn loopt van linksonder naar rechtsboven en is gelabeld met 'v'. Een tweede aanbodlijn loopt van linksonder naar rechtsboven, ligt hoger en links van de eerste lijn, en is gelabeld met 'v1'. Er is een pijltje van 'v' naar 'v1' die naar links wijst.]
[FIGUUR: Grafiek c: de prijs van vliegtickets staat op de y-as, het aantal verkochte vliegtickets op de x-as. Een vraaglijn loopt van linksboven naar rechtsonder en is gelabeld met 'a'. Een tweede vraaglijn loopt van linksboven naar rechtsonder, ligt lager en rechts van de eerste lijn, en is gelabeld met 'a1'. Er is een pijltje van 'a' naar 'a1' die naar rechts wijst. Een aanbodlijn loopt van linksonder naar rechtsboven en is gelabeld met 'v'.]
[FIGUUR: Grafiek d: de prijs van vliegtickets staat op de y-as, het aantal verkochte vliegtickets op de x-as. Een vraaglijn loopt van linksboven naar rechtsonder en is gelabeld met 'a'. Een aanbodlijn loopt van linksonder naar rechtsboven en is gelabeld met 'v'. Een tweede vraaglijn loopt van linksboven naar rechtsonder, ligt lager en rechts van de eerste lijn, en is gelabeld met 'a1'. Er is een pijltje van 'a' naar 'a1' die naar rechts wijst. Er is een aanbodlijn die van linksonder naar rechtsboven loopt, gelabeld 'v1'. Er is een pijltje dat naar links wijst, van 'v1' naar 'v'.]
1p 11 Welke grafiek is een juiste weergave van de verwachting van de
econoom?
A grafiek a
B grafiek b
C grafiek c
D grafiek d
De econoom stelt dat de evenwichtsprijs (€ 60) van een vliegticket met
12,5% zal stijgen door de vliegtaks.
Gebruik informatiebron 3.
2p 12 Bereken de procentuele afname van het aantal vliegtickets bij de stijging
van de evenwichtsprijs. Schrijf je berekening op.
GT-0233-a-22-2-o 6 / 19 lees verder >>>

### Pagina 7

Betalen voor Bello

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 4 in de bijlage.

In Nederland bezitten 4,5 miljoen gezinnen een huisdier, zoals een hond, een kat, een konijn, een kanarie of een reptiel. Een deel van het gezinsinkomen wordt hieraan besteed. De bestedingen aan een huisdier zijn onder te verdelen in vaste lasten, dagelijkse uitgaven en incidentele uitgaven.

1p 13 Welke van de volgende bestedingen is een incidentele uitgave?
A de aanschaf van het dier
B de jaarlijkse vaccinaties
C de voeding
D het zaagsel als bodembedekking in het hok

1p 14 Huisdieren en hun bezitters zijn regelmatig op bezoek bij de dierenarts. De kosten daarvan kunnen hoog oplopen. Steeds meer honden- en kattenbezitters sluiten om die reden een huisdieren-ziektekosten-verzekering af voor hun huisdier.
Wat is een gevolg van het afsluiten van een huisdieren-ziektekosten-verzekering voor de verdeling van het huishoudelijke budget?
A De vaste lasten nemen af en de post incidentele uitgaven neemt af.
B De vaste lasten nemen af en de post incidentele uitgaven neemt toe.
C De vaste lasten nemen toe en de post incidentele uitgaven neemt af.
D De vaste lasten nemen toe en de post incidentele uitgaven neemt toe.

[FIGUUR: Een konijn, een kat, twee vogels op een stok en een hond.]

2p 15 Gebruik informatiebron 4.
Zijn onderstaande conclusies juist of onjuist?
Doe het zo: Neem de nummers 1, 2 en 3 over op je antwoordblad en noteer daarachter of de conclusie juist of onjuist is.
1 12,7% van de huisdieren is een postduif of een andere vogel.
2 59,2% van de gezinnen in Nederland heeft een huisdier.
3 Er zijn meer vissen dan alle andere huisdieren bij elkaar.

1p 16 Er zijn 33,5 miljoen huisdieren in Nederland. Jaarlijks wordt € 2,01 miljard besteed aan de aanschaf (15%), voeding (65%) en verzorging (20%) van huisdieren.
→ Bereken de gemiddelde jaarlijkse bestedingen aan voeding per huisdier. Schrijf je berekening op.

GT-0233-a-22-2-o 7 / 19 lees verder ‣‣‣

### Pagina 8

In bijna de helft van de Nederlandse gemeenten betalen hondenbezitters hondenbelasting.
Elke gemeente bepaalt zelf het tarief van de hondenbelasting. Gemiddeld
betaalt de bezitter van één hond in Nederland € 45,50 per jaar. De
gemeente Koggenland hanteert het laagste tarief en het is het duurst voor
hondenbezitters in de gemeente Groningen.
1p 17 Bereken met indexcijfers het tarief van de hondenbelasting in beide
gemeenten.
Doe het zo: Noteer op je antwoordblad achter a en b het juiste bedrag met
berekening.
[FIGUUR: Tabel met kolommen "Koggenland", "tarief hondenbelasting" en "indexcijfer tarief hondenbelasting". De rijen zijn "gemiddelde in Nederland" en "Groningen". In de tabel staan de volgende waarden:
- Koggenland: a, 40
- gemiddelde in Nederland: € 45,50, 100
- Groningen: b, 270]
GT-0233-a-22-2-0 8 / 19 lees verder ►►►

### Pagina 9

De belastingtarieven voor een tweede of derde hond kunnen
hoger of lager zijn dan de tarieven voor de eerste hond. In de gemeente
Beekdaal is het jaartarief per hond als volgt:

tabel jaarlijks tarief hondenbelasting gemeente Beekdaal

aantal honden per gezin: € 61,88
eerste hond € 98,41
tweede hond € 132,21
derde en elke volgende hond, per hond

grafiek hondenbelasting

hondenbelasting
↑

a

b

→ aantal honden per gezin

c

Gebruik de tabel en de grafiek.
1p 18 Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste
woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de
nummers de juiste woorden of letters in. Kies uit de woorden of letters die
tussen haakjes staan.
Het systeem van hondenbelasting in de gemeente Beekdaal is ...(1)...
(degressief / progressief / proportioneel). In de grafiek is dit weergegeven
door de lijn ...(2)... (a / b / c).

GT-0233-a-22-2-o 9/19 lees verder ► ► ►

### Pagina 10

Betalingsproviders

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms
gebruikmaken van informatiebron 5 in de bijlage.

Betalingsproviders zijn bedrijven die online-betalen verzorgen met
software programma's als iDEAL en PayPal. Hun klanten zijn kleine en
ook grote internationale webshops, zoals Ebay, Amazon en Alibaba.com.

Betalingsprovider Doekoe startte twaalf jaar geleden in Amsterdam en
was al snel een groot succes. Wereldwijd werden kantoren geopend. Er
waren jaren bij dat de nettowinst met 67% groeide en de omzet met 51%.

1p 19 Leg uit hoe de nettowinst sneller kan groeien dan de omzet.

Een Nederlandse webshop ontving in een maand via betalingsprovider
Doekoe de volgende betalingen:

€ 17.000 via iDEAL in 210 betalingen
€ 15.000 via PayPal in 150 betalingen

2p 20 Gebruik informatiebron 5.
Bereken welk bedrag de webshop in deze maand aan Doekoe betaalt.
Schrijf je berekening op.

De startup van Doekoe werd in 2006 gefinancierd door de ondernemers
zelf en door vrienden.
Zij kochten aandelen op naam in het beginnende bedrijf. Nu willen die
aandeelhouders hun aandelen verkopen en stapte Doekoe in 2018 naar
de effectenbeurs in Amsterdam (Euronext).

1p 21 Door de beursgang veranderde de ondernemingsvorm van Doekoe.
→ Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de
juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de
nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.
De ondernemingsvorm van Doekoe was eerst een ...(1)... (bv /
eenmanszaak / nv / stichting / vereniging) en werd na de beursgang een
...(2)... (bv / eenmanszaak / nv / stichting / vereniging).

2p 22 Aandelen kopen van een bedrijf is een vorm van beleggen.
→ Noem twee vormen van beloning bij het beleggen in aandelen.

GT-0233-a-22-2-0

10 / 19

lees verder

Voor alle eindexamens, zie ook www.sllleiden.nl.

### Pagina 11

De beursgang van de aandelen Doekoe is bij de introductie een groot
succes op de effectenbeurs.
Beleggers betalen vlak na beursgang bijna twee keer de
introductieprijs van het aandeel Doekoe
[FIGUUR: Een lijn-grafiek die de beurskoers van het aandeel Doekoe toont. De x-as loopt van 13 juni 2018 10:00 tot 13 juni 2018 16:00. De y-as loopt van 0 tot 600.]
bron: Bloomberg
Op de eerste dag van de beursgang steeg de koers tot bijna twee keer de
prijs waarmee het aandeel op de beurs kwam (de introductieprijs). De
koers steeg van € 240 tot € 470 aan het eind van die dag.
1p 23 Waardoor kan een dergelijke prijsstijging worden veroorzaakt?
A De vraag is kleiner dan het aanbod, dus de introductieprijs was te
laag.
B De vraag is kleiner dan het aanbod, dus de introductieprijs was te
hoog.
C De vraag is groter dan het aanbod, dus de introductieprijs was te laag.
D De vraag is groter dan het aanbod, dus de introductieprijs was te
hoog.
GT-0233-a-22-2-o
11 / 19
lees verder ► ► ►

### Pagina 12

1p 24 Pieter, een van de oprichters, bezit 266.000 aandelen Doekoe, gekocht in
2006 voor € 25.
Op 13 juni 2018 bedroeg de introductieprijs op de effectenbeurs € 240 per
stuk. Om 16.00 uur was de koerswaarde € 470 per aandeel.
→ Bereken de toename van het vermogen van Pieter op 13 juni 2018 om
16.00 uur, vergeleken met de oorspronkelijke waarde in 2006. Schrijf
je berekening op.

Allebei aan het werk

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms
gebruikmaken van informatiebron 6 en 7 in de bijlage.

Inge en Bram zijn buren van Meryem en Ismail; beide stellen hebben twee
jonge kinderen. Inge heeft geen betaald werk. Bram werkt fulltime en
verdient € 40.000 per jaar. Meryem en Ismail hebben allebei een
deeltijdbaan met een jaarlijks inkomen van € 20.000.
Meryem en Ismail zijn tweeverdieners. Als een van de partners niet werkt,
zoals bij Inge en Bram, spreken we van een eenverdierer. De overheid
stimuleert huishoudens met tweeverdieners door het systeem van
belastingheffing.

eenverdieners onder druk

[FIGUUR: Twee huizen met bijbehorende gezinnen. Links een huis met twee volwassenen en twee kinderen op de bovenverdieping, en daaronder een volwassene met een fietskar met twee kinderen. Daaronder de tekst "Inge en Bram". Rechts een huis met twee volwassenen en twee kinderen op de bovenverdieping, en daaronder een volwassene met een fiets met twee tassen. Daaronder de tekst "Meryem en Ismail".]

De aanslag inkomstenbelasting ziet er voor beide ste

inkomsten voor belastingheffing
inkomstenbelasting voor
berekening heffingskortingen
totaal heffingskortingen
te betalen belasting
Bram en Inge
€ 40.000
€ 15.472
€ 5.091
€ 10.381
Meryem en Ismail
€ 40.000
€ 14.620
€ 12.756
€ 1.864

GT-0233-a-22-2-o
12 / 19
lees verder

### Pagina 13

Beide stellen verdienen per huishouden evenveel. Als de
inkomstenbelasting is betaald, houden ze niet evenveel over. Dat heeft te
maken met de arbeidskorting.

1p 25 Gebruik informatiebron 6.
Bereken hoeveel de gezamenlijke arbeidskorting van Meryem en Ismail
hoger is dan die van Bram.
A € 122
B € 244
C € 3.245
D € 7.665

2p 26 De overheid wil het inkomensverschil tussen werken en niet-werken
vergroten.
→ Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de
juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1), (2) en (3) op je antwoordblad. Vul bij
de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes
staan.
Huishoudens die voor belastingheffing hetzelfde ... (1) ... (bruto / netto)
belastbare inkomen hebben, hebben ná belasting een van elkaar
afwijkend ... (2) ... (bruto / netto) -inkomen. Doel van de overheid is om
deelname aan de arbeidsmarkt te ... (3) ... (vergroten / verkleinen).

Het belastingbeleid stimuleert dat er ook in een huishouden met kinderen
vaker beide ouders (gaan) werken.

[FIGUUR: Tabel met indexcijfers tweeverdieners]
indexcijfers tweeverdieners
tweeverdieners met kinderen 2005 2015
tweeverdieners zonder kinderen 100 a
100 100

1p 27 Gebruik informatiebron 7.
Bereken het indexcijfer a van het aantal 'tweeverdieners met kinderen'
voor 2015, met 2005 als basisjaar. Schrijf je berekening op.

1p 28 De overheid wil met belastingmaatregelen de economische
zelfstandigheid van vrouwen stimuleren, nu tegenwoordig bijna 40% van
de huwelijken eindigt in een echtscheiding. Tegelijkertijd kunnen de
overheidsuitgaven aan sociale voorzieningen dalen.
→ Leg uit dat de uitgaven aan sociale voorzieningen kunnen dalen als
meer vrouwen economisch zelfstandig zijn.

GT-0233-a-22-2-0 13 / 19 lees verder ►►►

### Pagina 14

Zoete handel met bittere smaak

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 8 en 9 in de bijlage.
[FIGUUR: Stapels suikerriet stengels, deels met bladeren, liggend op een houten ondergrond.]

In Europa wordt suiker gemaakt van (suiker)bieten.
In Brazilië wordt rietsuiker geproduceerd. De prijs van suiker op de wereldmarkt daalt al jaren.
Brancheorganisaties van Europese suikerboeren willen dat de Europese Unie (EU) met maatregelen komt om deze lage prijs voor suiker te compenseren. In het verleden heeft de EU al vaker ingegrepen om de Europese suikerboeren te beschermen tegen te lage prijzen voor hun product.

1p 29 In 1968 besloot de EU maatregelen voor suiker in te voeren om meer zelfvoorzienend te worden.
Welke van de onderstaande maatregelen bevordert de zelfvoorziening voor suiker in de EU?
A invoerheffingen verhogen
B invoerquota verhogen
C uitvoersubsidies verhogen

De jarenlange bescherming van Europese suikerboeren door de EU leverde in 2002 een klacht op bij de WHO (Wereldhandelsorganisatie). Brazilië, het grootste suiker producerende land, beschuldigde de EU van oneerlijke concurrentie.
De uitvoersubsidies van de EU leiden tot oneerlijke wereldhandel. Suikerboeren uit ontwikkelingslanden kunnen hierdoor nauwelijks meer winst maken op hun suiker, volgens de WHO.

2p 30 Leg in twee stappen uit dat de uitvoersubsidies aan suikerboeren in de EU ten koste gaan van de winst van suikerboeren in Brazilië.

GT-0233-a-22-2-o 14 / 19 lees verder

### Pagina 15

De suikerboeren in de EU worden nog steeds door allerlei maatregelen van de EU beschermd. Zo zijn de invoerrechten op suiker van buiten de EU niet afgeschaft.

Gebruik informatiebron 8.
2p 31 Bereken hoeveel procent geïmporteerde suiker zonder invoerrechten, goedkoper is dan in Europa geproduceerde suiker. Schrijf je berekening op.

1p 32 De productie- en exportlimiet van suiker in de EU wordt afgeschaft. Braziliaanse suikerboeren verwachten dat daardoor hun inkomen nog verder zal dalen.
Hieronder staan vijf economische verschijnselen:
1 afschaffing productie- en exportlimiet in de EU
2 daling suikerprijs op de wereldmarkt
3 stijging uitvoer van suiker uit de EU
4 stijging aanbod van suiker op de wereldmarkt
5 daling inkomen van suikerboeren in ontwikkelingslanden
In welke regel staan deze verschijnselen zo dat een logische gedachtegang ontstaat?
A $1 \rightarrow 2 \rightarrow 3 \rightarrow 4 \rightarrow 5$
B $1 \rightarrow 2 \rightarrow 4 \rightarrow 3 \rightarrow 5$
C $1 \rightarrow 3 \rightarrow 2 \rightarrow 4 \rightarrow 5$
D $1 \rightarrow 3 \rightarrow 4 \rightarrow 2 \rightarrow 5$
E $1 \rightarrow 4 \rightarrow 2 \rightarrow 3 \rightarrow 5$
F $1 \rightarrow 4 \rightarrow 3 \rightarrow 2 \rightarrow 5$

De Braziliaanse suiker wordt verkocht op de wereldmarkt, waar de suiker in dollars (USD) wordt verhandeld.

Gebruik informatiebron 9.
1p 33 Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan.
De koers van de US dollar ten opzichte van de Braziliaanse real is ...(1)... (gedaald / gestegen). Dit is ...(2)... (gunstig / ongunstig) voor de Braziliaanse suikerboeren.

GT-0233-a-22-2-o 15 / 19 lees verder

### Pagina 16

Jazeker een hypotheek

Bij de beantwoording van de vragen in deze opgave moet je soms gebruikmaken van informatiebron 10 en 11 in de bijlage.

Shakir en Brenda willen graag een huis kopen, daarvoor hebben ze een hypotheek nodig van de bank. Deze hypothecaire geldlening is een lening, waarbij het huis als onderpand dient. Als Shakir en Brenda de hypothecaire lening niet meer kunnen betalen, kan de bank het onderpand (het huis) verkopen. Een persoonlijke lening daarentegen kent geen onderpand.

[FIGUUR: Een foto van een bakstenen huis met een tuin en oprit.]
Kelvinstraat 38, Bergstroom
€ 230.000

1p 34 Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen.
Doe het zo: Noteer de nummers (1) en (2) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan.
Bij een hypothecaire lening loopt de kredietverstrekker een ...(1)... (even groot risico als / groter risico dan / kleiner risico dan) bij een persoonlijke lening. Het rentepercentage bij een hypothecaire lening zal vanwege het onderpand ...(2)... (gelijk / hoger / lager) zijn dan bij een persoonlijke lening.

2p 35 Shakir en Brenda hebben een begroting gemaakt om het maximale hypotheekbedrag te berekenen. De bank kijkt niet alleen naar het inkomen, maar houdt ook rekening met de uitgaven.
→ Noem een uitgave waarmee de bank rekening houdt voor de hoogte van de hypothecaire lening. Leg uit waarom de bank hiermee rekening houdt.

1p 36 Op dit moment hebben Shakir en Brenda nog een huurwoning.
→ Bedenk een reserveringsuitgave waar Shakir en Brenda rekening mee moeten houden als ze een eigen huis gekocht hebben. Licht het antwoord toe.

GT-0233-a-22-2-0 16 / 19 lees verder ► ► ►

### Pagina 17

Shakir en Brenda zijn geinteresseerd in het huis Kelvinstraat 38 met een
vraagprijs van € 230.000. De bank berekent aan de hand van het nettojaarinkomen hoeveel hypotheek ze kunnen krijgen. De huidige
hypotheekrente is 3,25%.

Gebruik informatiebron 10 en 11.

2p 37 Bereken dat Shakir en Brenda onvoldoende hypotheek kunnen krijgen om
de vraagprijs van dit huis te financieren. Schrijf je berekening op.

GT-0233-a-22-2-0 17 / 19 lees verder ►►►

### Pagina 18

Op volle toeren

De Nederlandse economie groeide in de periode 2014-2018 sterk. In 2017 groeide de economie zelfs met 2,9%, de hoogste groei sinds 2008.
[FIGUUR: Een staafdiagram met een oplopende lijn eroverheen, die economische groei weergeeft.]

1p 38 Welke instantie berekent de economische groei en op welke manier?
A het CBS, die de groei van het nationaal inkomen berekent
B het CBS, die de groei van het gemiddeld besteedbaar inkomen berekent
C het CPB, die de groei van het nationaal inkomen berekent
D het CPB, die de groei van het gemiddeld besteedbaar inkomen berekent

2p 39 Door de economische groei in de periode 2014-2018 ontstond er krapte op de arbeidsmarkt, met als gevolg dat er veel moeilijk vervulbare vacatures waren.
→ Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst door de juiste woorden te kiezen. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan.
Doe het zo: Noteer de nummers (1), (2) en (3) op je antwoordblad. Vul bij de nummers de juiste woorden in. Kies uit de woorden die tussen haakjes staan.
Economische groei heeft geleid tot krapte op de Nederlandse arbeidsmarkt. De ... (1) ... (beroepsbevolking / werkgelegenheid) stijgt dan harder dan de ... (2) ... (beroepsbevolking / werkgelegenheid). De lonen kunnen gaan stijgen door het achterblijven van ... (3) ... (de vraag naar / het aanbod van) arbeid.

GT-0233-a-22-2-o 18 / 19 lees verder ► ► ►

### Pagina 19

1p 40 Sommige economen vinden dat een loonstijging in Nederland kan leiden tot een toename van de werkloosheid.
Hieronder staan vijf economische verschijnselen:
1 de lonen stijgen
2 de afzet daalt
3 de bedrijfskosten stijgen
4 de verkoopprijzen stijgen
5 de werkloosheid kan stijgen
In welke regel staan deze verschijnselen zo dat, volgens de economen, een logische gedachte gang ontstaat?
A $1 \rightarrow 2 \rightarrow 3 \rightarrow 4 \rightarrow 5$
B $1 \rightarrow 2 \rightarrow 4 \rightarrow 3 \rightarrow 5$
C $1 \rightarrow 3 \rightarrow 2 \rightarrow 4 \rightarrow 5$
D $1 \rightarrow 3 \rightarrow 4 \rightarrow 2 \rightarrow 5$
E $1 \rightarrow 4 \rightarrow 2 \rightarrow 3 \rightarrow 5$
F $1 \rightarrow 4 \rightarrow 3 \rightarrow 2 \rightarrow 5$

2p 41 Dezelfde economen vinden ook dat het tekort aan werknemers op de arbeidsmarkt zou kunnen afnemen als er meer gebruik gemaakt wordt van technologische ontwikkelingen.
$\rightarrow$ Leg uit dat door technologische ontwikkelingen het tekort op de arbeidsmarkt kan afnemen.

1p 42 Vooral in bepaalde sectoren is het moeilijk om vacatures in te vullen. Er is een groot tekort aan werknemers in bijvoorbeeld: het onderwijs, de zorg, de ICT-sector en aan vakmensen. Op verschillende manieren proberen werkgevers toch werkzoekenden aan te trekken.
$\rightarrow$ Noem een manier waarop werkgevers proberen werkzoekenden aan te trekken.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
GT-0233-a-22-2-o 19 / 19 einde