# Eindexamen Economie VMBO-GL/TL 2014 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/economie/2014/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2014
tijdvak 1
vrijdag 16 mei
13.30 - 15.30 uur
economie CSE GL en TL

Bij dit examen hoort een bijlage.
Achter dit examen is een erratum opgenomen.
Achter het correctievoorschrift zijn twee aanvullingen op het correctievoorschrift
opgenomen.

Dit examen bestaat uit 47 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 64 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

GT-0233-a-14-1-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Slagvaardig met geld!

Bij de beantwoording van de vragen 1 tot en met 6 moet je soms gebruikmaken van informatiebronnen 1 en 2 in de bijlage.

Bert Zuiderwerk is gek op drúmmen. Hij wordt vandaag 18 jaar. Als cadeau heeft hij maar één wens: een nieuw drumstel. Zelf heeft hij maar € 500 gespaard. De rest zal hij moeten lenen. Hij laat zijn oog vallen op het nieuwe drumstel uit de onderstaande advertentie.

[FIGUUR: Een tekening van een drumstel. Naast het drumstel de tekst: Nu geen € 1.650 maar en een ballon met daarin € 1.500]

2p 1 Noem voor Bert twee voordelen van lenen voor een nieuw drumstel in vergelijking met sparen voor een nieuw drumstel.

1p 2 Gebruik informatiebron 1.
Bert kijkt naar de mogelijkheid van een persoonlijke lening, die hij in 5 jaar wil terugbetalen.
Hoeveel gaat hij dan in totaal betalen aan rente?
A € 357,20
B € 502,80
C € 1.357,20
D € 2.002,80

Bert schrikt van de kosten van een lening. Zijn oude drumstel is niet kapot, dus hij kan nog even wachten. Hij informeert bij de bank naar mogelijkheden om te sparen. De hoogste rente krijgt hij op internetspa á trekeningen. Ook kijkt Bert met veel belangstelling naar de informatie over de ‘rendementsrekening’.

1p 3 Noem een reden waarom banken bij een internetspaarrekening een hogere rente vergoeden dan bij een ‘gewone’ spaarrekening.

GT-0233-a-14-1-o 2 / 17 lees verder ►►►

### Pagina 3

Gebruik informatiebron 2.
4 (2p) Leg uit wat de bank bedoelt met de reclamezin voor de rendementenrekening: "Wel de voordelen, maar niet de nadelen van beleggen op de beurs!"
[FIGUUR: Een kader met de volgende tekst: Bert heeft weinig verstand van beleggen en weet niet wat hij moet verwachten van de Dow Jones Euro Stoxx 50 Index. Zijn vader helpt hem en doet een voorspelling over het rendement voor de komende 5 jaar: jaar 1: - 5% jaar 2: +3% jaar 3: +7% jaar 4: +9% jaar 5: +12% Als Bert gaat sparen, legt zijn vader nog eens € 500 extra spaargeld bij het geld van Bert.]
5 (2p) Gebruik informatiebron 2. Ga er vanuit dat de voorspelling van zijn vader uitkomt. Ga uit van een bedrag aan spaargeld van € 1.000.
→ Hoeveel zal Bert aan het einde van het vijfde jaar uitgekeerd krijgen volgens de voorwaarden van de bank, als hij het totale bedrag van zijn spaargeld op de rendementrekening zet? Schrijf je berekening op.
6 (1p) Op de internetspaarrekening zal het eindbedrag lager zijn dan bij de rendementrekening. In beide gevallen is het totale spaartegoed dat Bert na 5 jaar heeft niet genoeg om dat nieuwe drumstel te kopen. "Vervelend aan die rendementrekening is ook dat ik niet tussentijds kan bijstorten", zegt Bert.
→ Noem nog een ander nadeel van de rendementrekening in vergelijking met de internetspaarrekening.
GT-0233-a-14-1-o 3 / 17 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

Dit is een examenpagina met de titel "De arbeidsmarkt voor vrouwen". De pagina bevat tekstuele informatie en stelt drie vragen aan de student. De instructie aan het begin geeft aan dat de antwoorden op vragen 7 tot en met 11 gebaseerd moeten zijn op informatiebronnen 3 en 4 uit de bijlage. Vraag 7 vraagt naar maatregelen van de overheid om vrouwen meer uren te laten werken en naar een financiële en niet-financiële maatregel. Vraag 8 vraagt naar de reden waarom grotere arbeidsdeelname door vrouwen juist in tijden van krappe arbeidsmarkt besproken wordt. Vraag 9 stelt een meerkeuzevraag, gebaseerd op informatie uit bron 3, over het percentage hoogopgeleide vrouwen dat in 2007 voor kinderopvang betaalde. Er is geen sprake van grafieken of tabellen op deze specifieke pagina.

### Pagina 5

Dit examenpagina bevat twee opgaven (nummer 10 en 12) die gebaseerd zijn op informatiebron 4 en 5. Opdracht 10 gaat over de arbeidsdeelname van vrouwen in directiefuncties, waarbij de student een onderzoekscijfer moet interpreteren. Er wordt gevraagd naar het percentage van ondervraagde bedrijven waar de directie minder dan de helft uit vrouwen bestond, met multiple-choice antwoordopties. Opdracht 11, die direct volgt op 10, vraagt om argumenten voor en tegen het instellen van een verplichte minimumpercentage vrouwen in directies, gebaseerd op het Nederlandse beleid en de mening van Noorse bedrijven.  Opdracht 12, gebaseerd op informatiebron 5 (een tekst genaamd 'Droogte zorgt voor stijgende graanprijzen'), vraagt de student om een berekening uit te voeren. Het betreft het percentage van de totale graanproductie dat in 2009 gebruikt werd als voedergranen, en dit percentage moet als een decimaal getal worden weergegeven. De student moet de berekening opschrijven. De tekst 'Droogte zorgt voor stijgende graanprijzen' bespreekt de rol van graan als grondstof voor menselijk voedsel en veevoer, de impact van bevolkingsgroei op consumptie, de benodigde hoeveelheid voer voor vee, en de relatie met landbouwgrond en biobrandstoffen.

### Pagina 6

1p 13 Doordat veel landbouwgrond wordt gebruikt voor de productie van
veevoedergewassen, stijgen de prijzen van granen.
Hieronder staan drie verschijnselen.
1 meer vraag naar landbouwgrond
2 prijs van landbouwgrond stijgt
3 stijgende kosten worden doorberekend
In welke regel staan deze verschijnselen zo dat een logische
gedachtegang ontstaat?
A de vraag naar veevoeder stijgt $\to 1 \to 2 \to 3 \to$ stijgende graanprijzen
B de vraag naar veevoeder stijgt $\to 1 \to 3 \to 2 \to$ stijgende graanprijzen
C de vraag naar veevoeder stijgt $\to 2 \to 1 \to 3 \to$ stijgende graanprijzen
D de vraag naar veevoeder stijgt $\to 2 \to 3 \to 1 \to$ stijgende graanprijzen
E de vraag naar veevoeder stijgt $\to 3 \to 1 \to 2 \to$ stijgende graanprijzen
F de vraag naar veevoeder stijgt $\to 3 \to 2 \to 1 \to$ stijgende graanprijzen

1p 14 Een andere oorzaak voor de forse prijsstijgingen moet gezocht worden in
de droogte die heerst in het Zwarte Zeegebied (Rusland). Dit gebied is
van oudsher een leverancier van onder andere graan. In Rusland was een
hittegolf oorzaak van een mislukte graanoogst.
De Russische overheid heeft een exportverbod voor graan aangekondigd
om te voorkomen dat de prijzen in Rusland zelf verder gaan stijgen.
$\to$ Verklaar waarom een exportverbod binnenlandse prijsstijgingen kan
voorkomen.

1p 15 De laatste jaren was de prijs van graan juist laag. Veel graanproducerende landen in de Europese Unie (EU) stelden als oplossing voor
dit probleem voor het gezamenlijk instellen van importheffingen op
bijvoorbeeld tarwe en rijst uit landen van buiten de EU.
$\to$ Noem een nadeel voor de Europese consument van importheffingen.

1p 16 Er worden voorstellen gedaan om het Europese landbouwbeleid na 2013
te hervormen. Er moet milieuvriendelijker en marktgerichter gewerkt
worden.
Wat wordt bedoeld met marktgerichter werken?
A Boeren moeten de producten die ze produceren zelf naar de markt
brengen.
B Boeren moeten producten verbouwen die ze zelf op de markt moeten
verkopen.
C Boeren moeten producten verbouwen waar behoefte aan is.
D Boeren moeten zich laten omscholen tot marktkoopman.

GT-0233-a-14-1-o 6 / 17 lees verder

### Pagina 7

1p 17 Het landbouwbeleid van de EU bestaat voor een deel uit exportsubsidies.
Dit systeem van exportsubsidies belemmert een vrije handel. Vooral de
ontwikkelingslanden hebben nadeel van dit beleid.
→ Verklaar waarom sommige ontwikkelingslanden nadeel van deze
exportsubsidies hebben.

Slopen we het heilige huis of niet?

Bij de beantwoording van de vragen 18 tot en met 23 moet je soms
gebruikmaken van informatiebronnen 6 en 7 in de bijlage.

[FIGUUR: Een grijs kader met tekst over Jan Bloemen en zijn belastingaangifte]
Jan Bloemen moet zijn aangifte voor de inkomstenbelasting gaan doen.
Jan heeft er niet zoveel verstand van maar gelukkig is buurman Ab Visser
belastingdeskundige. Ze vullen ieder jaar samen het aangifteprogramma
inkomstenbelasting in. Deze keer moet het aangifteprogramma van 2010
ingevuld worden.

2p 18 Hieronder staan twee beweringen over de inkomstenbelasting.
→ Geef van beide beweringen aan of ze juist zijn of onjuist.

1 Door de heffingskortingen wordt je belastbaar inkomen lager.
2 De ingehouden loonheffing verlaagt je belastbaar inkomen.

Doe het zo:
1 = juist / onjuist
2 = juist / onjuist

GT-0233-a-14-1-o 7 / 17 lees verder 

### Pagina 8

Jan heeft een eigen huis en dat heeft gevolgen voor de te betalen
inkomstenbelasting. Ab heeft Jan opdracht gegeven om een aantal
gegevens bij de hand te hebben als ze de aangifte gaan invullen. Jan
heeft over 2010 de volgende gegevens verzameld:

[FIGUUR: Tabel met WOZ-waarde, hypotheeksom, betaalde hypotheekrente en betaalde aflossing op de hypotheek met de bijbehorende bedragen.]

WOZ-waarde € 250.000
hypotheeksom € 150.000
betaalde hypotheekrente € 10.000
betaalde aflossing op de hypotheek € 5.000

2p 19
Gebruik informatiebron 6.
Het belastbaar inkomen van Jan wordt beinvloed door het bezit van het
eigen huis en de hypotheek.
→ Met welk bedrag daalt of stijgt zijn belastbaar inkomen?
Schrijf je berekening op en vermeld erbij of het gaat om een daling of een
stijging.

2p 20
Gebruik informatiebron 7.
Ab heeft uitgerekend dat Jan over 2010 een belastbaar inkomen heeft van
€ 75.000 en dat zijn heffingskortingen € 3.683 bedragen.
→ Welk bedrag moet Jan over 2010 aan inkomstenbelasting betalen na
aftrek van de heffingskortingen?
Schrijf je berekening op.

Jan leest regelmatig in de krant dat de hypotheekrenteaftrek ter discussie
staat. Sommige politieke partijen willen deze aftrek volledig afschaffen.
Andere politieke partijen willen de hypotheekrenteaftrek beperken tot de
maximale tariefschijf van 42%. Weer andere politieke partijen willen de
hypotheekrenteaftrek ongewijzigd laten en roepen: “Kom niet aan ons
heilige huisje.” Jan vraagt Ab wat de gevolgen kunnen zijn van de
aftrekbeperking.

1p 21
Gebruik informatiebron 7.
Stel dat de hypotheekrenteaftrek zo wordt beperkt dat de
belastingvoordeel van de afgetrokken hypotheekrente maximaal 42% is.
Heeft Jan in zijn huidige situatie voordeel of nadeel van deze beperking
van de hypotheekrenteaftrek of maakt het voor hem niet uit?
A maakt niet uit, want hij kan evenveel rente aftrekken
B nadeel, want hij heeft minder belastingvoordeel
C voordeel, want hij heeft meer belastingvoordeel
D voordeel, want zijn belastbaar inkomen is nu hoger

GT-0233-a-14-1-o
8 / 17
lees verder

### Pagina 9

2p 22 Jan is zeker geen voorstander van wijziging in de aftrekbaarheid van de hypotheekrente. Jan heeft het huis tien jaar geleden gekocht en de waarde van zijn woning is in totaal met € 100.000 gestegen. Jan verwacht dat het afschaffen van de aftrekbaarheid van de hypotheekrente zal leiden tot een waardedaling van koophuizen.
→ Geef een argument voor de mening van Jan.
1p 23 Ab vindt dat de afschaffing van de hypotheekrenteaftrek voor huizenbezitters samen moet gaan met de afschaffing van de huurtoeslag voor mensen met een huurwoning.
→ Ben jij voor of tegen afschaffing van de huurtoeslag als de hypotheekrenteaftrek afgeschaft wordt? Geef een argument voor je mening.
Vertrouwen komt te voet en gaat te paard!
Bij de beantwoording van de vragen 24 tot en met 28 hoef je géén gebruik te maken van informatiebronnen in de bijlage.
In de jaren 2007 tot en met 2009 bevond Nederland zich in een economische crisis. Eén van de gevolgen hiervan was een daling van het consumentenvertrouwen.
Het consumentenvertrouwen wordt vastgesteld op basis van de antwoorden in een enquête op vijf vragen die gaan over het economisch klimaat en de koopbereidheid. Zie onderstaande tabel.
[FIGUUR: Een schema met de titel "Consumentenvertrouwen". De pijlen wijzen van "Consumentenvertrouwen" naar "Economisch klimaat" en "Koopbereidheid". "Economisch klimaat" heeft twee subcategorieën: "Economische situatie afgelopen 12 maanden" en "Economische situatie komende 12 maanden". "Koopbereidheid" heeft drie subcategorieën: "Financiële situatie afgelopen 12 maanden", "Financiële situatie komende 12 maanden" en "Gunstige tijd voor grote aankopen".]
Bron: CBS
GT-0233-a-14-1-o
9 / 17
lees verder

### Pagina 10

1p 24 Eind 2009 en in 2010 is de economische situatie we\u0308\u0308nzins verbeterd. Volgens economen was het voor economische groei toen wel noodzakelijk dat het consumentenvertrouwen zou gaan stijgen. Hieronder staan drie economische verschijnselen.
1 bestedingen nemen toe
2 mensen zijn geneigd meer te kopen
3 productie neemt toe
In welke regel staan de verschijnselen in een zodanige volgorde dat ze de gedachtegang van deze economen goed weergeven?
A consumentenvertrouwen stijgt $\rightarrow$ $1 \rightarrow 2 \rightarrow 3 \rightarrow$ economie groeit
B consumentenvertrouwen stijgt $\rightarrow$ $1 \rightarrow 3 \rightarrow 2 \rightarrow$ economie groeit
C consumentenvertrouwen stijgt $\rightarrow$ $2 \rightarrow 1 \rightarrow 3 \rightarrow$ economie groeit
D consumentenvertrouwen stijgt $\rightarrow$ $2 \rightarrow 3 \rightarrow 1 \rightarrow$ economie groeit
E consumentenvertrouwen stijgt $\rightarrow$ $3 \rightarrow 1 \rightarrow 2 \rightarrow$ economie groeit
F consumentenvertrouwen stijgt $\rightarrow$ $3 \rightarrow 2 \rightarrow 1 \rightarrow$ economie groeit

2p 25 Naast het consumentenvertrouwen is het voor de groei van de economie ook van belang dat de rente niet te veel stijgt.
$\rightarrow$ Geef een argument waarom een hogere rente de economische groei weer zal kunnen afremmen.

1p 26 Het consumentenvertrouwen is van belang voor producenten en de detailhandel, maar het is niet voor iedereen even belangrijk.
$\rightarrow$ Leg uit waarom een supermarkt minder belang zal hechten aan het consumentenvertrouwen dan een elektronicawinkel.

1p 27 Eind 2010 waren het consumentenvertrouwen en het oordeel \u0027oordeel over het economisch klimaat\u0027 verbeterd. Toch bleef de koopbereidheid laag.
$\rightarrow$ Leg uit dat het mogelijk is dat de koopbereidheid laag bleef ondanks de stijging van het consumentenvertrouwen.

1p 28 Iedereen heeft er belang bij dat de koopbereidheid hoog is. De overheid kan deze beïnvloeden. Ze kan natuurlijk niet de lonen van iedereen verhogen, maar er zijn wel andere mogelijkheden.
$\rightarrow$ Noem een maatregel die de overheid kan nemen om de koopbereidheid te laten stijgen. Leg ook uit waarom deze maatregel werkt.

### Pagina 11

De melkprijs zal blijven stijgen

Bij de beantwoording van de vragen 29 tot en met 35 hoef je géén gebruik
te maken van informatiebronnen in de bijlage.

Uit de krant:
De zuivelmarkt heeft zich de laatste maanden van 2010 flink hersteld.
Ondanks de crisis van de afgelopen jaren zijn de vooruitzichten voor de
lange termijn volgens de Rabobank goed. Nu het ergste van de
economische crisis achter de rug lijkt, is de handel in zuivelproducten
wereldwijd weer toegenomen.
"We zien vier dingen gebeuren", zegt een deskundige van de Rabobank.
1 Supermarkten hebben hun zuivelprijzen verlaagd.
2 De groothandel heeft zijn voorraden aangevuld.
3 Kopers begeven zich weer op de wereldmarkt op zoek naar meer
voorraad.
4 De productie in de ontwikkelde landen groeit nauwelijks meer.
"Hoewel er meer melk zal komen uit de minder ontwikkelde landen zal de
prijs van melk gaan stijgen", aldus de deskundige.

1p 29 In het krantenartikel staat dat de prijs van melk de komende tijd weer zal
stijgen ondanks dat er meer melk op de wereldmarkt zal komen.
→ Leg uit hoe het mogelijk is dat de prijs van melk kan stijgen ondanks
dat het aanbod toeneemt.

[FIGUUR: Een kader met de tekst "Ronald is een boer met 90 koeien. Een koe geeft per dag gemiddeld 30 liter melk. De inkomsten op de boerderij zijn afhankelijk van de melkprijs. Ronald kreeg in 2010 gemiddeld € 27,75 per 100 liter melk."]

2p 30 Bereken de omzet van Ronald in 2010 (365 dagen).
Schrijf je berekening op.

GT-0233-a-14-1-o 11 / 17 lees verder ►►►

### Pagina 12

Hier staan de bedrijfsgegevens van Ronald over 2011.

| omschrijving | bedrag | periode |
|---|---|---|
| omzet | € 300.000 | per jaar |
| inentingen | € 1.500 | per maand |
| voer | € 5.000 | per kwartaal |
| stroomverbruik | € 10.000 | per jaar |
| diverse kosten | € 180.000 | per jaar |

1p 31 Maak gebruik van de gegevens in de bovenstaande tabel.
$\rightarrow$ Bereken de nettowinst van Ronald over 2011.
Schrijf je berekening op.

1p 32 Ronald vindt de nettowinst maar laag.
De bedrijfskosten op zijn boerderij zijn namelijk erg hoog. De kosten zijn
onder te verdelen in variabele kosten en vaste kosten.
Welke kosten behoren tot de vaste kosten?
A afschrijvingskosten melkmachine
B inenten van koeien
C voer voor de koeien

1p 33 Ronald doet alles alleen op de boerderij. De koeien worden twee keer per
dag gemolken en dat kost steeds drie uur. Ze worden gemolken door
midden van een melkmachine. De koeien moeten ook nog gevoerd worden
en er zijn nog veel andere werkzaamheden die uitgevoerd moeten
worden. Ronald zou graag de arbeidsproductiviteit willen verhogen. Deze
arbeidsproductiviteit wordt gemeten in liters melk per gewerkt uur.
Welke aanpassing zal de arbeidsproductiviteit per gewerkt uur doen
stijgen?
A een snellere melkmachine gebruiken
B extra personeel aannemen
C het personeel langer laten werken
D minder koeien gaan houden

1p 34 De laatste jaren komen er steeds grotere melkstallen met soms wel
duizend koeien, waardoor het steeds moeilijker is geworden voor de
kleinere boeren om hun bedrijf voort te kunnen zetten. De grotere stallen
kunnen de melk tegen lagere kosten produceren.
$\rightarrow$ Leg uit hoe boeren met grotere stallen tegen lagere kosten kunnen
produceren.

1p 35 Vroeger stelde de overheid een minimumprijs vast voor de melk.
Ronald zegt tegen zijn vader: “Zo’n minimumprijs was voor sommigen erg
voordelig.”
$\rightarrow$ Voor wie was zo’n minimumprijs voordelig? Leg je antwoord uit.

GT-0233-a-14-1-o 12 / 17 lees verder ►►►

### Pagina 13

Zuivere koffie!

Bij de beantwoording van de vragen 36 tot en met 41 moet je soms gebruikmaken van informatiebronnen 8 en 9 in de bijlage.

Koffie is een belangrijke grondstof in de wereld. Ongeveer 25 miljoen boeren in 80 landen leven van de opbrengst van hun koffieoogst. De afgelopen jaren, zeker eind 2010, hebben zij geen klagen: nog niet eerder was koffie deze eeuw zo duur. Maar de hoge prijs heeft ook schaduwkanten.
Volgens Roel Vaessen, secretaris van de European Coffee Federation, wordt ieder jaar gemiddeld 2 procent meer koffie gedronken. Het aanbod is momenteel krap. Droogte heeft namelijk in Latijns-Amerika de oogst aangetast. In Colombia hebben bovendien veel boeren de afgelopen jaren hun verouderde koffieplanten vervangen door nieuwe. Een jonge plant biedt pas een goede oogst na drie jaar. Daardoor had Colombia last van een lagere oogst.

naar: Fairtrade bijlage, Trouw, 23 oktober 2010

1p 36 In september 2010 kostte 1 pound (0,453 kilo) koffie gemiddeld 163 dollarcent. In september 2005 kostte een pound koffie 78 dollarcent.
→ Bereken in twee decimalen met hoeveel procent de prijs van een pound koffie is gestegen tussen september 2005 en september 2010. Schrijf je berekening op.

GT-0233-a-14-1-o 13 / 17 lees verder ► ► ►

### Pagina 14

1p 37 Naast andere marktinvloeden zoals mislukte oogsten, blijken speculanten
verantwoordelijk te zijn voor de stijgende prijzen. Speculanten kopen
grote partijen koffie op om ze later met winst door te kunnen verkopen.
Hieronder staan vijf economische verschijnselen.
1 opkopen partij koffiebonen
2 prijzen op de wereldmarkt stijgen
3 partij koffie wordt opgeslagen
4 aanbod op de wereldmarkt daalt
5 partij koffie met winst verkopen
In welke regel staan de verschijnselen zo dat een logische gedachtegang
ontstaat?
A $1 \rightarrow 2 \rightarrow 3 \rightarrow 4 \rightarrow 5$
B $1 \rightarrow 2 \rightarrow 4 \rightarrow 3 \rightarrow 5$
C $1 \rightarrow 3 \rightarrow 2 \rightarrow 4 \rightarrow 5$
D $1 \rightarrow 3 \rightarrow 4 \rightarrow 2 \rightarrow 5$
E $1 \rightarrow 4 \rightarrow 2 \rightarrow 3 \rightarrow 5$
F $1 \rightarrow 4 \rightarrow 3 \rightarrow 2 \rightarrow 5$

Op de koffiemarkt zijn steeds meer opkopers actief die werken voor
producenten met een keurmerk. Voorbeelden van zo'n keurmerk zijn Max
Havelaar en Utz Certified.
Uitgangspunt van deze keurmerken is Fairtrade, oftewel eerlijke handel.
De koffieboeren ontvangen daardoor een minimumprijs. Deze prijs
garandeert de koffieboeren een kostendekkend inkomen.

2p 38 Gebruik informatiebronnen 8 en 9.
Na een lange periode waarin de Fairtrade prijs op het niveau van de
minimum prijs lag, is de wereldmarktprijs gestegen en ontvangen de
producenten in de periode 2008 tot en met 2010 een premie boven op de
wereldmarktprijs. De premie op de wereldmarktprijs wordt gebruikt om de
boeren te laten investeren in nieuwe technieken.
$\rightarrow$ Leg uit waarom de boeren midden 2010 eerder bereid waren om te
investeren dan in de situatie vijf jaar daarvoor.

GT-0233-a-14-1-0 14 / 17 lees verder ► ► ►
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssleiden.nl. Pagina: 811

### Pagina 15

Gebruik informatiebron 9.
1p 39 In de informatiebron wordt een marktsituatie weergegeven.
Hoe hoog is de minimumprijs van Fairtrade?
A 50 dollarcent
B 125 dollarcent
C 175 dollarcent
D 225 dollarcent

1p 40 Fairtradeproducenten organiseren vaak samen reclamecampagnes om
Fairtradeproducenten te promoten. Dit ondanks het feit dat deze
producenten elkaars concurrenten zijn.
-> Noem een reden waarom Fairtradeproducenten, die elkaars
concurrenten zijn, toch op deze manier samenwerken.

Uit onderzoek is gebleken dat consumenten die bekend zijn met het
keurmerk, bereid zijn om 10 % meer te betalen voor Fairtrade producten.
Prijzen liggen echter vaak nog hoger. Sommige consumenten hebben
moeite met deze hogere prijzen getuige de onderstaande reactie op de
site van Trouw naar aanleiding van de Fairtrade bijlage.

"Al die zogenaamde Fairtradeproducten, of het nu koffie, chocolade of
bananen of wat dan ook is, zijn veel te duur. Daarom zou iedereen deze
rommel moeten boycotten."
Janneke, Winterswijk op 25-10-2010, 15:42

2p 41 Vul de open plekken in als antwoord op de reactie op de website van
Trouw. Maak bij (4) een duidelijke afweging.

Doe het zo:
Maak de volgende zinnen af.
Een nadeel van Fairtradeproducten voor de consument is 1.
maar een voordeel van Fairtradeproducten voor de producent is echter
2.
Ik vind dat we deze producten 3 (kies wel of niet) moeten boycotten,
omdat 4.
Schrijf op je antwoordblad:
1 =
2 =
3 =
4 =

GT-0233-a-14-1-o 15 / 17 lees verder ►►►

### Pagina 16

Armer worden van werken

Bij de beantwoording van de vragen 42 tot en met 47 moet je soms gebruikmaken van informatiebronnen 10, 11 en 12 in de bijlage.

[FIGUUR: Een grijze rechthoek met daarin informatie over Mevrouw Derksen.]
Mevrouw Derksen, 39 jaar, is gescheiden. Ze woont samen met haar twee kinderen Tanja (8 jaar), Toosje (9 jaar) en twee honden in een huurhuis. Mevrouw Derksen heeft tot twee jaar geleden gewerkt en inmiddels is haar WW-uitkering gestopt. Ze is nu afhankelijk van de WWB-uitkering, de wet werk en bijstand.

1p 42 Wat voor soort uitkering is de WWB en hoe wordt deze betaald?
A een sociale verzekering betaald uit premies
B een sociale verzekering betaald uit belastingen
C een sociale voorziening betaald uit premies
D een sociale voorziening betaald uit belastingen

1p 43 De WWB bedraagt voor alleenstaande ouders 70% van het minimumloon. Gehuwden en samenwonenden krijgen niet 2 x 70%, maar 100%. Dat komt omdat sommige kosten in verhouding lager worden als je met meer mensen in een huis woont.
→ Leg uit dat sommige kosten in verhouding lager worden als je met meer mensen in een huis woont.

2p 44 Gebruik informatiebron 10 en 11.
Mevrouw Derksen heeft recht op zorgtoeslag. Ze wil graag weten of ze ook in aanmerking komt voor huurtoeslag. Ze betaalt € 400 huur per maand.
→ Komt mevrouw Derksen ook in aanmerking voor huurtoeslag? Laat mede met behulp van een berekening zien waarom wel of waarom niet.

GT-0233-a-14-1-o 16 / 17 lees verder ►►►

### Pagina 17

De gemeente Uitwellingerga, waar mevrouw Derksen woont, kent allerlei
regelingen voor mensen die in de WWB zitten. Mevrouw Derksen is
vrijgesteld van het betalen van gemeentelijke belastingen en ze krijgt
korting op het lidmaatschap van verenigingen zoals de voetbalvereniging,
waar beide kinderen lid van zijn.

Gebruik informatiebron 12.
Het lidmaatschap van de voetbalvereniging bedraagt € 90 per kind per
jaar.
→ Bereken het totale voordeel in euro's dat mevrouw Derksen heeft per
maand vanwege de vrijstelling van belastingen (heffingen) en de
korting op de contributie voor de voetbalvereniging.
Schrijf je berekening op.

Uiteindelijk berekent mevrouw Derksen dat ze € 1.300 netto per maand
overhoudt om te besteden. Het liefst zou mevrouw Derksen weer aan het
werk gaan. Ze heeft een baan aangeboden gekregen tegen het
minimumloon.
→ Noem naast geld twee andere motieven om te werken.

Mevrouw Derksen belt met het gemeenteloket dat over de uitkeringen
gaat. Voordat ze haar baan aanneemt wil ze eerst weten welke financiële
gevolgen dit zal hebben. De medewerker van het gemeenteloket
waarschuwt mevrouw Derksen voor een koopkrachtafname ondanks dat
het minimumloon hoger is dan haar uitkering. “Ik weet het mevrouw, het
klinkt raar: u gaat meer verdienen maar houdt minder geld over. Dit heet
nu de armoedeval,” aldus de medewerker.

Gebruik informatiebron 12.
Leg aan de hand van de informatiebron uit dat je bij een hoger loon
minder geld kunt overhouden.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
GT-0233-a-14-1-o
17/17
einde

### Pagina 18

erratum blad 2014-1 economie CSE GL en TL

Centraal examen vmbo
Tijdvak 1
Opaven

Aan de secretarissen van het eindexamen van de scholen voor vmbo,

Bij het centraal examen economie GL en TL vmbo op vrijdag 16 mei, aanvang 13.30 uur moeten de kandidaten de volgende mededeling ontvangen. Deze mededeling moet bij het begin van de zitting worden voorgelezen en/of aan de kandidaten worden uitgereikt.

Op pagina 17, bij vraag 47 moet de zin

Gebruik informatiebron 12.

vervangen worden door

Gebruik informatiebron 11.

Het College voor Examens
Namens deze, de voorzitter,

drs. H.W. Laan